جادوی عامیانه در اروپا: از بطری جادوگر تا نعل اسب

سال ۱۷۰۲ در انگلستان، مردی به نام ریچارد هاتاوی (Richard Hathaway) ادعا کرد که پس از خراش دادن بدن سارا مورداک (Sarah Murdock) و گرفتن خون از او، از بیماری‌ای مرموز شفا یافته است. هاتاوی سارا را جادوگر می‌دانست. یک کشیش و یک پزشک برای آزمودن ادعایش او را فریب دادند و دست زن دیگری را جلویش گذاشتند. هاتاوی چند بار دست را لمس کرد و همین که به او گفتند خون جاری شد، فریاد زد که بینایی و قدرت سخن گفتنش بازگشته است. دادگاه او را شیاد شناخت. اما باوری که پشت کار او بود، اینکه خون جادوگر طلسم را می‌شکند، در سراسر اروپا زنده بود.

این مقاله خلاصهٔ نوشتاری اپیزود «جادوی عامیانه» از مجموعهٔ تاریخ جادوگری پادکست تحوت است. نخست می‌بینیم قانون و دادگاه با جادوی عامیانه چه می‌کردند. سپس به کاربردهای این جادو، از دفع جادوگر تا عشق و گنج و درمان، می‌پردازیم. بعد منطق درونی آن را بررسی می‌کنیم و در پایان به جادوگران عامی، پیوند جادو با دین و پیشه‌ها، و بقای این جادو پس از پایان محاکمه‌ها می‌رسیم.

قانون، دادگاه و جادوگر خیرخواه

قوانین جادوگری اروپای اوایل عصر مدرن تنها برای مجازات جادوگران زیان‌کار نبود. باطل کردن طلسم، یافتن دزد و مال گمشده، گنج‌یابی و حتی حل گرفتاری‌های عاشقانه هم جرم بود. از نگاه الهی‌دانان، این جادوگران به ظاهر خیرخواه مردم را از توکل به خدا دور می‌کردند. حکومت‌ها هم نگران بودند که نفوذ آنان قدرت دولت، کلیسا و پزشکان را کم‌رنگ کند. قانون ۱۵۴۲ انگلستان مدعیان یافتن گنج و مال دزدی را هم مجازات می‌کرد و قانون ۱۵۶۳ جادوی عشق را جرم شمرد. در اسکاتلند حتی کسی که برای مشورت نزد جادوگر می‌رفت ممکن بود اعدام شود، هرچند این مجازات به‌ندرت اجرا شد.

در عمل اما جادوگران عامی کمتر به دادگاه کشیده می‌شدند. از ۳۸۰ پروندهٔ جادوگری در لورن، تنها دو نفر به سبب درمانگری جادویی محاکمه شدند و تنها یکی اعدام شد، آن هم به اتهام پیمان با شیطان. در ۱۵۸۲ آهنگری آلمانی که به جادوی عامیانه شهره بود، به جرم کلاهبرداری شلاق خورد و تبعید شد. مجازات سنگین معمولاً وقتی پیش می‌آمد که اتهام آسیب و جادوگری هم در کار بود، مانند اگنس سمپسون (Agnes Sampson) که در ۱۵۹۱ در اسکاتلند اعدام شد، با آنکه بیشتر اتهاماتش درمان و غیب‌گویی بود.

مردم این افراد را سودمند می‌دانستند و کمتر از آنان شکایت می‌کردند. پرونده‌هایشان بیشتر به دادگاه‌های کلیسایی می‌رفت که جریمه یا توبه تعیین می‌کردند. در اسکس کسانی به جرم زنده سوزاندن حیوان برای باطل کردن طلسم محاکمه شدند. دادگاه‌های تفتیش عقاید اسپانیا، پرتغال و ایتالیا هم بخش بزرگی از وقتشان را صرف همین پرونده‌ها می‌کردند. تنها در اسپانیا میان ۱۷۰۰ تا ۱۸۲۰ بیش از ۱۳۰۰ پرونده بررسی شد. گابریل مونتچه (Gabriel Monteche) در ۱۶۱۹ به سبب وانمود کردن به درمان و حفاظت از روستاها در برابر تگرگ صد ضربه شلاق و دو سال تبعید گرفت. مجازاتش برای فریب مردم بود، نه برای خود جادو.

