جادوی طبیعی، طلسم‌ها و فرشتگان؛ جادوی فرهیخته در اواخر قرون وسطی

در صومعهٔ سنت آلبنز (St Albans) انگلستان نگینی بزرگ و نقش‌دار از اواخر دوران رومی نگه‌داری می‌شد که راهبان آن را «کادمائو» می‌نامیدند. وقتی زایمان زنی به درازا می‌کشید، این سنگ را با زنجیری آرام‌آرام از یقهٔ پیراهن او پایین می‌بردند و هم‌زمان دعایی خطاب به قدیس آلبان می‌خواندند؛ باور داشتند این کار کودک را پایین می‌آورد. نیروی سنگ را به سه چیز نسبت می‌دادند: نقش‌های عجیبش که راهب وقایع‌نگار، متیو پاریس (Matthew Paris)، حتی معنایشان را نمی‌فهمید، جنس گران‌بهایش از یمانی و عقیق، و دعایی که نام قدیس در آن بود.

این سنگ نمونه‌ای از ذهنیت اواخر قرون وسطی است که در آن مرز میان «طبیعی»، «نجومی» و «قدسی» مدام جابه‌جا می‌شد. این مقاله سه شاخهٔ جادوی این دوره را پشت سر هم دنبال می‌کند: جادوی طبیعی که از خواص پنهان اشیا سخن می‌گفت، جادوی تصویری که نیروی آسمان را در طلسم‌ها گرد می‌آورد، و جادوی فرشتگان که در پی تجربهٔ معنوی بود. در پایان به سراغ «نکرومانسی» می‌رود؛ جادویی که آشکارا دیوها را فرامی‌خواند.

جادوی طبیعی و خواص پنهان

ویلیام اوورنی (William of Auvergne)، الهی‌دان و اسقف پاریس در قرن سیزدهم، جادوی طبیعی را شاخه‌ای از علوم طبیعی می‌دانست که پدیده‌های شگفت اما طبیعی را توضیح می‌دهد: پیدایش خودبه‌خود قورباغه و کرم، اثر برخی ارواح بر بدن‌ها، یا غریزه‌ای که به گوسفند می‌گوید گرگ دشمن اوست. او این شگفتی‌ها را به «خواص خفیه» نسبت می‌داد؛ ویژگی‌هایی که اثرشان دیده می‌شود اما با مزاج و ترکیب عناصر توضیح‌پذیر نیست و خدا آن‌ها را در طبیعت نهاده است. برخی از این‌ها، مانند آهن‌ربا، امروز برای ما آشناست و برخی، مانند نگاه مرگبار باسیلیسک (Basilisk)، افسانه.

متن‌های جادوی عربی و یونانی-رومی که به لاتین ترجمه شده بودند، پر از سخن دربارهٔ نیروی سنگ‌ها، گیاهان، اعضای جانوران و ستارگان بودند. آگوستین (Augustine) پیش‌تر گفته بود این کارها سرانجام به نیروی دیوها می‌رسد، اما متن‌های عربی با نظریه‌هایی دربارهٔ اثر ستارگان بر زمین، نیروی ذهن و نمونهٔ آهن‌ربا می‌کوشیدند نشان دهند این کارها چگونه و چرا مشروع‌اند. با این همه، بسیاری از نویسندگان مسیحی با یک کاربرد مشکل داشتند: اینکه با چیزهای طبیعی بر اخلاق و احساس مردم اثر بگذارند، مثلاً کسی را دلیر یا عاشق کنند. به نظر آنان چنین دستورهایی یا کار نمی‌کرد یا تنها با یاری شیطان کار می‌کرد.

در اواخر قرون وسطی مرز میان نیروی مقدس و نیروی طبیعی کم‌رنگ‌تر شد. خزانه‌های کلیساهای بزرگ و دربار شاهزادگان به گنجینه‌هایی بدل شدند که در آن‌ها یادگارهای قدیسان کنار تخم شترمرغ، اسکلت تمساح، سنگ‌های گران‌بها و تکه‌هایی که می‌گفتند شاخ تک‌شاخ است نگه‌داری می‌شد.

