ابوالهول یا اسفینکس (Sphinx)؛ نگهبان مصر و هیولای معمای تبس

شنیداری ۷ دقیقه خواندن
ابوالهول یا اسفینکس (Sphinx)؛ نگهبان مصر و هیولای معمای تبس
ابوالهول، نگهبان راز انسان
ویدیوی کوتاه تحوت: ابوالهول، نگهبان راز انسان

ابوالهول جانوری افسانه‌ای با بدن شیر یا ماده شی و سر موجودی متفاوت بود. رایج‌ترین ترکیب، بدن شیر و سر انسان با چهره یک پادشاه یا ملکه بود. این ابوالهول‌ها قدرت و وظیفه حاکم را برای دفاع از مصر مجسم می‌کردند. ابوالهول‌های دیگر سر قوچ، شاهین یا حتی هیولای ست داشتند. اینها به عنوان نگهبانان متحرک ترسناک برای معابد یا مقبره‌ها خدمت می‌کردند.

انواع ابوالهول ها

ابوالهول‌های ایستاده معمولاً در حال لگدمال کردن دشمنان مصر و نظم الهی نشان داده می‌شدند. ابوالهول‌های ماده گاهی بال داشتند و ممکن است همین شکل باشد که بر توسعه ابوالهول ماده در اساطیر یونان تأثیر گذاشته است. یک ابوالهول دوتایی معروف به آکر، نگهبان دو افق، ورودی و خروجی دوآت، جهان زیرین مصر، بود. در طول هزاره اول پیش از میلاد، یک خدای ابوالهول به نام توتو محبوب شد. او معمولاً به شکل یک ابوالهول ایستاده با بال و دمی به شکل مار نشان داده می‌شد.

توتو یکی از فرزندان هیولایی الهه نیت بود. او برای دور نگه داشتن دشمنان از فاصله امن احضار می‌شد. شناخته‌شده‌ترین اسفینکس مصری، ابوالهول بزرگ جیزه است. این مجسمه در قرن بیست و ششم پیش از میلاد از یک قطعه سنگ بسیار معیوب تراشیده شد تا به عنوان نگهبانی غول‌پیکر برای گورستان‌های سلطنتی ممفیس عمل کند. ابوالهول بزرگ، چه در دوران باستان و چه در دوران مدرن، اسطوره‌شناسی خاص خود را ایجاد کرده است.

تغییر نقش به مرور زمان

از پادشاهی نوین به بعد، آن را با یک خدای بیابانی کنعانی به نام هارون یا هول یکی می‌دانستند و به عنوان یک خدای خورشیدی می پرستیدند. دو هرم بزرگ ساخته شده برای خوفو و خفرن Khufu and Khephren به عنوان کوه‌های افق در نظر گرفته می‌شدند و ابوالهول به عنوان خورشیدی که بین آنها طلوع می‌کند، قرار داشت. یک سنگ یادبود گرانیتی که بین پنجه‌های جلویی ابوالهول بزرگ پیدا شده است، شرح می‌دهد که چگونه شاهزاده‌ای به نام توتموس Thutmose زمانی برای شکار حیوانات بیابانی از جیزه بازدید کرد.

در زمان او (اوایل قرن چهاردهم پیش از میلاد) به نظر می‌رسد که مجسمه تا سر در شن دفن شده است. توتموس در گرمای روز به دنبال سایه می‌گشت، جلوی مجسمه دراز کشید و به خواب رفت. او خواب دید که ابوالهول بزرگ با او صحبت می‌کند «همانطور که پدری با پسرش صحبت می‌کند»، او خود را هورماخت Horemakhet  خپری–رع–آتوم نامید. این خدا شکایت کرد که «در تمام اعضای بدنش بیمار است» زیرا شن او را فرا گرفته است. او قول داد که اگر شاهزاده او را از شن‌های متجاوز آزاد کند، توتموس از عمری طولانی برخوردار خواهد شد و روزی پادشاه می شود. وقتی توتموس از خواب بیدار شد، کارگران زیادی را فراخواند.

