اساطیر مصر باستان؛ دریچه‌ای به دنیای رازآلود خدایان و فرعون‌ها

ابوالهول جانوری افسانه‌ای با بدن شیر یا ماده شی و سر موجودی متفاوت بود. رایج‌ترین ترکیب، بدن شیر و سر انسان با چهره یک پادشاه یا ملکه بود. این ابوالهول‌ها قدرت و وظیفه حاکم را برای دفاع از مصر مجسم می‌کردند. ابوالهول‌های دیگر سر قوچ، شاهین یا حتی هیولای ست داشتند. اینها به عنوان نگهبانان…

ستون جد یکی از رایج‌ترین نمادهای مصر باستان بود. این نماد در خط هیروگلیف برای نوشتن واژه‌ای به کار می‌رفت که معنای «ثبات» یا «تغییرناپذیری» می‌داد. خاستگاه اولیه‌ی دجد احتمالاً ستونی ساخته‌شده از نی‌ها یا خوشه‌های غله بود، اما با گذشت زمان به‌عنوان ستون فقرات اوزیریسِ کشته‌شده شناخته شد. گاهی دجد به شکل یک ایزد…

چشم حورس آمیزه‌ای از چشم و ابروی انسانی با برخی نشانه‌های چهره‌ی شاهین است. چنین چشمانی برای صورت‌های حیوانیِ ایزدان گوناگون که با آسمان پیوند داشتند به کار می‌رفت. هنگامی که حورس همچون شاهینی آسمانی تصور می‌شد، چشم راست او خورشید و چشم چپ او ماه بود. همانطور که در بخش چشم رع گفتیم، در…

واژهٔ مصری باستان برای irt که همان چشم است شبیه واژه‌ای برای فعل «انجام دادن» یا «عمل کردن» بود. شاید به همین دلیل است که چشمان یک ایزد با قدرت ایزدی در فعال‌ترین شکل مداخله‌گرانه‌اش مرتبط دانسته می‌شد. از آنجا که واژهٔ irt از نظر دستوری مؤنث بود، چشمان ایزدی به‌صورت الهه‌ شخصیت‌ دهی می‌شده.…

مفهوم مرکزی کیهان‌شناسی و اخلاق مصری به صورت الهه‌ای به نام ماعت تجسم یافته بود که پر شترمرغی بر سر داشت. واژه ماعت می‌تواند به معنای حقیقت، عدالت، درستی، نظم، توازن و قانون کیهانی باشد. الهه ماعت دختر محبوب رع، خدای آفریننده و خورشید، به شمار می‌رفت. او همراه با پدرش در کشتی خورشید سفر…

آمون نامی ست که حتی ناآگاه ترین افراد در اساطیر مصر هم آن را شنیده اند. اما واقعا این خدا کیست؟ چه جایگاهی در اساطیر و حتی تاریخ کشور کهن مصر دارد؟ آمون کیست؟ آمون خدای خالق رازآمیزی بود که نامش به معنای «پنهان» است. او معمولاً به صورت مردی ریش‌دار در اوج جوانی نشان…

مین خدایی باستانی بود که با باروری انسانی و کشاورزی پیوند داشت. او مردانه‌ترین خدایان مصر به شمار می‌رفت و به‌صورت چهره‌ای پوشیده با آلت تناسلی بزرگ به تصویر کشیده می‌شد. بر سرش دو پر بلند داشت و دست راستش در حالت کوبیدن یا ضربه زدن بالا برده شده بود. بالای دست راست او تازیانه‌ای…

سیا و هو اصول تفکر و گفتار خلاق بودند که به صورت خدایان تجسم یافته بودند.سیا  همچنین به معنای ادراک یا برنامه‌ریزی بصیرانه و هو به معنای اقتدار یا بیان مقتدرانه ترجمه شده است.سیا و هو همراه با خدایی سوم به نام هکا (جادو) نیروهایی بودند که آفریننده برای آفرینش جهان و نظم الهی از…

شای تجسم سرنوشت بود. هر فرد شایِ شخصی خود را داشت؛ نوعی تقدیر فردی که به یکتایی او کمک می‌کرد. این ایزد می‌توانست در هیئت انسانی یا به شکل مار به تصویر کشیده شود. او گاهی با خدایان آفریننده‌ای که سرنوشت کل جهان را تعیین می‌کردند، همانند دانسته می‌شد. شای از جمله خدایانی بود که…