جادوی تصویری؛ نیروی آسمان در یک طلسم

جادوی تصویری چیزی کمیاب و طبیعی را با نقشی حکاکی‌شده ترکیب می‌کرد و می‌کوشید نیرویی آسمانی یا روحانی را در آن «بدمد». طلسم می‌توانست از فلز یا موم باشد، بر پوست یا پارچه نوشته شود یا بر انگشتر و آینه و کارد حک شود. سپس با احضار و بخور فعالش می‌کردند و آن را جایی می‌گذاشتند که به کار آید؛ بر بساط بازرگان تا فروشش بالا رود، یا بر تن کسی تا از گزند در امان بماند.

نمونه‌ای مشهور در «کتاب هفت شکل هفت سیاره» آمده که در قرن دوازدهم از عربی به لاتین ترجمه شد. «مربع جادویی» جدولی از اعداد است که جمع هر سطر، ستون و قطر آن یکسان است. این متن عطارد را با دانش و فلسفه پیوند می‌دهد: اگر جادوگر مربع عطارد را بر انگشتر، کارد یا کاسه‌ای قلعی بکشد، آن را با آب بشوید و همان آب را بنوشد، حافظه‌اش بهتر و یادگیری‌اش آسان‌تر می‌شود. اما اگر همان مربع را بر آینه‌ای پولادین حک کند، هر که در آن بنگرد به تشنج و فلج و نابینایی دچار می‌شود. برای یافتن پاسخ پرسشی هم باید روزه می‌گرفت، مربع را بر ابریشمی زرد می‌کشید، با عود بخور می‌داد و هنگام خواب زیر سر می‌گذاشت تا پاسخ در خواب بر او آشکار شود.

هرمس، سلیمان و نگرانی الهی‌دانان

از میانهٔ قرن سیزدهم متن‌های جادوی عربی پرخواننده‌تر شدند و الهی‌دانانی چون ویلیام اوورنی نگران شدند: آیا این وعده‌ها با نیروهای طبیعی برآورده می‌شوند یا پای شیطان در میان است؟ و آیا آیین‌های تقدیس طلسم‌ها، پرستش ستارگان نیست؟ با این حال اندیشمندانی چون توماس آکویناس (Thomas Aquinas) و آلبرتوس ماگنوس (Albertus Magnus) دربارهٔ جادوی تصویری بحث کردند و گاه کوشیدند مرزش را مشخص کنند.

مترجمان هم چاره‌اندیشی می‌کردند. یوحنای سویلی (John of Seville) هنگام ترجمهٔ رساله‌ای عربی دربارهٔ طلسم‌ها، همهٔ دعاها و خطاب‌ها به «ارواح» را حذف کرد تا آیین‌ها تنها بر اثر طبیعی ستارگان تکیه داشته باشند، و ترجمه‌اش مجاز شمرده شد. کاتبی در قرن چهاردهم در حاشیهٔ متنی کنار واژهٔ «روح» نوشت «فرشته»، تا خواننده آن موجودات را فرشتگان نیک بداند.

کتاب «آینهٔ ستاره‌شناسی» (Speculum astronomiae) در میانهٔ قرن سیزدهم کوشید مرز دانش مجاز و نامجاز را بکشد. نویسنده‌اش دو گونه جادوی تصویری را ناپذیرفتنی دانست: متن‌های «هرمسی» که آشکارا ارواح را فرامی‌خواندند و متن‌های «سلیمانی» که با نشانه‌ها و نام‌های خاص اشیا را تقدیس می‌کردند. هرمس تریسمگیستوس (Hermes Trismegistus)، چهره‌ای افسانه‌ای که از آمیزش سنت‌های یونانی و مصری پدید آمده بود، نویسندهٔ بسیاری از کتاب‌های تنجیم و کیمیا و جادو پنداشته می‌شد. بسیاری از متن‌های علوم خفیهٔ عربی ریشه در منابع ایرانی و هندی داشتند و از صابئین حرّان، جامعه‌ای ستاره‌پرست در شمال میان‌رودان، اثر پذیرفته بودند؛ ثابت بن قره (Thābit ibn Qurra) از همین جامعه چند رسالهٔ طلسم نوشت که به لاتین هم درآمد.

