خدای آفرینندهای است که آغاز و پایان جهان را رقم زد، «آتوم» ارشدترین ایزد در میان گروه نُهگانهٔ خدایان موسوم به «انیاد» هلیوپولیس بود. این رو با اوگدوآد هرموپولیس اشتباه نکنید. وقتی آتوم از تنهایی خود آگاه شد، با خودارضایی و بارور کردن خود با نطفه خویش پسری الهی به نام «شو» و دختری الهی به نام «تفنوت» را پدید آورد. آتوم و «رع» اغلب بهعنوان جنبههای آغازین و خورشیدیِ خدای آفریننده شناخته میشدند.
ایزد ترکیبی «رع-آتوم» (یا «آتوم-رع») تاج دوگانهٔ مصر علیا و سفلی را بر سر داشت تا جایگاهش را بهعنوان پادشاه خدایان نشان دهد. در چرخه روزانه خورشید، این ایزد همان خورشیدِ در حال غروب بود که «هر شب پیر میشود». در اپیزود قبلی این موضوع را در قسمت چرخه روزانه خورشید بیان کردیم و گفتیم که خورشیدِ شامگاهی با این ایزد یکی انگاشته میشد—خدای آفرینندهای که با فرسودگی و خستگی خود، هستی را دوباره به درون آبهای اولیه (نون) بازمیگرداند.
در آغاز و پایان هر یک از چرخههای بزرگ هستی، آتوم در آبهای ازلی به شکل ماری یا مارماهی پدیدار میشد. برخی مصرشناسان این خدا و مار «آپوفیس» را بهعنوان نیروهای مثبت و منفی در دل آشوب تفسیر کردهاند. نام «آتوم» از واژهای به معنای «کمال» یا «تمامیت» گرفته شده است. چرا این نام را به این خدا داده اند؟ چون تمام توان بالقوه حیات در وجود وی نهفته بود.
هنگامی که «تپهٔ آغازین» بهوجود آمد، خدای آفریننده جایی برای آغاز آفرینش داشت. او دو ایزد نخستینِ دو جنسی را در اندیشه پدید آورد. آتوم بهعنوان «پدر و مادر» خدایان، نیای نهایی و والای الاهی و شاهانه به شمار میرفت.
دست آتوم
در عمل آفرینش، آتوم در هیئت انسانی به تصویر کشیده میشد که آلت خود را در دست گرفته یا میمکید. از دوره پادشاهی نو به بعد، «دست آتوم» بهصورت یک الهه شخصیت یافت. تصویر پیوند دست و آلت برای آفرینش زندگی، میتوانست با مفهوم اتحاد الاهی میان جنبههای مذکر و مؤنثِ ذاتی در آفریننده جایگزین شود. «دست آتوم» همچنین در متون جادویی بهعنوان طلسمی نیرومند برای دور راندن شر یاد شده است. در نمادپردازی مصری، موجودات و تصاویر غالباً معانی دوگانهٔ جنسی و دفعکنندهٔ شر داشتند.
بخشی دیگر از آتوم که وجودی مستقل داشت، چشم او بود. ادغام وی با رع در اسطورهای بیان میشود که در آن این خدا چشم خود را میفرستد تا نور را به تاریکی ازلی بیاورد. این چشم همچنین الههای بود که هم دختر و هم همسر آفریننده بهشمار میرفت.
این الههٔ چشم عمدتاً با عنوان «چشم رع» شناخته میشد، اما گاهی «چشم آتوم» نیز نامیده می شد. این اصطلاحات میتوانستند برای بیان تفاوت میان جنبهٔ سرکش و خطرناک این الهه (چشم رع) و جنبه آرامتر و محافظتکننده او بهکار روند. با این حال، گاهی چشم رع خورشید و چشم آتوم ماه بهشمار میآمد.
نبرد بزرگ
در مرحلهای بعد در تاریخ اسطورهای، «رع-آتوم» و دختر جنگجویش نبرد بزرگی را علیه نیروهای آشوب انجام دادند. رویداد اصلی این نبرد، کشتار هیولای آشوب یعنی «آپوفیس» در زیر درخت «ایشد ished» بود. این درخت مقدس که در هلیوپولیس میرویید، با سرنوشت تمام موجودات پیوند داشت. در طول این نبرد، رع-آتوم به شکل یک گربه، یک موشخرما یا یک ایکنومون» (نوعی پستاندار شکارچی مار) درآمد. اینها همگی شکارچیانی هستند که مارها را میکشند.
در برخی از «کتابهای دنیای زیرین»، آتوم به شکل پیرمردی تکیهزده بر عصا نمایش داده شده است. این تصویر در هنر مصر باستان نادر است، اما بازتابی از سنت ادبی است که میگوید خدای خورشید پیر میشود و در برابر شورشهای خدایان و انسانها آسیبپذیر میگردد.
چنین شورشهایی باعث دگرگونیهای بزرگی در ماهیت جهان میشد؛ مانند ترک زمین توسط خدای آفریننده خورشید برای زندگی در آسمانها یا فروپاشی کل کیهان. در افسون شماره ۱۷۵ «کتاب مردگان»، آتوم به اوزیریس هشدار میدهد که پس از میلیونها سال، همه چیز را که ساخته است نابود خواهد کرد. به همین خاطر است که او را آغاز کننده و پایان دهنده جهان می خوانند.
برای دسترسی به اپیزود های پادکست تحوت به این لینک مراجعه فرمایید.
برای دسترسی به سایر مقالات اساطیر مصر به این لینک مراجعه نمایید.