چشم حورس (The Eye of Horus)

چشم حورس آمیزه‌ای از چشم و ابروی انسانی با برخی نشانه‌های چهره‌ی شاهین است. چنین چشمانی برای صورت‌های حیوانیِ ایزدان گوناگون که با آسمان پیوند داشتند به کار می‌رفت. هنگامی که حورس همچون شاهینی آسمانی تصور می‌شد، چشم راست او خورشید و چشم چپ او ماه بود. همانطور که در بخش چشم رع گفتیم، در زبان مصر باستان، واژه‌ی «چشم» اسم مؤنث است؛ از این رو، چشمان ایزدان مذکر می‌توانستند به صورت الهه‌ها شخصیت بیابند.

از دست دادن یا آسیب دیدنِ یکی یا هر دو چشم حورس، موضوعی رایج در اسطوره‌های مصری بود. عامل این آسیب معمولاً ست نام داشت و این حمله کل کیهان را به خطر می‌افکند. گاه گفته می‌شد که حورس خود چشم خویش را باز پس گرفت، اما رایج‌تر این بود که ایزد دیگری آن را بازگرداند. این چشم «تمام» یا این چشم «کامل» به نام «وِجات» (wedjat) شناخته می‌شد. چشم وجات می‌توانست تقریباً هر جنبه‌ای از نظم الهی را بازنمایی کند، از جمله پادشاهی و پیشکش‌هایی که به ایزدان و مردگان تقدیم می‌شد. همچنین، این چشم به یکی از محبوب‌ترین تعویذها یا همان بلاگردان های مصری بدل گشت.

دو روایت از حورس

دو روایت از حورس شناخته شده است: یکی با چشم‌ (خِنتی-ایرتی Khenty-irty) و دیگری بی‌چشم (خِنتی-اِن-ایرتی Khenty-en-irty). این دو می‌توانستند توسط دو حیوان بازنمایی شوند: «ایچنومون ichneumon » ،نوعی خدنگ یا مونگوس، که به دید تیز شهرت داشت برای حالت با چشم‌، و نوعی موش کور برای حالت بی‌چشم. حورس انتقام‌جو، خِنتی-اِن-ایرتی یعنی با حالت بی چشم، از جمله ایزدانی بود که پیوسته مردگان شریر را شکنجه می‌داد.

 درباره‌ی «حورس پیر» گفته می‌شد که یک چشم سبز و یک چشم «کمتر» سفید داشت. در نمادشناسی مصری، رنگ سبز گاه معادل سرخ بود، پس آن چشمِ سرخِ خورشیدی به شمار می‌رفت. چشم سفید هم که ماه بود. تاج‌های سرخ و سفید پادشاهان مصر می‌توانستند با چشم‌های خورشیدی و قمری برابر شمرده شوند. از دوران پادشاهی کهن به بعد، جفتی از چشم‌های وِجات بر روی تابوت‌ها نقاشی می‌شد تا فرد مرده بتواند از درون آن‌ها به بیرون بنگرد. خیره‌نگری این چشمان آسمانی همچنین نیرویی دفع‌کننده‌ی شر داشت که از مردگان حفاظت می‌کرد.

همانند ماجرای قتل اوزیریس، ماجرای آسیب دیدن چشم قمری نیز هرگز به‌روشنی توصیف نشده است. در برخی بخش‌های «متون اهرام»، از ست سخن می‌رود که «چشم کمتر» را بلعید یا لگدمال کرد یعنی همان چشم سفیر که نماد ماه بود. متونی دیگر دلالت دارند که ست با انگشت خود مردمک چشم حورس را درآورد یا باعث خونریزی و گریه‌ی آن شد. در روایتی متأخرتر، ست به شکل یک گراز سیاه درآمد و یا چشم را بلعید یا از سر خشم آن را کور ساخت.

حورس به عنوان پسر آسیب پذیر

وقتی که حورس نه به‌عنوان شاهین کیهانی بلکه به‌عنوان پسر آسیب‌پذیر ایزیس در نظر گرفته می‌شود، روایت‌ها روشن‌تر بیان می‌شوند. در داستان «نبرد حورس و ست»، ست هر دو چشم حورس را از کاسه در می‌آورد تا او را به خاطر بریدن سر مادرش در حالی که از خشم برآشفته بود، مجازات کند. ست سپس چشم‌ها را در دامنه‌ی کوهی دفن می‌کند و آن‌ها به گل‌های لوتوس یا همان نیلوفر آبی تبدیل می‌شوند. در همین زمان، الهه هاتور با شیر آهو یا غزال حورس را درمان کرده و چشمانش را بازمی‌گرداند.

روایت مشابهی در پاپیروس جومیه‌لاک آمده است که در آن، آنوبیس جعبه‌هایی حاوی چشم‌های حورس را در دامنه‌ی کوهی دفن می‌کند. ایزیس با آب دادن به چشم‌ها آن‌ها را دوباره زنده می‌کند و در این روند، نخستین تاک‌های انگور پدید می‌آیند. این اسطوره پیوند رایج آیینی میان چشم حورس و شراب، خوراک و عطرهایی که در معابد به خدایان تقدیم می‌شدند را تقویت می‌کند. روییدن گیاهان سودمند از چشم‌های دفن‌شده‌ی حورس، شبیه روییدن جو و گندم از بدن پدرش، اوزیریس است.

تحوت و چشم حورس

اسطوره‌هایی که تنها به چشم قمری حورس مربوط می‌شوند، اغلب تحوت را به‌عنوان خدایی معرفی می‌کنند که آن چشم را از زیر زمین یا از زیر آب نجات داده است چون همانطور که قبلا گفته بودیم تحوت با ماه مرتبط است. در مقطعی از روایت، چشم باید همانند بدن اوزیریس تکه‌تکه شده باشد، زیرا گفته می‌شود تحوت قطعات آن را دوباره کنار هم قرار داده است. شش بخش چشم وجات (مردمک، ابرو و غیره) در خط هیروگلیف برای نوشتن کسرهایی که واحد استاندارد اندازه‌گیری غله را تشکیل می‌دادند، به کار می‌رفت. آیین‌های شمارش و کامل‌کردن چشم حورس هر ماه در معابد برگزار می‌شد و آن را به چرخه‌ی ماه پیوند می‌داد.

 زمانی که چشم به حورس بازگردانده شد، او از آن برای زنده‌کردن پدر کشته‌شده‌اش، اوزیریس، استفاده کرد. در یادبود این واقعه، معمولاً یک چشم وجات بر روی شکافی که از طریق آن اندام‌های درونی مومیایی را بیرون می آوردند، قرار می‌گرفت تا بدن دوباره کامل شود. در این مراسم همچنین حورسِ پزشک و تحوت، پزشک چشم حورس، برای درمان همه‌گونه بیماری‌ها فراخوانده می‌شدند. داروهایی که در پزشکی مصر باستان کاربرد داشتند، با مقادیری اندازه‌گیری می‌شدند که بر اساس چشم وجات تنظیم شده بود. نسخه‌ای ساده‌شده از چشم حورس هنوز هم به‌عنوان نماد حرفه‌ی داروسازی به کار می‌رود. این نماد از یک آر بزرگ و یک ایکس کوچک تشکیل میشه. در داروسازی مدرن، هنوز از ℞ به عنوان علامت جهانی برای نسخه‌ها استفاده می‌شود.

برای دسترسی به اپیزود های پادکست تحوت به این لینک مراجعه فرمایید.

برای دسترسی به سایر مقالات اساطیر مصر به این لینک مراجعه نمایید.