بدگمانی الهی‌دانان بی‌پایه نبود. «پیکاتریکس» نیایش‌هایی خطاب به سیارات دارد و می‌گوید برای هر سیاره چه جانوری قربانی شود. در «کتاب جادوی ستارگان» دربار آلفونسوی دهم، برای سخن گفتن با روح عطارد هنگامی که در برج سرطان است، جادوگر باید قربانی کند و اسب و نیزه‌ای نذری از مس سرخ بسازد؛ تصویر کنار این آیین جادوگری را نشان می‌دهد که مؤدبانه با موجودی بالدار، پیام‌آور عطارد، سخن می‌گوید.

جادوی هرمسی جهان را شبکه‌ای از پیوندها میان آسمان و زمین می‌دید که جادوگر باید ارواح، نام‌ها، تصویرها، زمان، مکان و مواد را در آن هماهنگ کند. جادوی سلیمانی اما بر دانستن نام موجودات روحانی تکیه داشت؛ نام کلیدی بود که جادوگر با آن ارواح را احضار و وادار به فرمان‌برداری می‌کرد. هر دو سنت اما می‌گفتند کامیابی سرانجام به ارادهٔ خدا بسته است. جذابیت این متن‌ها در «نقشهٔ کیهان» دقیقشان بود: الهی‌دانان می‌گفتند دانستن جزئیات آسمان‌ها و فرشتگان برای انسان ناممکن و خطرناک است، اما متن‌های جادویی برای هر روح جایگاه، زمان و کارکردی مشخص تعیین می‌کردند.

جادوی فرشتگان؛ در جست‌وجوی دیدار

جادوی فرشتگان می‌خواست فرشتگان را راضی کند تا به جادوگر دانش و فیض معنوی ببخشند. این کار با چند دعا تمام نمی‌شد؛ ریاضتی سنگین برای پاک کردن تن و جان لازم بود و آیین‌ها ممکن بود ماه‌ها طول بکشند. برخی متن‌ها از عروج روح سخن می‌گفتند و برخی از فرود فرشتگان که معلم و همدم آدمی می‌شدند. این شوق از جریان اصلی مسیحیت هم دور نبود؛ در اواخر قرون وسطی باور به «فرشتگان نگهبان» گسترش یافته بود.

مشهورترین متن این شاخه «آرس نوتوریا» (Ars notoria) بود که بیش از پنجاه نسخهٔ خطی از آن مانده است. این رساله را مسیحی‌ای در شمال ایتالیا در نیمهٔ دوم قرن دوازدهم نوشت و وعده می‌داد با الهام فرشتگان دانش هفت هنر آزاد، فلسفه و الهیات را به‌طور معجزه‌آسا ببخشد. عمل‌کننده باید هنگام خیره شدن به نمودارهایی رازآمیز به نام «نوتائه» (notae)، ساخته از واژه‌ها و خطوط و نشانه‌ها، دعا می‌خواند. چون همین نشانه‌های عجیب بدگمانی برمی‌انگیخت، در برخی نسخه‌ها کنار نوتائه تصویر فرشتگان را هم می‌کشیدند.

در «کتاب رازیل»، که در دربار آلفونسوی دهم گرد آمد، داستان چنین آغاز می‌شود: آدم پس از رانده شدن از بهشت کنار رودی نشسته و می‌گرید و خدا بر او رحم می‌کند و فرشته‌ای به نام رازیل (Raziel) را با کتابی پر از رازهای آسمان و زمین نزد او می‌فرستد. کسی که می‌خواست با این کتاب کار کند، باید هفت روز خود را تطهیر می‌کرد، دو کبوتر سفید قربانی می‌کرد و سه روز بعد در خانه‌ای روشن از شمع، بر خاکستر سوختهٔ آن‌ها می‌خوابید تا فرشتگان شبانه به سراغش بیایند. یکی از دستورهای همین مجموعه، که ریشه در نیایشی یونانی به هلیوس داشت، می‌آموخت چگونه خورشید را شبانه ببینی و از او بخواهی «با من سخن بگوید، چنان‌که مردی با دوستش سخن می‌گوید».