رننوتت الههٔ کبریِ باروری و شانس بود که نام او به معنای «ماری که تغذیه می‌کند» است. او می‌توانست به شکل‌های مختلفی از ترکیب مار و زن نمایش داده شود، از جمله زن با سر کبری که کودکی را شیر می‌دهد. رِنِنوتت با قدرت‌های تغذیه‌ای و درمانی شیر مادر و همچنین با هر نوع غذا…

خنوم معمولاً به صورت مردی با سر قوچی با شاخ‌بلند به تصویر کشیده می‌شد. باور بر این بود که او بر طغیان رود نیل کنترل دارد و تجسم‌بخش نیروی خطرناک اما زندگی‌بخش این سیلاب سالانه است. به عنوان یک ایزد آفریننده، خنوم انسان‌ها و حیوانات را بر چرخ سفالگری خود شکل می‌داد و در بدنشان…

هکت، ایزدبانوی قورباغه، ایزدی بود که به زنان در زایمان یاری می‌رساند و به مردگان کمک می‌کرد تا دوباره زاده شوند. قورباغه‌های چاقوکش که بر روی عصاهای عاج نقش شده‌اند، احتمالاً هکت را در نقش او به‌عنوان نگهبان زنان و کودکان نشان می‌دهند. هکت، «بانوی شادی»، از همراهان ایزد طغیان نیل، هاپی، بود؛ آنگاه که…

بِس و بِسِت دو ایزدکوتولهٔ محافظ بودند که ارتباطی نزدیک با زایش و باززایی داشتند. در هنر مصر باستان، چندین ایزدکوتوله با نام‌های آها، هیتی (هاتی)، یا بس شناخته شده‌اند. آنها اغلب به‌صورت گروهی در حال خفه کردن مارها، تکان دادن چاقوها ویا نواختن سازهای موسیقی ظاهر می‌شوند. آها، که نامش به معنای «جنگجو» است،…

سخمت، الهه‌ای خورشیدی و ستیزه‌جو بود که ابزار انتقام الهی به شمار می‌رفت. او با بدنی زنانه و سری شیرمانند به تصویر کشیده می‌شد که اغلب با دیسک خورشید آراسته شده بود. مرگ نخستین بار زمانی به جهان آمد که چشم رع به صورت سخمت فرستاده شد تا انسان‌های شورشی را مجازات کند. «او که…

پتاح خدایی آفریننده بود که جهان را با قلب و زبان خود آفرید. او خدای اصلی پایتخت مصر، منفیس، بود. او معمولاً به شکل مردی ریش‌دار با کلاه صنعتگران و ردایی فراگیر یا کفن‌مانند به تصویر کشیده می‌شد. پتاح، که به «آن که چهره‌اش زیباست» معروف بود، پوستی به رنگ آبی آسمانی داشت. عصای او…

سشات الهه‌ای بود که جهان را اندازه‌گیری و ثبت می‌کرد. او به عنوان بانوی معماران، حامی معماری، ستاره‌شناسی و ریاضیات بود. این الهه با لقب «آن‌که در کتابخانه پیشگام است» شناخته می‌شد و همکار یا همتای زن تحوت، خدای خرد و دانش، به شمار می‌رفت. سشات و تحوت طول دوران فرمانروایی یک پادشاه را با…

محت ورت یک الهه‌ی گاو نخستین بود که خورشید-خدا را به دنیا آورد. نام او در اصل به معنای «سیل بزرگ» بود، اما بعدها به صورت «شناگر بزرگ» بازتفسیر شد. او همتای زن نون، خدای اقیانوس آغازین، و رقیب او برای عنوان «کهن‌ترین هستی» به شمار می‌رفت. در برخی متون، مهت-ورت صرفاً لقبِ الاهه‌های آفریننده‌ای…

اوزیریس «خدای بزرگ» که بر دنیای زیرزمینی مصری‌ها فرمانروایی می‌کرد، بزرگ‌ترین پسر خدای زمین، گب، و الهه‌ی آسمان، نوت، بود. او به همراه خواهر-همسرش، ایزیس، بر مصر حکمرانی می‌کرد تا زمانی که به دست برادر هرج‌ومرج‌ طلبش، ست، از پا درآمد. اوزیریس مرد و به «بی‌جان» بدل شد. سرانجام خدایان حکم کردند که این خدا…