جادو برای چه؟

بخش بزرگی از جادوی عامیانه برای مقابله با جادوگران بود. مردم تنها وقتی به دادگاه می‌رفتند که راه‌های غیررسمی شکست خورده بود، چون دادگاه پرهزینه بود و پیامدش نامعلوم. بیشتر این جادو هم جنبهٔ دفاعی داشت: تعویذ، طلسم و گیاهان محافظی چون روان، فندق و افسنطین. آهن جایگاه ویژه‌ای داشت، چون باور داشتند جادوگران و پریان از آن می‌ترسند. تکه‌های داس و خیش را در دیوار خانه پنهان می‌کردند و نعل اسب را بالای در می‌آویختند. ابزارهای سنگی باستانی، معروف به «سنگ‌های تندر»، را هم برای حفاظت از صاعقه در خانه نگه می‌داشتند.

البته جادوی تهاجمی هم وجود داشت. در کشورهای مدیترانه‌ای طلسم «گره‌بندی» با گره زدن نخ و خواندن ورد مردان را ناتوان می‌کرد. این کار را اغلب جادوگران عامی در ازای پول انجام می‌دادند. آنتونیا دوناتینو (Antonia Donatino)، زنی ایتالیایی، برای کشتن مردی از زنی آلبانیایی پودر جادویی خرید تا در شومینهٔ خانه‌اش بریزد.

دزدی از بزرگ‌ترین گرفتاری‌ها بود و جادو قرار بود به دو پرسش پاسخ دهد: دزد کیست و مال کجاست؟ برخی طلسم‌ها را زیر بالش می‌گذاشتند تا دزد را در خواب ببینند. عشق هم انگیزهٔ رایجی بود. برخلاف تصور رایج، هم مردان و هم زنان از جادوی عشق استفاده می‌کردند. مردان بیشتر برای افزایش میل و توان جنسی و زنان برای یافتن همسر یا پرهیز از بی‌آبرویی. در ۱۷۶۷ خدمتکاری در سوئد که از مردی باردار شده بود، با طلسمی گیاهی کوشید او را به ازدواج وادارد. بسیاری از جادوهای عشق هم فال بود، مانند گردآوری دانهٔ سرخس در شب نیمهٔ تابستان برای دیدن همسر آینده.

گنج‌یابی تا قرن نوزدهم بارها به دادگاه کشید. معمولاً گروهی به راهنمایی کسی که کتاب جادو داشت راه می‌افتادند، اما در عمل بیشترشان فقط زمین را می‌کندند. استخوان مجرم اعدام‌شده یا تکه‌ای از طناب دار هم بخت را در قمار بالا می‌برد. در درمان، مردم هر بیماری را جادو نمی‌دانستند. معمولاً نخست سراغ پزشک می‌رفتند و اگر بیماری طولانی یا عجیب می‌شد، به منشأیی فراطبیعی گمان می‌بردند.

منطق جادو

چون بیشتر مردم بی‌سواد بودند، توضیح روشنی از باورهایشان نمانده است. اما می‌توان چند اصل را بازشناخت.

تعادل اخلاط. مردی در یورکشایر باور داشت جادوگر خون را از قلبش دزدیده است و با گرفتن خون از او طلسم شکسته می‌شود. این باور احتمالاً از نظریهٔ اخلاط چهارگانه (humoral theory) می‌آمد: سلامت به تعادل خون، بلغم و دو صفرا بستگی داشت و جادو این تعادل را برهم می‌زد.

خیر محدود. مردم گمان می‌کردند سلامتی، ثروت، باروری و حتی شیر گاو مقدار محدودی دارد. اگر گاو همسایه پرشیر بود و گاو تو کم‌شیر، همسایه حتماً شیر را با جادو دزدیده بود. این اتهام در لهستان و روسیه بسیار رایج بود و حتی میخانه‌داران رقیبانشان را به جادو متهم می‌کردند.

