محاکمهٔ جادوگران (۲): اسناد، جزوه‌ها و پایان شکار جادوگران

روستای اشمیت‌هایم (Schmidtheim) در غرب آلمان تنها حدود پنجاه خانوار داشت. میان ۱۵۹۷ تا ۱۶۳۵ شصت‌ویک نفر از اهالی آن به اتهام جادوگری اعدام شدند. تنها در سال‌های ۱۶۳۰ و ۱۶۳۱ چهل‌وهشت نفر جان باختند، یعنی نزدیک به نیمی از بزرگسالان روستا. حدود شصت پرونده از این روستا باقی مانده است. اما این پرونده‌ها، با همهٔ جزئیاتشان، دقیقاً چه چیزی را به ما می‌گویند؟ و چه چیزی را پنهان می‌کنند؟

این مقاله خلاصهٔ نوشتاری قسمت دوم اپیزود «محاکمهٔ جادوگران» از مجموعهٔ تاریخ جادوگری پادکست تحوت است. نخست می‌بینیم منابع محاکمه‌ها چگونه پدید آمدند و چرا باید با احتیاط خوانده شوند. سپس به شمار واقعی قربانیان و جعل‌های تاریخی می‌پردازیم، بعد نقش جزوه‌ها و روزنامه‌ها در گسترش محاکمه‌ها را بررسی می‌کنیم و در پایان به چگونگی افول محاکمه‌ها می‌رسیم.

نوشتن به‌مثابه قدرت

در هر دو نظام دادرسی، ثبت مکتوب محاکمه کم‌کم اجباری شد، اما همه جا به یک شکل انجام نمی‌شد. در محاکمه‌های سیلم (Salem، ۱۶۹۲) بیش از هشتاد نفر در ثبت اسناد دست داشتند که بیشترشان نه آموزش حقوقی دیده بودند و نه دفتردار حرفه‌ای بودند و خود در پرونده‌ها درگیر بودند. در امپراتوری مقدس روم و سرزمین‌های هابسبورگ این کار را دفترداران سوگندخورده انجام می‌دادند. نویسنده هر که بود، متن باید با قانون جور درمی‌آمد و مدرکی علیه متهم می‌شد. نوشتن خود ابزار قدرت بود، به‌ویژه در برابر متهمان بی‌سواد.

منابع محاکمه‌ها را، اگر رساله‌های اهریمن‌شناسی و تصاویر را کنار بگذاریم، می‌توان در چهار گروه جای داد:

قوانین و مقرراتی که جرم جادوگری و شیوهٔ رسیدگی به آن را تعیین می‌کردند.

اسناد هم‌زمان با محاکمه: کیفرخواست، بازجویی، صورت‌جلسه، مکاتبات اداری و اسناد مالی.

اسناد دادگاه‌های عالی: دادخواست، نظر حقوقی، درخواست ابطال و شکایت از دادگاه‌های محلی.

گزارش‌های پس از محاکمه: جزوه، روزنامه، وقایع‌نامه، سفرنامه، خاطرات و نامه‌ها.

روایت‌ها میان این گروه‌ها جابه‌جا می‌شدند و از مرزهای مذهبی و سیاسی می‌گذشتند. به همین دلیل کلیشه‌های جادوگری در سراسر اروپا و مستعمراتش پخش شد. زبان گفتاری، لحن و شیوهٔ سخن گفتن شاهدان و متهمان از میان رفته است. آنچه داریم نسخه‌ای رسمی و دگرگون‌شده است که در قالب حقوقی و در خدمت روند دادرسی نوشته شده است.

پرونده‌هایی که سوختند، اعدادی که باد کردند

بخش بزرگی از اسناد نابود شده است. در تریر بیشتر پرونده‌ها پس از ممنوعیت محاکمه‌ها در ۱۶۵۲ از بین رفت. در فرانسه بسیاری از اسناد دادگاه‌های محلی گم شد، هرچند آرای پارلمان پاریس تا حد زیادی مانده است. کامل‌ترین مجموعهٔ انگلیسی، اسناد دادگاه‌های «هوم سیرکیت» (Home Circuit assizes)، ۷۸۵ کیفرخواست علیه ۴۷۴ متهم را میان ۱۵۶۳ تا ۱۷۱۲ ثبت کرده است که ۱۰۴ نفرشان اعدام شدند. در اسکاتلند دست‌کم ۳۸۳۷ نفر متهم شدند، اما دربارهٔ اجرای حکم تنها برای ۲۰۵ پرونده اطلاعات دقیق داریم.