نوت الهه آسمان بود که دختر خدای هوا شو و خواهرش تفنوت بود. نوت همسر برادرش، خدای زمین گب، و مادر چندین خدای مهم از جمله اوزیریس، ایزیس و ست بود. نوت به عنوان آسمان، به صورت یک زن برهنه غول پیکر که بالای زمین قوس گرفته بود یا به صورت یک گاو غول پیکر…

شو و تفنوت فرزندان خدای خالق خورشید بودند. آنها اولین زوج الهی بودند و نسل دوم را در شجره‌نامه خدایان – که به عنوان انئاد Enead هلیوپولیس شناخته می‌شود – تشکیل دادند. شو خدای هوای خشک و حیات‌بخش و نور خورشید بود که برای اولین بار زمین را از آسمان جدا کرد. تفنوت با رطوبت…

خپری، مظهر سپیده‌دم خدای خورشید؛ که معمولاً به شکل سوسک سرگین نشان داده می‌شود، یکی از چهار شکل اصلی خدای خورشید، رع، بود. نام او از کلمه خپر به معنای «شدن» یا «دگرگون شدن» گرفته شده است. خِپِرو به معنای تغییر یا دگرگونی بود و خپری کسی بود که خود را دگرگون یا «خلق کرد».…

گب خدای اصلی زمین و همسر الهه آسمان، نوت، بود. آنها فرزندان شو و تفنوت، اولین زوج الهی بودند. گب و نوت نسل سوم از گروه نه خدایی را تشکیل دادند که انئاد هلیوپولیس را تشکیل می‌دادند. در مراحل اولیه خلقت، خدای زمین و الهه آسمان در آغوشی پرشور در هم قفل شده بودند. جدایی…

نون در اسطوره‌های مصر باستان، تجسمِ اقیانوس آغازین بود—همان آب‌های بی‌کران و تاریکی مطلقی که تمام زندگی از دل آن پدید آمد. پس از آفرینش جهان، این تاریکیِ آبی‌رنگ از بین نرفت و همچنان جهان را دربر گرفته بود، از طرفی در بالا از ستارگان فراتر می‌رفت و از طرف دیگر در پایین‌ترین عمق جهان…

خدای آفریننده‌ای است که آغاز و پایان جهان را رقم زد، «آتوم» ارشدترین ایزد در میان گروه نُه‌گانهٔ خدایان موسوم به «انیاد» هلیوپولیس بود. این رو با اوگدوآد هرموپولیس اشتباه نکنید. وقتی آتوم از تنهایی خود آگاه شد، با خودارضایی و بارور کردن خود با نطفه خویش پسری الهی به نام «شو» و دختری الهی…

حورس شاهین آسمانی و تجسم فرمانروایی بود. نام حورس احتمالاً به معنای «دوردست» است. دو شکل اصلی از حورس در منابع دیده می‌شود. گاهی این دو را ایزدانی جداگانه متعلق به دوران‌های متفاوت می‌دانستند و گاهی جنبه‌های مختلف از یک خدا. حورس کبیر اما بپردازیم به حورس بزرگ. یکی از نخستین تصاویر شناخته‌شده‌ی یک ایزد…

یکی از دو خواهری که برای خدای مقتول، اوزیریس، سوگواری کردند، نفتیس کوچک‌ترین فرزند از چهار یا پنج فرزند الهه‌ی آسمان بود و خدای زمین بود. این الهه همچنین شریک و همسر ناخواسته‌ی برادرش، ست نیز بود. او بیشتر در اسطوره‌ها به‌عنوان همراه وفادار خواهرش، ایزیس، حضور دارد، اما به‌عنوان الهه‌ای محافظ در هنر تدفینی…

در میان جانوران ترسناک مصر باستان، عقرب جایگاه ویژه‌ای داشت. این موجود سمی و مرگ‌بار در فرهنگ مصر باستان، لایه‌های نمادین و معنایی متعددی داشت. از این رو جای تعجب نیست که خدایی باستانی به‌طور مستقیم با این جانور در ارتباط باشد: الهه‌ای به نام سرکت. سِرْکِت یکی از کهن‌ترین الهه‌های مصر باستان بود که…

آپوفیس خطرناک‌ترین هیولای آشوب بود که همواره نظم الهی را تهدید می‌کرد. او گاهی به شکل تمساح غول‌آسا توصیف می‌شد، اما معمولاً به شکل مار عظیم‌الجثه نشان داده می‌شد. هر شب، مار آشوب به کشتی خدای خورشید که از دنیای زیرین می‌گذشت، حمله می‌کرد. او بارها شکست می‌خورد و کشته می‌شد، اما هر بار دوباره…

