ست (Seth) خدای آشوب و بیابان

ست، خدای پرآشوب که دشمن برادرش اوزیریس و رقیب حورس بود، یکی از پنج فرزند نوت و گب به شمار می‌رفت. نِفتیس که خواهر خود ست و ایزیس و اوزیریس بود، و الهه‌های بیگانه آنات و عشتارت، از همسران ست بودند.

ست در اساطیر مصری نقش یک کاتالیزور را ایفا می‌کند. اعمال نسنجیده‌ی او به خودی خود شر هستند، اما می‌توانند به نتایج خوبی منجر شوند؛ مانند این‌که اوزیریس فرمانروای دنیای مردگان شد.

نیروی خشن ست برای دفاع از کشتی خورشیدی در برابر هیولای آشوب، مورد نیاز خدایان بود.

پرستش ست

پرستش ست به نظر می‌رسد که در مصر علیا آغاز شده باشد، هرچند بعدها او با خدایان بیگانه‌ای که در دلتای شرقی پرستش می‌شدند، یکی دانسته شد. در دوران آغازین دودمانی، ست، «خدای اومبوس»، خدای اصلی صحرای شرقی و معادن طلای غنی آن بود. در صحرای غربی، او تا دوران یونانی-رومی همچنان «ارباب واحه‌ها» و تاکستان‌هایشان باقی ماند.

در تمام دوران‌ها، ست با جنبه‌های خطرناک صحرا، مانند سیلاب‌های ناگهانی و طوفان‌های شنی، مرتبط بود. بسیاری از جانوران صحرایی، به‌ویژه اوریکس‌ها (نوعی غزال شاخ‌دراز)، الاغ‌های وحشی و موجودات اسطوره‌ای چون گریفین، به‌عنوان موجودات مرتبط با ست شناخته می‌شدند.

خود ست معمولاً با یک حیوان خیالی و شوم به تصویر کشیده می‌شد. در اسطوره‌ها، او برای انجام اعمال ویرانگر، به شکل حیوانات گوناگونی چون گاو، خوک‌، اسب‌ آبی، الاغ‌ وحشی، تمساح‌ و پلنگ‌ درمی‌آمد.

خدای شرور در متون اهرام

از متون اهرامی به بعد، ست متهم به سرنگون کردن اوزیریس شد. اشاره‌های مبهم به لگدمال کردن یا دریدن اوزیریس توسط ست، سرانجام به داستان‌هایی با طرح‌های پیچیده‌ی قتل تبدیل گردید. این دو خدا اغلب به‌عنوان اضداد یکدیگر معرفی می‌شدند.

اوزیریس نمایانگر نظم بود و هر آنچه که به مصر ارتباط داشت، در حالی که ست نماد بی‌نظمی بود و هر آنچه با بیگانگان ارتباط داشت. اوزیریس بر زمین حاصلخیز و سیاه دره‌ی نیل فرمان می‌راند، و ست بر سرزمین سرخ و بایر بیابان‌ها.

ست به‌عنوان خدایی که «طوفان‌ها و ابرها را پدید می‌آورد»، همچنین رقیب طبیعی شاهین آسمانی خورشیدی، حورس بزرگ، بود. از سوی دیگر، این نبرد می‌توانست به‌عنوان یک کشمکش دودمانی و جدالی بر سر عدالت میان «ست غاصب» و «حورس جوان»، فرزند پس از مرگ اوزیریس، بیان شود.

در داستان پادشاهی نوین به نام مجادلات حورس و ست، این دو خدا به‌تناوب در برابر دادگاه ایزدی به مشاجره می‌پردازند و سپس با یکدیگر می‌جنگند. سلاح اصلی ست، گرز غول‌آسا یا عصای واس بود که تنها او قادر به بلند کردنش بود. او به‌عنوان موجودی با نیرویی عظیم اما حماقتی افسانه‌ای، همچون دیوی در افسانه‌ها، تصویر می‌شد.