تفاوت مهم اینجا بود: در ایمان رسمی، رؤیای راستین تنها با فیض خدا رخ می‌داد، اما متن‌های جادویی به عمل‌کننده این حس را می‌دادند که خود می‌تواند رؤیت را رقم بزند. در اوایل قرن چهاردهم، راهبی به نام یوحنای مورینی (John of Morigny) «کتاب گل‌های آموزش آسمانی» را نوشت، بازنویسی‌ای از آرس نوتوریا برای رسیدن به رؤیای حضور خدا که حتی زنان را هم مخاطب می‌گرفت و خواهرش بریجت از نخستین کاربرانش بود. کتاب او در ۱۳۲۳ در دانشگاه پاریس سوزانده شد، اما بیش از بیست نسخه‌اش نشان می‌دهد پس از ۱۳۵۰ دوباره در صومعه‌ها رونق یافت.

نکرومانسی؛ وقتی دیوها را صدا می‌زدند

«نکرومانسی» (necromancy) در اصل یعنی پیشگویی به یاری مردگان، از یونانی «نکروس» (مرده) و «مانتیا» (پیشگویی). اما در قرن دوازدهم و سیزدهم در لاتین برای ترجمهٔ واژهٔ عربی «سحر» به کار رفت و در اواخر قرن سیزدهم به برچسبی سرزنش‌آمیز برای همهٔ آیین‌هایی بدل شد که با ارواح سروکار داشتند، و سرانجام به‌طور مشخص به احضار دیوها گفته شد. از نگاه کلیسا، فرشتگان روح آدمی را بالا می‌کشیدند و دیوها آن را به دوزخ می‌بردند. گیوم دو دگیلویل (Guillaume de Deguileville) در تمثیل «زیارت زندگی انسان» (۱۳۳۱) نکرومانسی را پیرزنی هولناک با بال‌های بزرگ نشان می‌دهد که بر درختی نشسته و با شمشیر حتی پیروان خودش را می‌کشد.

دستورهای بازمانده نشان می‌دهند نکرومانسر برای مطیع کردن دیوها نام مسیح و قدیسان را تکرار می‌کرد، دایره‌ای جادویی برای ایمنی خود می‌کشید و گاه خروس، گربهٔ سیاه یا هدهد قربانی می‌کرد. نویسندهٔ «کتاب سوگندخورده» (Liber iuratus) حتی پیشنهاد می‌کند جادوگر خطر سخن گفتن مستقیم با ارواح زمینی را نپذیرد و خواسته‌اش را با زغال بر کاشی‌ای بنویسد و در دایره بگذارد. با این همه، احضار دیوها وسوسه‌انگیز ماند؛ چون باور داشتند فرشتگان رانده‌شده قدرتی عظیم دارند و برخی متن‌ها رابطه‌ای سودمند میان انسان و دیو تصور می‌کردند که کلیسا هرگز نمی‌پذیرفت.

این مقاله بخشی از مجموعهٔ تاریخ جادو و جادوگری در تحوت است و بر پایهٔ اپیزود «جادو در قرون وسطی بخش دوم» نوشته شده است.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

• اوون دیویس (ویراستار)، تاریخ مصور جادو و جادوگری آکسفورد (Owen Davies, ed., The Oxford Illustrated History of Witchcraft and Magic)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۷.
• سوفی پیج (Sophie Page)، فصل «جادوی قرون وسطی» (Medieval Magic) در همان کتاب.

→ قسمت قبل: جادو در قرون وسطی؛ از افسون نُه گیاه تا ترجمه‌های تولدو  |  فهرست مجموعهٔ تاریخ جادوگری  |  قسمت بعد: جادو در اواخر قرون وسطی: بدعت، پیمان شیطانی و دفاع از جادو ←