هاتور، الههٔ زرین، الهه‌ای بود که به زنان در زایمان یاری می‌کرد، به مردگان امکان زایش دوباره می‌بخشید و موجب نوزایی کیهان می‌شد. این ایزد پیچیده می‌توانست هم‌زمان نقش مادر، همسر و دختر خدای آفرینندهٔ خورشید را ایفا کند. هاتور همچنین می‌توانست با تصویر بدیل نیلوفر ازلی یکی گرفته شود؛ گلی که کودک-خورشید در نخستین…

در اسطوره‌شناسی مصر باستان، «هاپی» یکی از کهن‌ترین خدایان به‌شمار می‌رود. در حالی که بسیاری از خدایان و الهه‌های مصری دارای شکل‌های انسانی مشخص یا نمودهای حیوان‌گونه هستند، هاپی اغلب به‌گونه‌ای متفاوت به تصویر کشیده می‌شود: مردی با سینه‌های آویزان، شکمی بزرگ، و پوستی به رنگ سبز یا آبی. این ویژگی‌ها نشان‌دهنده‌ی پیوند او با…

تحوت، خدای خرد و دانش سری بود که نوشتن و زبان‌های گوناگون بشری را اختراع کرد. به عنوان یک ایزدی مرتبط با ماه‌، تحوت جانشین خدای خورشید، رع، به شمار می‌رفت همانطور که ماه در شب جانشین خورشید سات. او میان حورس و ست، میانجیگری کرد و چشم جداشده رع را به پدرش باز‌گرداند. او…

ست، خدای پرآشوب که دشمن برادرش اوزیریس و رقیب حورس بود، یکی از پنج فرزند نوت و گب به شمار می‌رفت. نِفتیس که خواهر خود ست و ایزیس و اوزیریس بود، و الهه‌های بیگانه آنات و عشتارت، از همسران ست بودند. ست در اساطیر مصری نقش یک کاتالیزور را ایفا می‌کند. اعمال نسنجیده‌ی او به…

ایزیس، مادر حورس و همسر وفادار اوزیریس، بخشی از نسل چهارم در تبارنامه‌ی خدایان هلیوپولیس بود؛ فرزندان گب و نوت. او بیشتر به‌صورت زنی با نماد تخت سلطنت بر روی سرش تصویر می‌شد. این نماد در نوشتن نام ایزیس نیز به‌کار می‌رفت. همانطور که میدانید در خط هیروگلیف از نماد ها و تصاویر برای بیان…

رع خدای خورشید برای مدت طولانی بر زمین فرمانروایی می‌کرد. در این دوران، هیچ جدایی‌ای میان خدایان و انسان‌ها وجود نداشت و همه در کنار هم زندگی می‌کردند. با گذر زمان کهن‌سالی بر رع چیره شد و در نتیجه آن برخی از ایزدان شروع به سرپیچی از فرمان خدای آفریننده کردند. ایزیس، الهه‌ی نیرنگ و…

باستت، الهه‌ی گربه‌چهره در اسطوره‌شناسی مصر باستان است. او معمولاً با بدنی زنانه و سری گربه‌گون به تصویر کشیده می‌شود. گربه‌ها در مصر باستان جانورانی محترم و مقدس به‌شمار می‌آمدند و جایگاهی ویژه در زندگی مردم داشتند. نقش گربه‌ها در مصر فراتر از حیوان خانگی بود؛ آن‌ها از آذوقه‌ی مردم در برابر هجوم موش‌ها محافظت…

آنوبیس، خدای هراس‌انگیز با سر شغال بود که بر مومیایی‌کردن اجساد نظارت داشت و از گورها پاسداری می‌کرد. او معمولاً به شکل شغالی سیاه‌رنگ که نشسته است، یا مردی با سر شغال یا سگ وحشی، تصویر می‌شد. آنوبیس در داوری مردگان یاری می‌کرد و به همراه سپاه پیام‌آورانش وظیفه داشتند کسانی را که به گورها…

با خواندن داستان آفرینش در مصر باستان می توان به این عبارت عظیم رسید که: در ابتدا کلمه بود، و کلمه نزد خدا بود،  کلمه خود خدا بود زمان خطی و چرخه ای مصریان زمان را به یک میزان برای همه طبقات موجودات یا در تمام بخش‌های کیهان در نظر نمی‌گرفتند. برای مردگان، یک ساعت…