کامل‌ترین مجموعه‌ها اغلب در حوزه‌های قضایی کوچک مانده‌اند. از قلمرو سنت ماکسیمین (St. Maximin) حدود ۲۸۰ پرونده باقی است. احتمالاً این اسناد هم برای نمایش اقتدار حاکمان محلی تنظیم شده بودند و هم برای پنهان کردن خشونت بازجویی. نمونه‌های دیگر هم نشان می‌دهند که شدیدترین موج‌ها در قلمروهای کوچک رخ داد. در گولیون (Gollion) سوئیس، با حدود پنجاه خانوار، میان ۱۶۱۵ تا ۱۶۳۱ بیش از ۲۴ نفر اعدام شدند. در بان دو لا روش (Ban de la Roche) در کوهستان ووژ (Vosges)، با جمعیتی حدود ۱۲۰۰ نفر، میان ۱۶۰۷ تا ۱۶۳۰، ۱۷۴ نفر متهم و دست‌کم ۸۳ نفر اعدام شدند.

برآوردهای شمار قربانیان در دو قرن گذشته بسیار پراکنده بوده است: از حدود صد هزار در تخمین ولتر (Voltaire) تا ارقام اغراق‌آمیز ۹، ۱۳ و حتی ۲۰ میلیون که با انگیزه‌های ایدئولوژیک یا در آثار عامه‌پسندی چون «رمز داوینچی» تکرار شده است. امروز بیشتر پژوهشگران شمار اعدام‌شدگان در اروپا و مستعمراتش را حدود ۴۰ تا ۶۰ هزار نفر می‌دانند که ۲۰ تا ۲۵ هزار نفرشان در امپراتوری مقدس روم بودند. حتی در همین منطقه، سرزمینی چون پالاتینات (Palatinate) هیچ اعدامی نداشت.

خود مفهوم «قربانی» هم محل بحث است. آیا کسی که شکنجه شد، تبرئه یا تبعید شد و تا پایان عمر طرد ماند قربانی نیست؟ کسانی که به دست مردم لینچ، غرق یا سنگسار شدند، یا در زندان و زیر شکنجه یا با خودکشی جان باختند، معمولاً ردی در اسناد رسمی نگذاشته‌اند.

جعل هم بخشی از این تاریخ است. در ۱۸۲۹، اتین لئون لاموت لانگون (Étienne-Léon de Lamothe-Langon) تاریخی سه‌جلدی از تفتیش عقاید در فرانسه نوشت، نهادی که هرگز رسماً در فرانسه وجود نداشت. او ادعا کرد اسنادی از سبتی در ۱۲۷۵ و جادوگرکشی‌های گسترده در جنوب فرانسه یافته است. پژوهشگران سرشناسی چون ویلهلم گوتلیب زولدان (Wilhelm Gottlieb Soldan) و یوزف هانسن (Joseph Hansen) این ادعاها را پذیرفتند. تنها در دههٔ ۱۹۷۰ نورمن کوهن (Norman Cohn) و ریچارد کیکهفر (Richard Kieckhefer) نشان دادند که منابع او جعلی بوده‌اند.

جادوگر در آینهٔ پرونده

بیشتر متهمان هرگز کوششی برای جادوی زیان‌بار نکرده بودند. تنها اندکی از اعدام‌شدگان درمانگر، قابله یا «دانای» محلی بودند، هرچند در بخش‌هایی از مجارستان و فنلاند شمارشان بیشتر بود. با این حال، پرونده‌ها معمولاً متهم را آدمی با سال‌ها سابقهٔ بدنامی نشان می‌دهند. برخی متهمان برای پاک کردن نامشان به دادگاه شکایت افترا می‌بردند، اما شکست در دادگاه می‌توانست تأیید اتهام تعبیر شود. اسناد موزل علیا و هونسروک (Hunsrück) نشان می‌دهد که بسیاری از شاکیان افترا خود سرانجام متهم و اعدام شدند.

