جادو در قرون وسطی؛ از افسون نُه گیاه تا ترجمه‌های تولدو

در نسخه‌ای خطی از قرن دهم، افسونی انگلیسی برای درمان زهر و عفونت ثبت شده است به نام «افسون نُه گیاه» (Nine Herbs Charm). کسی که آن را می‌خواند از وودن (Woden)، یعنی همان اودین خدای ژرمنی، یاری می‌خواست. اروپا دیگر مسیحی شده بود و خوانندهٔ افسون شاید حتی نمی‌دانست وودن کیست؛ اما هنوز باور داشت نامش نامی پرقدرت است. در نسخه‌های بعدی یک افسون دیگر، برای درمان اسبی لنگ، دیگر وودن نیست که اسب را شفا می‌دهد؛ این بار مسیح است.

این مقاله داستان جادو در قرون وسطی را از همین نقطه دنبال می‌کند: کلیسا چگونه جادو را تعریف کرد، قانون‌ها و توبه‌نامه‌ها با آن چه کردند و مردم عادی چگونه آن را به کار می‌بردند. سپس به اسپانیا می‌رود، جایی که ترجمهٔ متن‌های عربی جادو را از کاری مشکوک به شاخه‌ای از دانش بدل کرد.

جادو؛ آیینی که مجوز نداشت

در اوایل قرون وسطی مردم به همان دلایلی جادو را به کار می‌بردند یا از آن می‌ترسیدند که دربارهٔ هر آیین مقدس دیگری صادق بود: جادو می‌توانست پیوند میان آدم‌ها را محکم کند یا بگسلد، بر گرفتاری‌های مادی چیره شود و با محافظت از جامعه یا فرستادن بیماری و مرگ، خیر یا شر بپراکند. اما «جادو» در عمل نام دسته‌ای از آیین‌های مقدس بود که «نامناسب» شمرده می‌شدند و بیرون از مرز آیین‌های رسمی مسیحی قرار داشتند. باور عمومی این بود که هر آیین بی‌مجوز نشان می‌دهد اجراکننده‌اش یا شکل درست را نمی‌داند، یا پیرو رسوم کفرآمیز است، یا با شیطان سروکار دارد.

با گسترش مسیحیت در قرن‌های پنجم و ششم، تکه‌هایی از اسطوره‌ها و آیین‌های پیشین در منابع جادویی باقی ماندند و جادوگران هم منبع قدرتشان را از خدایان کهن به منابع مسیحی تغییر دادند. نسخه‌های «گیاه‌نامهٔ آپولیوس دروغین»، کتاب پرخوانندهٔ قرن پنجم دربارهٔ نیروی گیاهان، به جای نیایش «ایزدبانوی مقدس زمین» با دعای ربانی آغاز می‌شدند.

قدیس در برابر جادوگر

پیروزی مسیحیت این حس را تقویت کرد که نیروی الهی برتر از هر نیروی شیطانی است. در زندگی‌نامه‌های قدیسان، جادوگر معمولاً نقطهٔ مقابل قدیس است و برخی توانایی‌هایی که پیش‌تر به جادوگران نسبت داده می‌شد، مانند فرمان راندن بر باران و توفان که برای جامعه‌ای کشاورز اهمیتی حیاتی داشت، به قدیسان منتقل شد. هم‌زمان جادو کاری ضداجتماعی و شیطانی تصویر شد.

دو گونهٔ جادو در منابع این دوره بیش از همه برجسته‌اند: «سورتیلگیوم» (sortilegium) به معنای فال‌گیری و جادوگری، و «مالفیسیوم» (maleficium) به معنای «کار شر»؛ جادویی که بیماری، مرگ، فقر و نابودی می‌آورد. ایزیدور سویلی (Isidore of Seville، حدود ۵۶۰ تا ۶۳۶ میلادی) در کتاب هشتم «ریشه‌شناسی‌ها» جامع‌ترین طبقه‌بندی جادو را در اوایل قرون وسطی ارائه کرد و آن را شکلی منحرف از دین دانست. او از «مالفیسی»ها نام می‌برد که با یاری دیوها بر عناصر و ذهن مردم چیره می‌شوند و می‌کشند، و از «افسونگران» (incantatores) که نیرویشان در خود کلمات است.

قانون، موعظه و توبه‌نامه

فرمانروایان برای نشان دادن پارسایی‌شان قانون‌های سختی علیه جادو وضع می‌کردند. شارلمانی (Charlemagne) در سال ۷۸۹ در فرمان «یادآوری همگانی» (Admonitio Generalis) اعلام کرد جادوگران و افسونگران قلمروش یا باید توبه کنند یا کشته شوند. موعظه‌ها هم مردم را به جای افسون و بلاگردان به دعا فرامی‌خواندند.

