خنوم معمولاً به صورت مردی با سر قوچی با شاخبلند به تصویر کشیده میشد. باور بر این بود که او بر طغیان رود نیل کنترل دارد و تجسمبخش نیروی خطرناک اما زندگیبخش این سیلاب سالانه است. به عنوان یک ایزد آفریننده، خنوم انسانها و حیوانات را بر چرخ سفالگری خود شکل میداد و در بدنشان زندگی و سلامتی مینهاد. او گاهی با الهه قورباغه، هِکِت، همراه بود، اما در معبد اصلیاش در جزیره الفانتین در اسوان Elephantine at Aswan ، خنوم یک سهگانه را با الاهگان سَتِت و اَنوکِت Satet and Anuket تشکیل میداد.
خنوم یکی از ایزدان اصلی در ناحیه «آبشار اول» بود؛ منطقهای از تندآبهای سنگی در مرز جنوبی مصر. یک سنگنوشته که بر یکی از جزایر کوچک این بخش از نیل یافت شده، روایتی جالب درباره خنوم بیان میکند. این کتیبه وانمود میکند که فرمانی از سوی شاه جوسر (حدود ۲۶۶۷–۲۶۴۸ پیش از میلاد) است، اما در واقع حدود ۲۵۰۰ سال پس از سلطنت او نگاشته شده است.
در این روایت آمده که مصر هفت سال قحطی وحشتناک را پشت سر گذاشت، زیرا نیل به اندازه کافی بالا نیامده بود تا زمینهای کشاورزی را سیلابی کند. جوزر خردمندترین کاهنی را که توانایی خواندن کتابهای مقدس داشت فراخواند و به او دستور داد منبع این طغیان را کشف کند. کاهن با مشورت کتابهای کهن دریافت که طغیان از دو غار دوقلو در زیر جزیره الفانتین سرچشمه میگیرد. او به شاه گفت که تنها ایزد خنوم قدرت آن را دارد که درهای این غارها را بگشاید و سیلاب را آزاد سازد.
جوزر شتابزده به ایزدان الفانتین قربانی و نذورات تقدیم کرد. سپس خنوم، «سازندهی هر بدن»، در خواب بر شاه ظاهر شد و وعده داد که بار دیگر سیلاب را جاری خواهد ساخت تا سالهای قحطی و گرسنگی پایان پذیرد.
خنوم، خدای کوزه گر
احتمالاً گِل حاصلخیز ناشی از سیلاب نیل همان مادهای بود که خنوم بهعنوان یک «ایزد کوزهگر» برای آفرینش به کار میبرد. در «متون هرم» و «متون تابوت»، او بیشتر به ساخت اشیاء، مانند قایقها، می پرداخته. در روایتی از دوران پادشاهی کهن، گفته میشود خنوم به همراه گروهی از ایزدان در هیأت ناشناس به مصر آمدند تا در تولد سه کودکی که سرنوشتشان پادشاهی بود، یاری رسانند. نقش ویژه خنوم این بود که بدنهای آنان را سالم و نیرومند بسازد.
در متون و صحنههای بعدی که به انعقاد نطفه و تولد شاهان ایزدی میپردازند، خنوم در حال ساختن بدن شاه و «کا» یا همزاد او بر چرخ کوزهگری خود نشان داده میشود. این فرآیند در عالم آسمانی روی میدهد و پیشدرآمدی ضروری برای تولد جسمانی پادشاه بر زمین است.
در معابد هزاره اول پیش از میلاد نیز تولد خدایان در صحنههایی مشابه جشن گرفته میشد. خنوم شکل جسمانی این ایزدان نوزاد را پدید میآورد و جان میبخشید؛ کار او از ساختن تخم در رحم آغاز میشد. در معبد اسنا Esna متعلق به دورهٔ رومی، نقش خنوم بهعنوان «سازندهٔ بدنها» در جشنوارهای به نام «جشن چرخ کوزهگری» بزرگ داشته میشد. سرودهایی که در این آیین خوانده میشدند، «سرور چرخ» را میستودند، او که «خدایان و انسانها را پدید آورد.»
وقتی خنوم بهعنوان یک آفرینندهٔ جهانی دیده میشد، نامش با نام دیگر ایزدان آفرینش مانند آمون، پتاح یا رع درهم آمیخته میشد. چرخ او هر بامداد برای بازآفرینی کیهان به گردش درمیآمد.
واژهٔ مصری برای «قوچ» شباهت آوایی به واژهٔ «روح» یا «تجلی» (با) داشت. شاید به همین دلیل بود که خنوم گاهی با روح دیگر ایزدان مانند گب، اوزیریس و رع یکی دانسته میشد. در بیشتر «کتابهای دنیای زیرین»، خورشید شبانه بهصورت مردی با سر قوچ تصویر میشود، زیرا این «روح رع» است که از جهان مردگان میگذرد.
برای دسترسی به اپیزود های پادکست تحوت به این لینک مراجعه فرمایید.
برای دسترسی به سایر مقالات اساطیر مصر به این لینک مراجعه نمایید.