اعترافات را باید با احتیاط بسیار خواند. حتی اعتراف به ظاهر داوطلبانه می‌توانست حاصل ترس باشد. برخی متهمان اعتراف را نوعی خودکشی غیرمستقیم می‌دیدند، چون حتی در صورت تبرئه هم باید مطرود زندگی می‌کردند. برخی دیگر بیماری روانی یا ضعف شدید داشتند. محتوای اعترافات اغلب حاصل چیزی بود که امروز «شست‌وشوی مغزی» می‌نامیم. پرسش‌نامه‌های رسمی پاسخ‌ها را شکل می‌داد و از همین رو اعترافات شباهتی شگفت به هم دارند. قاضیان کلمار (Colmar) در آلزاس می‌پرسیدند: از کی و چرا جادوگر شدی؟ کدام شیطان را معشوق خود کردی و چه سوگندی خوردی؟ در سبت چه کسانی بودند؟ مرهم پرواز از چه ساخته می‌شود؟ همدستانت کیستند؟

اسناد مالی، مانند اسناد دوک‌نشین بار (Bar) در لورن، گاه تنها نام و تاریخ زندان و اعدام را ثبت کرده‌اند. اگر محکوم دارایی‌ای برای مصادره نداشت، شاید اصلاً سندی برایش ثبت نمی‌شد. در مقابل، دادخواست‌های کسانی که زیر شکنجه اعتراف نکرده و آزاد شده بودند، روایتی دیگر از زندان و اتاق شکنجه به دست می‌دهد. این افراد مقامات محلی را به سوءاستفاده و تحمیل هزینه‌های ناعادلانه متهم می‌کردند و اعادهٔ حیثیت می‌خواستند.

جزوه‌ها: خبری که آتش می‌افروخت

با گسترش چاپخانه‌ها، راه‌های تجاری و خدمات پستی، خبر محاکمه‌ها به‌سرعت از مرزها می‌گذشت. برگه‌های خبری کالا بودند و ناشران برای فروش، جرم، مسائل جنسی و ترس را درهم می‌آمیختند. در امپراتوری مقدس روم بیش از ۱۲۰ برگهٔ خبری دربارهٔ محاکمه‌ها منتشر شد. برخی از آن‌ها با نگاه پروتستانی جادوگری را به آیین کاتولیک نسبت می‌دادند. در فرانسه جزوه‌های تسخیر و جن‌گیری بیشتر بود، مانند پروندهٔ اوربن گراندیه (Urbain Grandier) که در ۱۶۳۴ به اتهام افسون کردن راهبه‌های لودن اعدام شد.

اعترافات والبورگا هاوسمانین (Walpurga Hausmännin)، قابلهٔ سالخوردهٔ دیلینگن (Dillingen) که در ۱۵۸۷ اعدام شد، در قالب جزوه گسترده پخش شد و حتی به خبرنامه‌های خاندان فوگر (Fugger) رسید. او زیر شکنجه به کشتن ده‌ها کودک و آمیزش با شیطان اعتراف کرده بود. داستان پیتر اشتومپ (Peter Stumpp)، «گرگینهٔ راینلند»، با آنکه اسناد محاکمه‌اش نمانده، از هلند تا لندن و کپنهاگ پخش شد و به ابزار تبلیغ پروتستانی بدل گشت. مارتین دل ریو (Martín Del Río) اعترافات ژان دل وو (Jean del Vaux)، راهب آردنی اعدام‌شده در ۱۵۹۷، را مدرک واقعیت جادوگری خواند. همین روایت‌ها بعدها در محاکمهٔ خانوادهٔ پاپنهایمر (Pappenheimer) در ۱۶۰۰ هم به کار رفت، جایی که شکنجهٔ شدید اعترافاتی کاملاً مشابه بیرون کشید.