فهرست کارهای محکوم بلند بود: کلمات نامأنوس که «استمداد از دیوها» شمرده می‌شد، طلسم‌های فلزی و تعویذهایی از مواد طبیعی، چیدن گیاهان در زمان‌های خاص، گذاشتن کودک در تنور برای درمان تب، استفاده از مو، آب دهان یا نگاه چشم‌زخم، و ساختن معجون برای آسیب زدن. منتقدان نمی‌پذیرفتند جادوگران تنها از نیروهای طبیعی گیاهان و سنگ‌ها و ستارگان بهره می‌برند؛ از نظر آنان هر چنین کاری یا با دیوها پیوند داشت یا بازمانده‌ای از آیین‌های کفرآمیز بود.

با این همه، کلیسای محلی تا حدی با انگیزه‌های مردم همدلی داشت؛ به‌ویژه وقتی پای بیماری کودک یا باروری زمین و سلامت دام در میان بود. «توبه‌نامه‌ها»، کتاب‌هایی که از قرن ششم به کشیشان می‌گفتند برای هر گناه چه کفاره‌ای تعیین کنند، این تفاوت‌ها را نشان می‌دهند. توبه‌نامهٔ بورگوندی (حدود ۷۰۰ تا ۷۲۵ میلادی) برای کسی که با جادو آسیبی جدی زده بود هفت سال زندگی با نان و آب تعیین می‌کرد، اما اگر همان کار از سر عشق انجام شده و آسیبی نزده بود، کفاره سبک‌تر بود. برای کشیشان، که انتظار می‌رفت آگاه‌تر باشند، کفاره سنگین‌تر بود.

کشیش‌هایی که خود جادو می‌کردند

جالب است که برخی توبه‌نامه‌ها هنگام سخن از جادوی «برآمده از عشق» مستقیماً از کشیشان و شماس‌ها نام می‌برند؛ نشانه‌ای که شاید خود روحانیان هم، از سر دلسوزی برای مردم، آیین‌هایی بیرون از چارچوب رسمی برگزار می‌کردند. یک آیین آنگلوساکسون برای بازگرداندن باروری به کشتزاری که گمان می‌رفت جادوگری آن را تباه کرده، از کشیش می‌خواست چهار کلوخ از همان کشتزار را به کلیسا ببرد و بر آن‌ها مراسم عشای ربانی بخواند؛ آیینی که در آن از «مادر زمین» هم یاری خواسته می‌شد. در نسخه‌های خطی صومعه‌ها نام‌هایی غیررسمی برای فرشتگان هم دیده می‌شود، مانند «پانکیل» برای محافظت از محصول و «دورمیل» برای دل‌درد.

بسیاری از این کارها نیازی به متخصص نداشتند و هر کسی می‌توانست با چند کلمه گره، نان، پارچه یا علفی را به ابزار جادو بدل کند. بورکارد، اسقف وُرمس (Burchard of Worms)، در کتاب «اصلاح‌گر» (حدود ۱۰۰۸ تا ۱۰۱۲) می‌نویسد این کارها اغلب کار خوک‌چرانان، شخم‌زنان و شکارچیان بود. کلیسا معمولاً این‌ها را خطای ساده‌لوحانهٔ بی‌سوادان می‌دانست، مگر آنکه نیت آسیب زدن در کار بود؛ و متخصصانی را خطرناک‌تر می‌شمرد که گفته می‌شد با ورد توفان برمی‌انگیزند یا عشق و نفرت می‌آفرینند.

از عربی به لاتین

در قرن یازدهم، پادشاهی‌های مسیحی اسپانیا سرزمین‌های تحت فرمان مسلمانان را یکی‌یکی پس گرفتند. پس از فتح تولدو در ۱۰۸۵، روحانیان مسیحی با گنجینه‌ای روبه‌رو شدند: فلسفه و علم یونانی که در جهان اسلام نگه داشته شده بود، و متن‌های عربی‌ای که پیش‌تر با آشتی دادن اندیشه‌های کهن و یکتاپرستی درگیر شده بودند. این برخورد جرقهٔ جنبش بزرگ ترجمه بود. پژوهشگرانی از سراسر اروپا به اسپانیا، سیسیل و خاورمیانه رفتند و اغلب با دانشمندان یهودی که عربی و لاتین و عبری می‌دانستند همکاری کردند.

در اندلس، علوم دقیق با تنجیم و جادو درهم تنیده بود و مترجمان لاتین هم همین الگو را دنبال کردند. ادلارد باثی (Adelard of Bath، حدود ۱۰۸۰ تا ۱۱۵۲) هم «اصول» اقلیدس را ترجمه کرد، هم جدول‌های نجومی خوارزمی و هم چند اثر در تنجیم و جادو را. در قرن دوازدهم حدود بیست متن جادوی عربی به لاتین درآمد که بسیاری‌شان به چهره‌هایی چون هرمس، آدم یا سلیمان نسبت داده می‌شدند؛ هم برای اینکه آیین‌ها ساختهٔ ذهن انسان شمرده نشوند و هم چون نوشتن دربارهٔ جادو در اسلام و مسیحیت هر دو از نظر الهیاتی خطرناک بود.