جادوی همدلانه. آنچه زمانی با هم در تماس بوده یا به هم شبیه است، از دور بر هم اثر می‌گذارد. زگیل را با حلزونی می‌مالیدند و حلزون را به درخت می‌آویختند تا با خشک شدنش زگیل هم از میان برود. ریشهٔ انسان‌مانند مهرگیاه (mandrake) در جادوی عشق و بخت به کار می‌رفت. معروف‌ترین نمونه «بطری جادوگر» (witch bottle) در انگلستان بود: ادرار بیمار را با میخ، سوزن و نمک در بطری می‌ریختند و گرم یا دفن می‌کردند تا جادوگر خودش دچار عذاب شود. باستان‌شناسان بسیاری از این بطری‌ها را یافته‌اند. قلب حیوانِ جادوشده را هم با میخ سوراخ می‌کردند و بر آتش می‌نهادند تا درد به قلب جادوگر برسد.

انتقال بیماری. بیماری از میان نمی‌رفت، تنها جابه‌جا می‌شد. زگیل را به سنگ‌ریزه منتقل می‌کردند و آن را دور می‌انداختند. درمانگری اسکاتلندی لباس کودک بیمار را در جویبار می‌شست تا بیماری با آب برود.

آیین‌های نمادین. بیمار را از سوراخ سنگ‌هایی چون من‌اِ‌تول (Mên-an-Tol) در کورنوال یا از شکاف تنهٔ درختی جوان عبور می‌دادند، به این امید که همان‌گونه که درخت ترمیم می‌شود، بدن هم بهبود یابد. دایره کشیدن بیماری را زندانی می‌کرد و اندازه گرفتن بیمار جلوی پیشرفت بیماری را می‌گرفت. زمان هم مهم بود. گیاهان را در ماه افزاینده می‌چیدند تا قدرتشان بیشتر شود و درمان ورم را در ماه کاهنده انجام می‌دادند. عدد سه تکرار می‌شد. سپیده‌دم، غروب و نیمه‌شب، و گورستان، پل، چهارراه و تپه‌های باستانی، به‌عنوان مرز میان جهان انسان و ارواح، جاهای مناسب جادو شمرده می‌شدند.

دین، کتاب و پیشه

جادوی عامیانه از دین جدایی‌ناپذیر بود. کاتولیک‌ها و ارتدکس‌ها از آب مقدس، نان مقدس و شمع متبرک در آیین‌هایشان بهره می‌بردند و این را بی‌حرمتی نمی‌دانستند. چوپانان فرانسوی نان مقدس را می‌دزدیدند تا گوسفندانشان را از گرگ و جادوگر حفظ کنند. در ۱۷۰۳ سه چوپان به همین جرم به اعدام محکوم شدند. افسون دندان‌درد از سنت آپولونیا (St Apollonia) یاری می‌خواست. بسیاری از افسون‌ها بر داستان‌های اپوکریفایی استوار بودند. وقتی کشیشی انگلیسی در قرن نوزدهم به زنی گفت متن افسونش در کتاب مقدس نیست، زن پاسخ داد راز قدرتش همین است: در کتاب مقدس هست، اما شما پیدایش نمی‌کنید. پس از اصلاحات پروتستان هم بسیاری پنهانی از آیین‌های کاتولیک بهره می‌بردند. در اسپانیا تعویذهای قرآنی و کتاب‌های جادوی عربی همچنان دست‌به‌دست می‌شد.

اعدام‌ها هم بر جادو اثر گذاشتند. در انگلستان بدن اعدام‌شده را برای درمان ورم لمس می‌کردند و طناب دار را تکه‌تکه می‌فروختند. در سوئد و آلمان خون تازهٔ گردن‌زده را برای درمان صرع می‌نوشیدند. چاپ هم مرز جادوی عالمانه و عامیانه را کم‌رنگ کرد. «گریموارها» (grimoires) در قرن هجدهم رواج یافتند و «کتاب‌های سیاه» اسکاندیناوی حتی آموزش پیمان با شیطان می‌دادند. چند سرباز دانمارکی و سوئدی به اتهام درخواست ضدگلوله شدن از شیطان محاکمه شدند.