باقی‌مانده‌ی کتیبه به شدت آسیب دیده است، اما می‌دانیم که آن شاهزاده‌ی یاری‌رسان، پادشاه توتمس چهارم شد. دیوارهای خشتی که احتمالاً برای دور نگه داشتن شن از ابوالهول بزرگ در نظر گرفته شده بودند، نقش‌های او را بر خود دارند. کتیبه‌ی توتموس از نقش سنتی خدای خورشید خالق (ابوالهول) استفاده می‌کند که تحت حمله‌ی نیروهای آشوب (شن‌های بیابان) قرار دارد و برای تولد دوباره نیاز به کمک دارد.

ابوالهول نگهبان گنج

برای ساکنان عرب مصر قرون وسطی، ابوالهول بزرگ به عنوان پدر وحشت شناخته می‌شد. اعتقاد بر این بود که این مجسمه از گنج پنهانی محافظت می‌کند که گاهی اوقات آن را برای افراد شایسته آشکار می‌کرد. طبق یک افسانه، ابوالهول بزرگ جیزه را از غرق شدن در شن حفظ می‌کرد تا اینکه یک مرد مقدس متعصب با ناقص کردن صورت مجسمه، قدرت آن را از بین برد. در دوران مدرن، ابوالهول بزرگ به عنوان نگهبان خرد پنهان پادشاهی گمشده‌ی آتلانتیس یا به عنوان نمادی از یک نژاد برتر کهکشانی باستانی که یک ابوالهول دوم را در مریخ ساخته است، دیده می‌شود.

برای دسترسی به اپیزود های پادکست تحوت به این لینک مراجعه فرمایید.

برای دسترسی به سایر مقالات اساطیر مصر به این لینک مراجعه نمایید.

ابوالهول در اساطیر یونان

ابوالهول (اسفینکس) یک موجود اساطیری است که در افسانه‌های یونان، مصر و ایران نقش دارد. ظاهر فیزیکی ابوالهول بسته به منطقه به طور چشمگیری متفاوت است، اما در اساطیر یونانی، اغلب به عنوان موجودی با بدن بالایی زن، بدن پایینی شیر ماده با بال‌های عقاب و دم سر مار به تصویر کشیده شده است. منشاء یونانی کلمه ابوالهول باور بر این است که از کلمه “سفینگو” به معنای فشردن یا محکم کردن گرفته شده که به روشی اشاره دارد که شیر ماده گلوی طعمه خود را با گاز گرفتن محکم می‌کند تا در نهایت او را خفه کند.

اگر به آثار دانشمند یونانی هزیود رجوع کنیم، او معتقد بود که تنها یک اسفینکس در اساطیر یونانی وجود داشته است. در برخی روایات، او دختر سگ دو سر اورثروس و مادر هیولاها اکیدنا بود و در دیگر روایات، او فرزند اکیدنا بود. این ابوالهول به خاطر طرح معما و آورنده بدشانسی و ویرانی معروف بود. ابوالهول یونانی باور بر این بود که در شهر باستانی تبس (یا فیبیس) اقامت داشت و هر کسی که وارد شهر می‌شد در ورودی توسط ابوالهول مورد استقبال قرار می‌گرفت، جایی که او از مسافران یک معما می‌پرسید. اگر درست جواب می‌دادند، او به آنها اجازه عبور می‌داد اما اگر اشتباه می‌کردند، عبورشان ممنوع می‌شد و آنها بسیار خوش‌شانس بودند که از این برخورد زنده می‌ماندند.

معمای اسفینکس

معمایی که با ابوالهول مترادف شده بود این بود: “کدام موجود یک صدا دارد و در عین حال چهار پا، دو پا و سه پا دارد؟” کسانی که نمی‌توانستند به این معما پاسخ دهند تقریباً همیشه خفه و بلعیده می‌شدند. معمای دوم که ابوالهول می‌پرسید این بود: “دو خواهر وجود دارند که یکی دیگری را به دنیا می‌آورد و او نیز دیگری را به دنیا می‌آورد. این دو خواهر کیستند؟” سرانجام، فرمانروای تبس، شاه کرئون، چنان از حضور اسفینکس ناراحت شد که به هر کسی که او را نابود کند تاج و تخت تبس و همچنین خواهرش را به عنوان همسر پیشنهاد داد.