در دربار آلفونسوی دهم (Alfonso X)، پادشاه کاستیل و لئون (۱۲۵۲ تا ۱۲۸۴)، یهودیان، مسیحیان و مسلمانان کنار هم متن‌ها را از عربی و عبری به لاتین و کاستیلی ترجمه می‌کردند. پنج کتاب جادویی مهم زیر نظر او نوشته یا ترجمه شد، از جمله «لاپیداریو» یا سنگ‌نامه، «پیکاتریکس» و «کتاب رازیل». مقدمهٔ کتاب رازیل آلفونسو را با سلیمان مقایسه می‌کند که دانش را از سرزمین‌های دور گرد می‌آورد.

بیزانس؛ جادو در چهارراه زبان‌ها

در بیزانس پیوستگی فرهنگی میان دوران پیش از مسیحیت و پس از آن بیشتر حفظ شده بود و بسیاری از باورهای عامیانه تهدیدآمیز به نظر نمی‌رسیدند؛ برای همین اتهام جادوگری در آنجا کمتر از غرب لاتین بود. کیمیاگری، ستاره‌بینی و غیب‌گویی بخشی از فرهنگ نخبگان و دیوان‌سالاران بیزانس بود، اما تقریباً همهٔ متن‌های جادویی بازمانده بی‌نام و بی‌تاریخ‌اند، گویی کسی نمی‌خواست مسئولیتشان را بپذیرد. در قرن دوازدهم اشراف‌زاده‌ای به نام آلکسیوس آکسوخ (Alexios Axouch) متهم شد با جادوگری لاتینی مشورت کرده که دیوها را برای پیشگویی فرامی‌خواند و معجون‌هایی می‌ساخت تا امپراتور صاحب پسر نشود.

جادو؛ دانش یا وسوسهٔ دیوها؟

ورود دانش یونانی و عربی بخشی از تحولی بود که «رنسانس قرن دوازدهم» نام گرفته است. اعتماد به عقل برای فهم رازهای جهان بیشتر شد و این باور جا افتاد که طبیعت قانون و قاعده دارد. متن‌های جادوی فرهیخته در این فضا جذاب بودند، چون پشت وردهایشان نظریه‌ای فهم‌پذیر برای خوانندگان آشنا با فلسفه قرار داشت. جادو دیگر مشتی کار پراکنده نبود و به چشم دانشی دربارهٔ ساختار جهان دیده می‌شد؛ حتی مخالفانش هم ناچار بودند با ادعاهایش درگیر شوند.

هراد لاندسبرگی (Herrad of Landsberg، ۱۱۳۰ تا ۱۱۹۵)، راهبهٔ صومعهٔ هوهنبورگ در آلزاس، در دانشنامهٔ مصورش «باغ دلپذیری‌ها» (Hortus deliciarum) تصویری کشید که «ملکهٔ فلسفه» را در مرکز و هفت هنر آزاد را گرداگرد او نشان می‌دهد. پایین صفحه اما شاعران و جادوگران نشسته‌اند، بیرون از دایرهٔ فلسفهٔ راستین، و پشت سرشان ارواح ناپاک کمین کرده‌اند؛ چون به باور هراد الهامشان نه از خدا که از دیوها می‌آمد.

«پیکاتریکس» (Picatrix)، ترجمهٔ لاتین کتاب عربی «غایة‌الحکیم» که در قرن یازدهم در اسپانیا نوشته شده و به اشتباه به مسلمهٔ مجریطی نسبت داده می‌شد، تصویری کاملاً متفاوت دارد. جادوگر در این کتاب «فیلسوفی تمام‌عیار» است که طبیعت، مابعدالطبیعه، حساب، هندسه، موسیقی و نجوم را می‌داند و نیرویش را از ارواح آسمانی و سیاره‌های حاکم بر طالع خود می‌گیرد. دومینیکوس گوندیسالینوس (Dominicus Gundissalinus)، مترجم برجستهٔ تولدو، حتی جادو را زیر «علم طبیعی» جای داد. در قرن سیزدهم این اندیشه که جادو بخشی از دانش طبیعت است طرفداران بیشتری یافت؛ ابزاری برای توضیح آن بخش‌هایی از جهان که هنوز از دست منطق ارسطویی می‌گریخت.

این مقاله بخشی از مجموعهٔ تاریخ جادو و جادوگری در تحوت است و بر پایهٔ اپیزود «جادو در قرون وسطی» نوشته شده است.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

• اوون دیویس (ویراستار)، تاریخ مصور جادو و جادوگری آکسفورد (Owen Davies, ed., The Oxford Illustrated History of Witchcraft and Magic)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۷.
• سوفی پیج (Sophie Page)، فصل «جادوی قرون وسطی» (Medieval Magic) در همان کتاب.

→ قسمت قبل: جادو در یونان و روم؛ از مغ‌های ایرانی تا تولد زن جادوگر  |  فهرست مجموعهٔ تاریخ جادوگری  |  قسمت بعد: جادوی طبیعی، طلسم‌ها و فرشتگان؛ جادوی فرهیخته در اواخر قرون وسطی ←