در معابد حورس، داستان با پیروزی کامل نظامی حورس و نابودی ست و پیروانش به پایان می‌رسد. اما در برخی منابع دیگر، پیمان صلحی بسته می‌شود تا دو سرور (حورس و ست) با همکاری یکدیگر مصر را متحد سازند و کیهان را پاس بدارند. یکی از اسرار آشکارشده در کتاب‌های شاهانه‌ی دنیای زیرین، پیوستن دو سرور به هیئتی دارای دو سر برای مبارزه با نیروهای آشوب در بحرانی‌ترین لحظه بود.

ست و رع

ست به‌عنوان «توانای بزرگ در کشتی میلیون‌ها»، هر شب آپوفیس را با نیزه از پا درمی‌آورد و به بند می‌کشید. مفهوم نبرد همیشگی میان ست و آپوفیس با داستانی از یک نبرد تن‌به‌تن در گذشته‌ی اساطیری همراه بود. زمانی که جهان هنوز مستقیماً توسط خدایان اداره می‌شد، ست با یَم جنگید. یم دریای سیری‌ناپذیری بود که تهدید کرده بود زمین را ببلعد. پایان این داستان در تنها نسخه‌ی روایی آن مفقود است، اما چندین ورد از دوره‌ی پادشاهی نوین ادعا می‌کنند که جادوگر می‌تواند دیوها را شکست دهد، همان‌گونه که ست روزی هیولای دریایی را از پای درآورد.

متون دیگر پادشاهی نوین، ست را در حال ارتکاب مجموعه‌ای از جنایات کفرآمیز توصیف می‌کنند، مانند بریدن درختان مقدس و شکار ماهیان، پرندگان و حیوانات مقدس. او همچنین به شکستن تابوهای جنسی بدنام بود. طبیعت شهوانی‌اش او را به روابط نامناسب دگرجنس‌خواهانه و همجنس‌خواهانه می‌کشاند. در یک اسطوره، او به سبب آمیزش با «الهه‌ی نطفه» که مظهر اسپرم آفریننده بود، مجازات می‌شود. در اسطوره‌ای دیگر، تلاش ست برای سلطه‌ی جنسی بر رقیبش حورس، به تولد غیرطبیعی خدای ماه، تحوت، می‌انجامد.

ایزد شر از پادشاهی نوین به بعد

از اواخر دوره‌ی پادشاهی نوین به بعد، متون آیینی و اسطوره‌های روایی به حملات ست بر پیکر اوزیریس می‌پرداختند. ترشحات حاصل از جسد اوزیریس نقش مهمی در بالا آمدن رود نیل، رشد محصولات کشاورزی و باروری زنان داشتند، بنابراین این حملات در حقیقت حمله به خود زندگی بودند. ست با تغییر چهره می‌کوشید طلسم‌های محافظ پیکر اوزیریس را برباید، اما همواره شناسایی شده و به‌دست آنوبیس و تحوت به‌شدت مجازات می‌شد. در اِدفو، کاهنان حورس روزی را به اخته کردن ست و «تکه‌تکه کردن او» اختصاص داده بودند، به‌تلافی مثله کردن پیکر اوزیریس و درآوردن چشم حورس. در آیین واقعی، قربانی و قطعه‌قطعه کردن یک الاغ وحشی در برابر تندیس آیینی اوزیریس انجام می‌شد.

در دوره‌ی یونانی-رومی، ست در بیشتر معابد منفور بود. یونانیان او را با هیولای تیفون همسان می‌دانستند؛ همان که بر خدایان شورید و به‌دست زئوس نابود شد. ست-تیفون در افسون‌ها فراخوانده می‌شد تا دشمنان جادوگر را نابود کند، همان‌گونه که برادرش اوزیریس را کشته بود، یا تا میان عاشقان جدایی افکند، چنان‌که میان اوزیریس و ایزیس جدایی انداخته بود.

برای دسترسی به اپیزود های پادکست تحوت به این لینک مراجعه فرمایید.

برای دسترسی به سایر مقالات اساطیر مصر به این لینک مراجعه نمایید.