در انگلستان حدود صد جزوه دربارهٔ محاکمه‌ها منتشر شد که به سبب نابودی اسناد رسمی منبع اصلی ما هستند. جزوهٔ ۱۵۶۶ دربارهٔ محاکمه‌های چلمزفورد (Chelmsford) از «همزادهای شیطانی» (familiars) و «نشان جادوگر» سخن می‌گفت. برایان دارسی (Brian Darcy)، قاضی محاکمه‌های سنت آزیث (St Osyth، ۱۵۸۲)، خود گزارش پرونده را منتشر کرد. گزارش توماس پاتس (Thomas Potts) از محاکمهٔ جادوگران پندل (Pendle، ۱۶۱۲) از «دیمونولوژی» شاه جیمز اثر پذیرفته بود. مایکل دالتون (Michael Dalton) هم در «قاضی ولایت» (The Country Justice، ۱۶۱۸) با استناد به همین پرونده، همزادها و نشان جادوگر را نشانه‌های معتبر جادوگری معرفی کرد. یسوعیانی چون جان وستون (John Weston) جن‌گیری را به انگلستان آوردند و پیوریتنی به نام جان دارل (John Darrell) از آنان تقلید کرد، تا آنکه شیاد اعلام و زندانی شد. جزوه‌های تسخیر کودکان الگوی تازه‌ای پدید آورد: کودکی که شبح جادوگر را می‌بیند و علیه او شهادت می‌دهد. برخی، مانند آن گانتر (Anne Gunter، ۱۶۰۴)، نقششان را از جزوهٔ جادوگران واربویز (Warboys، ۱۵۹۳) آموخته بودند. این الگو بعدها در جادوگرکشی‌های مورا (Mora) در سوئد (۱۶۶۸–۱۶۷۶) و در سیلم تکرار شد.

پایان محاکمه‌ها؟

در بیشتر اروپای غربی، موج‌های بزرگ تا میانهٔ قرن هفدهم پایان یافت و افولشان، مانند آغازشان، علت‌های چندگانه داشت. از دههٔ ۱۶۳۰ دادگاه‌های عالی امپراتوری شکار جادوگران در فرانکونیا را محدود کردند. بسیاری از شاهزادگان و قاضیان محاکمه‌ها را مایهٔ آشوب و رکود اقتصادی می‌دانستند. حدود ۱۶۵۳، کارل کاسپار فون در لاین (Karl Kaspar von der Leyen)، انتخابگر تریر، محرمانه دستور توقف محاکمه‌ها را داد. روتنبورگ (Rothenburg ob der Tauber) افترای جادوگری را ممنوع کرد و نورنبرگ جلوی جزوه‌های تحریک‌آمیز را گرفت. کنترل شایعه و تبلیغات نقشی کلیدی داشت.

دولت‌های متمرکز نظارت قضایی را قوی‌تر کردند و قوانین جادوگری یکی پس از دیگری لغو یا متروک شد: فرانسه (۱۶۸۲)، پروس (۱۷۱۴)، انگلستان (۱۷۳۶)، سرزمین‌های هابسبورگ (۱۷۵۵ و ۱۷۶۶)، لهستان (۱۷۷۶) و سوئد (۱۷۷۹). رسوایی‌های خود محاکمه‌ها هم نوعی «بحران اعتماد» پدید آورد. با این همه، روشنگری نتوانست نظامی را که «دیگریِ» نابهنجار را جادوگر می‌خواند یکسره از میان ببرد. در اروپای شرقی، به‌ویژه روسیه، لهستان و مجارستان، اوج محاکمه‌ها پس از ۱۶۵۰ بود و تنها در مجارستان پس از ۱۷۰۰ حدود سه هزار محاکمه برگزار شد. امروز دادگاه‌های اروپایی جادوگران را تعقیب نمی‌کنند، اما ترس از جادو هنوز زنده است و در بخش‌هایی از آفریقا اتهام جادوگری همچنان قربانی می‌گیرد.

این مقاله بخشی از مجموعهٔ تاریخ جادو و جادوگری در تحوت است و بر پایهٔ اپیزود «محاکمه جادوگران (۲)» نوشته شده است.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

• اوون دیویس (ویراستار)، تاریخ مصور جادو و جادوگری آکسفورد (Owen Davies, ed., The Oxford Illustrated History of Witchcraft and Magic)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۷.
• ریتا فولتمر (Rita Voltmer)، «محاکمه‌های جادوگری» (Witch Trials)، فصل پنجم همان کتاب.

→ قسمت قبل: محاکمهٔ جادوگران: قانون، شکنجه و اعتراف  |  فهرست مجموعهٔ تاریخ جادوگری  |  قسمت بعد: تصویر جادوگر در هنر اروپا: از بالدونگ تا گویا ←