برخی گروه‌ها نقش پررنگ‌تری داشتند. زنان به خون قاعدگی و شیر مادر دسترسی داشتند و ساختن کره و پنیر، و در نتیجه حفاظت جادویی از آن، کارشان بود. ماماها هم گاه متهم می‌شدند و هم دفع بلا را بهتر از دیگران بلد بودند. جلادان به اجساد دسترسی داشتند و نشان جادوگر را می‌جستند. چوپانان و آهنگران مرموز شمرده می‌شدند. کنراد اشتوکلین (Chonrad Stoeckhlin)، چوپانی آلمانی، ادعا می‌کرد دانشش را از فرشته‌ای گرفته و با سپاهی از ارواح شبانه سفر می‌کند. ماهیگیران دیدن خوک را بدشگون می‌دانستند، ملوانان پردهٔ جنینی نوزاد را حرز غرق نشدن می‌پنداشتند و معدنچیان دل «ناکرها» (knockers) را به دست می‌آوردند. سربازان با «نامه‌های آسمانی» به جنگ می‌رفتند. در ساختمان‌ها هم کفش کهنه و گربهٔ مرده را در دیوار پنهان می‌کردند.

«بیگانگان» همیشه به جادو شهره بودند: فنلاندی‌ها و سامی‌ها در سوئد و موریسکوها در اسپانیا. اما هیچ گروهی به اندازهٔ کولی‌ها به جادو معروف نبود. «نیرنگ بزرگ» (gran embuste) آنان در اسپانیا وعدهٔ چندبرابر کردن طلا بود، و جادوگری که پیش از بازگشت قربانی ناپدید می‌شد.

جادوگران عامی و بقای جادو

جادوگران عامی در کشورهای گوناگون نام‌های متفاوتی داشتند، اما کارشان یکی بود: گیاه‌درمانی، فال، جادوی عشق، نوشتن طلسم، یافتن مال دزدی و از همه مهم‌تر باطل کردن جادو. بیشترشان مرد بودند و زنان هم حضور پررنگی داشتند. قدرتشان را ارثی می‌خواندند: هفتمین فرزند خانواده بودن، با پردهٔ جنینی یا دندان زاده شدن، یا تولد در روز جمعهٔ مقدس. برخی دانششان را از پزشکان و کشیشان یا از پریان و مردگان می‌دانستند. بیشترشان پیشه‌ورانی باسوادتر از همسایگان بودند و پیشهٔ اصلی پوششی برای کار جادویی‌شان بود. حتی پزشکی چون ویلیام دریج (William Drage) در قرن هفدهم باور داشت جادو بیماری می‌آورد. در کشورهای کاتولیک برخی کشیشان خود طالع‌بینی، گیاه‌درمانی و گنج‌یابی هم می‌کردند و مرز کشیش و درمانگر عامی همیشه روشن نبود.

با لغو قوانین جادوگری، درمانگران عامی محبوب ماندند، تنها جرمشان از جادوگری به کلاهبرداری تغییر کرد. ترس از جادوگر هم از میان نرفت. وقتی دولت دیگر جادوگران را محاکمه نمی‌کرد، مردم خود دست به کار شدند. آزمون غرق کردن در قرن‌های هجدهم و نوزدهم در انگلستان، هلند، آلمان و لهستان ادامه داشت و گاه به مرگ بی‌گناهان می‌انجامید. حمله، قتل و طرد متهمان به جادوگری تا میانهٔ قرن بیستم هم دیده می‌شود. تاریخ جادو تنها به قرون وسطی تعلق ندارد.

این مقاله بخشی از مجموعهٔ تاریخ جادو و جادوگری در تحوت است و بر پایهٔ اپیزود «جادوی عامیانه» نوشته شده است.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

• اوون دیویس (ویراستار)، تاریخ مصور جادو و جادوگری آکسفورد (Owen Davies, ed., The Oxford Illustrated History of Witchcraft and Magic)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۷.
• اوون دیویس (Owen Davies)، «جادوی عامیانه در اروپای اوایل عصر مدرن و پس از آن»، فصل هفتم همان کتاب.

→ قسمت قبل: تصویر جادوگر در هنر اروپا: از بالدونگ تا گویا  |  فهرست مجموعهٔ تاریخ جادوگری  |  قسمت بعد: جادوی مدرن: از آگریپا و کالیوسترو تا پگاه زرین و ویکا ←