در نظام الهیاتی هند، جایی که نیروهای متضادِ ویرانی و پایداری جهان را به حرکت درمیآورند، وجودی متعالی به نام برهما (Brahma) به عنوان نیروی خلاق جهانی و مظهر تعادل شناخته میشود. او که یکی از اعضای تثلیث بزرگ هندو یا همان «تریمورتی» است، در کنار شیوا (نابودکننده) و ویشنو (نگاهدارنده)، نقش معمار اصلی جهان را ایفا میکند. برهما تنها یک آفریدگار نیست، بلکه او خداوندگار زمان نیز هست؛ موجودی جاودانه که یک روز از زندگیاش معادل ۴۳۲۰ میلیون سال زمینی به درازا میکشد. در سپیدهدم زمان، او با خلق الهه «ساراسواتی»، ایزدبانوی دانش برتر، نخستین گام را برای آفرینش جهان برداشت و با همراهی او، تمامی موجودات زنده را از کالبد خویش پدید آورد.
نمادنگاری برهما
نمادنگاری برهما سرشار از رمز و رازهای فلسفی است. او معمولاً با چهار سر به تصویر کشیده میشود که هر کدام رو به یکی از چهار جهت اصلی دارند و همزمان چهار کتاب مقدس «ودا» را تلاوت میکنند. جالب است بدانید که در روایات کهن، او ابتدا دارای پنج سر بود، اما یکی از آنها توسط شیوا قطع شد؛ چرا که برهما در لحظهای از غرور، به خدای ویرانی اهانت کرده بود. چهار دست او نیز هر یک ابزاری نمادین را حمل میکنند: دانههای تسبیح برای نشان دادن چرخههای بیپایان زمان، کتابی که نماد دانش مطلق است، ظرفی از آب مقدس که انرژی کیهانی را در خود جای داده و در نهایت یک گل نیلوفر آبی که جوهره زندگی و طبیعت را بازتاب میدهد. او بر پشت یک قوی الهی (هاتسا) در پهنه گیتی سفر میکند؛ پرندهای که قدرت تفکیک شیر خالص از آب را دارد و نمادی از توانایی تمیز دادن نیکی از بدی و حقیقت از دروغ است.
برهما و تنها معبدش
برخلاف ویشنو و شیوا که معابد بیشماری در سراسر هند دارند، برهما تنها یک معبد بزرگ و اصلی دارد که در منطقه «پوشکار» واقع شده است. داستان این محدودیت به افسانهای شورانگیز بازمیگردد. گفته میشود برهما قصد داشت مراسم قربانی مقدسی را در پوشکار برگزار کند، اما همسرش ساراسواتی برای حضور در مراسم تأخیر داشت. برهما برای جلوگیری از باطل شدن آیین، با الههای به نام «گایاتری» ازدواج کرد و مراسم را به پایان رساند. ساراسواتی با مشاهده این صحنه، خشمگین شد و برهما را نفرین کرد که در هیچ جای زمین، جز پوشکار، مورد پرستش قرار نگیرد. امروزه دریاچه مقدس پوشکار، که طبق روایات از سقوط گلبرگهای نیلوفرِ برهما به وجود آمده، میعادگاه زائرانی است که در جشنواره «کارتیکا پورنیما» با غسل در آبهای آن، خود را از گناهان پاک میکنند.
با وجود اینکه کیشِ پرستش برهما تحت شعاع پیروان ویشنو و کریشنا قرار گرفته است، اما او همچنان جایگاهی رفیع در قلوب کسانی دارد که با قدرت اندیشه و شناخت سر و کار دارند. معلمان، دانشآموزان و دانشمندان، برهما را به عنوان منبع الهام و دانش ناب ستایش میکنند. برای این گروه از پیروان، برهما چراغی است که مسیر تاریک جهل را روشن کرده و آنها را در رسیدن به عالیترین سطوح ادراک و شناخت یاری میرساند.
جمعبندی و فرجام سخن
برهما تجلیِ آن ارادهی نخستینی است که نیستی را به هستی بدل کرد. او یادآور این حقیقت است که آفرینش، فرآیندی جدا از دانش و خرد نیست؛ به همین دلیل است که ساراسواتی (دانش) همواره در کنار اوست. اگرچه معابد او بر روی زمین اندک شمارند، اما حضور او در هر لحظه از زمان و در هر ذره از آگاهی جاری است. برهما به ما میآموزد که برای خلق کردن و پیمودن مسیر کمال، ابتدا باید مانند قوی الهی او، قدرت تفکیک سره از ناسره را در خود پرورش دهیم و با تکیه بر نیروی شناخت، تعادل را در جهانِ پرآشوبِ درون و بیرون برقرار سازیم.
برای دسترسی به اپیزود های پادکست تحوت به این لینک مراجعه فرمایید.
برای دسترسی به سایر مقالات اساطیر هند به این لینک مراجعه نمایید.