اینگونه بود که اودیپوس، برادرزاده شاه کرئون، شجاعانه چالش عمویش را پذیرفت. هنگامی که او در برابر ابوالهول ایستاد، از او معمای اول پرسیده شد و پس از اندیشه دقیق پاسخ داد: “کدام موجود یک صدا دارد و در عین حال چهار پا، دو پا و سه پا دارد؟” او پاسخ داد: “انسان که در کودکی بر روی چهار دست و پا می‌خزد، سپس در بزرگسالی بر دو پا راه می‌رود و در پیری با استفاده از عصا بر سه پا می‌رود.”

مرگ هیولا

وقتی معمای دوم پرسیده شد، او بار دیگر درست پاسخ داد: “روز و شب.” اسفینکس چنان پریشان شد که دو بار مغلوب شده بود که از صخره‌ای که بر روی آن ایستاده بود پرید و مرد. در برخی نسخه‌های داستان، وقتی اودیپوس معما را درست پاسخ داد، او به جای آن خود را بلعید. وقتی شاعر فرانسوی ژان کوکتو داستان اودیپوس را بازگو کرد، نسخه او تفاوت زیادی داشت. در نسخه او، ابوالهول دیگر نمی‌خواست بکشد و بنابراین پاسخ معما را به اودیپوس گفت، دانسته که وقتی او درست پاسخ دهد، باید خودش را بکشد. این نسخه با اودیپوس که با ابوالهول عشق‌بازی می‌کند، از او بابت کمکش تشکر نمی‌کند و سپس شاهد مرگ اوست به پایان می‌رسد.

اگر فکر می‌کنید پایان این نسخه کمی عجیب و نامرتب است، داستان اصلی با بازگشت اودیپوس به تبس، تبدیل شدن به پادشاه و ازدواج با ملکه ژوکاستا که مادرش است، به پایان می‌رسد، اما این داستانی برای زمان دیگری است. اگر از ویدیوی امروز لذت بردید و نظری در مورد اودیپوس یا ابوالهول دارید، در نظرات به من بگویید. مثل همیشه، من میزبان شما بودم، توضیحات اساطیر و افسانه‌ها.

برای دسترسی به اپیزود های پادکست تحوت به این لینک مراجعه فرمایید.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

متون کهن:

  • سنگ‌نبشتهٔ رؤیا (Dream Stele).
  • هرودوت، تاریخ (Histories)، کتاب دوم.

منابع امروزی:

  • ورونیکا ایونس، اساطیر مصر (Egyptian Mythology)، لندن، ۱۹۶۸.
  • جرالدین پینچ، اسطوره‌شناسی مصر (Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of Ancient Egypt)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۰۲.

متون کهن:

  • سوفوکل، ادیپ شهریار (Oedipus Rex).
  • آپولودوروس، کتابخانه (Bibliotheca).

منابع امروزی:

  • ادیت همیلتون، اسطوره‌شناسی (Mythology: Timeless Tales of Gods and Heroes)، ۱۹۴۲.
در ادامه بخوانید

روایت‌های دیگری از اساطیر مصر

ستون جد (Djed)
اساطیر مصر

ستون جد (Djed)

ستون جد یکی از رایج‌ترین نمادهای مصر باستان بود. این نماد در خط هیروگلیف برای نوشتن واژه‌ای به کار می‌رفت که معنای «ثبات» یا «تغییرناپذیری» می‌داد.…

قسمت پادکست ۲ دقیقه خواندن
چشم حورس (The Eye of Horus)
اساطیر مصر

چشم حورس (The Eye of Horus)

چشم حورس آمیزه‌ای از چشم و ابروی انسانی با برخی نشانه‌های چهره‌ی شاهین است. چنین چشمانی برای صورت‌های حیوانیِ ایزدان گوناگون که با آسمان پیوند داشتند…

قسمت پادکست ۵ دقیقه خواندن
چشم رع
اساطیر مصر

چشم رع

واژهٔ مصری باستان برای irt که همان چشم است شبیه واژه‌ای برای فعل «انجام دادن» یا «عمل کردن» بود. شاید به همین دلیل است که چشمان…

قسمت پادکست ۴ دقیقه خواندن

پادکست تحوت را در سایر پادگیرها بشنوید