تحوت (Thoth) خدای خرد، ماه و نوشتن در اساطیر مصر

تحوت، خدای خرد و دانش سری بود که نوشتن و زبان‌های گوناگون بشری را اختراع کرد. به عنوان یک ایزدی مرتبط با ماه‌، تحوت جانشین خدای خورشید، رع، به شمار می‌رفت همانطور که ماه در شب جانشین خورشید سات. او میان حورس و ست، میانجیگری کرد و چشم جداشده رع را به پدرش باز‌گرداند. او به عنوان پزشک ایزدی با قدرت‌های جادویی خود چشم زخمی حورس را درمان ‌کرد. او گاه به شکل یک بابون «زیبا» یا به صورت یک مرغ ایبیس که شبیه لک لک است و یا مردی با سر ایبیس تصویر می‌شد. گفته می‌شد رع شکل بابونی خدای خرد را آفرید تا در آسمان شب بدرخشد و شکل ایبیس را به او داد تا وی میان زمین و آسمان پیام‌رسانی کند.

تحوت فرزند کیست؟

تحوت گاهی خدای «بی‌مادر» خوانده می‌شد. در یک متن آمده است که تحوت «از لبان رع» پدید آمد تا ماعت، نظم الهی، را برپا دارد. همچنین گفته شده که او از پیشانی ست زاده شد، پس از آنکه این خدا بخشی از اسپرم رقیبش حورس را بلعید. تحوت در مرکز اصلی پرستشش در هرمپولیس ماگنا، ، سرور اوگدواد بود و به عنوان ایزدی خودآفرین پرستیده می‌شد که تخم کیهانی را در جزیره شعله پدید آورد. به عنوان خدای ماه، او را در حال عبور از آسمان شب در یک قایق می‌نگاشتند، اما این خدا همچنین می‌توانست راهنمای قایق خدای خورشید نیز باشد.

تحوت، «فرزانه بی‌نظیر»، همه چیز را مشاهده می‌کرد و می‌نوشت و هر صبح به رع گزارش می‌داد. به عنوان کاتب خدایان، او با الهه کتابخانه‌ها، سشات، هم‌ردیف بود. خدای خرد و سشات آینده را همان‌گونه می‌دانستند که گذشته را می‌دانستند. آن‌ها سرنوشت هر فرد را بر آجرهایی که مادرش هنگام زایمان بر آن‌ها می‌نشست می‌نوشتند و مدت فرمانروایی پادشاهان را بر برگ‌های درخت ایشد ثبت می‌کردند.

تحوت و ماعت

تحوت نمونه‌ای الهی از یک داور عادل و یک مقام غیرقابل فساد بود. او ماعت، الهه عدالت، را نزد پدرش رع بالا برد. یعنی این خرد است که عدالت را بنا میکند. وی مسئول تدوین و اجرای قوانین ماعت بود. در این نقش، او می‌توانست هم صلح‌آوری مهربان باشد و هم جلادی بی‌رحم. در جریان نبرد میان ست و اوزیریس، خدای خرد به عنوان وکیل مدافع اوزیریس مقتول در برابر دادگاه الهی عمل کرد. افسون‌ها و طلسم‌های او مانع از آن شد که ست مومیایی اوزیریس را در آرامگاه جاودانش نابود کند. تحوت از ایزیس حمایت کرد و پسر نوزادش، حورس، را در باتلاق‌های خِمّیس شفا داد.

در روایت جدال‌های حورس و ست، تحوت به عنوان دبیر انئاد هلیوپولیس تصویر می‌شود. او چندین نامه به نمایندگی از انئاد می‌نویسد، در حالی که آنان در تلاش برای تصمیم‌گیری میان حورس و ست هستند، و او به خدای خورشید مشاوره‌ای عاقلانه می‌دهد. هنگامی که ایزیس در یکی از مراحل این نزاع به معنای واقعی کلمه سر خود را از دست می‌دهد، این خدای خرد است که سر تازه‌ای به او می‌بخشد. در منابع قدیمی‌تر، این چشم آسیب‌دیده حورس بود که تحوت آن را «نو» ‌ساخت. پیشکش چشم کامل  یعنی وِجد wedjat  توسط تحوت به حورس و سپس پیشکش آن توسط حورس به اوزیریس، سرمشقی برای تمامی پیشکش‌ها به خدایان و ارواح شد.

خدای دانش و الهه دور دست

از دوران پادشاهی میانه به بعد، تحوت به شکل یک میمون یا مردی با سر ایبیس تصویر می‌شد که چشم وِجدjat را در دست داشت. در برخی موارد، این چشم باید به عنوان چشم رع، نه چشم حورس، تفسیر شود. الهه چشم که دختر جداافتاده رع بود، بسیار نیرومندتر از آن بود که با زور مغلوب شود. پس رع، تحوت را برگزید تا این الهه دورافتاده را از صحرایی دوردست بازگرداند. تحوت، در هیئت یک بابون یا میمون، با فروتنی، زیرکی و پشتکار این مأموریت را انجام داد. طبق یک روایت، او مجبور شد ۱۰۷۷ بار از الهه بخواهد تا به خانه بازگردد. در نهایت، تحوت با نحمتاوی Nehemtawy ، نسخه آرام‌شده الهه دوردست، ازدواج کرد.

تحوت و مرگ

تحوت نقش مهمی در زندگی پس از مرگ همگان داشت. در متون اهرام، پادشاهان مرده بر بال‌های خدای خرد به آسمان پرواز می‌کنند. در کتاب «دو راه» از دوران پادشاهی میانه، کاخ این ایزد پناهگاهی امن برای ارواح فراهم می‌کند که می‌توانند با جادوی او از شیاطین دنیای زیرین عبور کنند. در برخی از کتاب‌های سلطنتی دنیای زیرین در پادشاهی نو، وی به عنوان ناظر اتحاد اسرارآمیز رع و اوزیریس معرفی می‌شود؛ اتحادی که امکان بیداری مردگان را هر شب فراهم می‌کرد. در کتاب مردگان، تحوت آماده است تا حکم را ثبت کند، هنگامی که قلب متوفی در برابر پر ماعت سنجیده می‌شود. کسانی که از شکست می‌ترسیدند، از خدای خرد می‌خواستند تا برایشان شفاعت کند، همان‌گونه که برای اوزیریس شفاعت کرده بود. تمام افسون‌های تدفینی را می‌توان آثار تحوت دانست.

نحوه دگردیسی خدای مصری در یونان

روایتی اساطیری می گوید که تحوت چهل‌ودو کتاب نوشته است که همه دانش مورد نیاز بشر را در بر می‌گرفت. بخشی از این دانش، دانشی پنهان بود که تنها باید به افرادی آشکار می‌شد که از قدرت آن سوءاستفاده نمی‌کردند. یونانیان، تحوت را با خدای پیام‌آور خود، هرمس، یکی دانستند. مجموعه متونی که به نام هرمتیکا شناخته می‌شود، مدعی بود که آموزه‌های هرمس تریسمجیستوس Trismegistus (یعنی تحوت سه‌ گانه ی بزرگ) را حفظ کرده است. بعدها، هرمس تریسمجیستوس به عنوان یک متفکر بزرگ که هزاران سال پیش می‌زیسته، بازتفسیر شد.

برای دسترسی به اپیزود های پادکست تحوت به این لینک مراجعه فرمایید.

برای دسترسی به سایر مقالات اساطیر مصر به این لینک مراجعه نمایید.