جادو در یونان و روم؛ از مغ‌های ایرانی تا تولد زن جادوگر

سال ۱۹ میلادی است. ژرمانیکوس (Germanicus)، برادرزادهٔ محبوب امپراتور تیبریوس، در بستر بیماری افتاده و شایعه است که دشمنانش علیه او توطئه کرده‌اند. دستور بازرسی خانه صادر می‌شود. کف اتاق‌ها را می‌کنند و دیوارها را می‌شکافند، و آنچه بیرون می‌آید همه را به وحشت می‌اندازد: تکه‌هایی از بدن انسان، طلسم‌ها و نفرین‌های مکتوب، لوح‌های سربی با نام «ژرمانیکوس» و خاکسترهای نیم‌سوخته و خون‌آلود. تاسیتوس (Tacitus)، تاریخ‌نگار رومی، این صحنه را ثبت کرده است. جادو در روم تنها کار روستاییان و فقیران نبود؛ تا دل خاندان امپراتوری هم راه داشت.

این مقاله نخست به یونان می‌رود: از ریشهٔ واژهٔ «جادو» و جادوگران اسطوره‌ای مانند سیرسه و مدئا تا لوح‌های نفرین و طلسم‌های سیب. سپس به روم می‌رسد، جایی که برای نخستین بار چهرهٔ «زن جادوگر» شکل گرفت، و سرانجام به مسیحیان نخستین و داستان شمعون جادوگر.

واژه‌ای که از ایران آمد

واژهٔ انگلیسی magic از یونانی «ماگِیا» (mageia) می‌آید و خود این واژه نشان می‌دهد که مفهومش از بیرون وارد یونان شده است. «ماگوس» (magos) در اصل به کاهنان آتش در دربار ایران باستان، یعنی مغ‌ها، گفته می‌شد و تا جایی که می‌دانیم ربطی به جادو نداشت. اینکه بعدها به معنای «جادوگر» و با باری منفی به کار رفت، بیشتر نتیجهٔ بدبینی یونانیان به بیگانگان بود؛ بدبینی‌ای که خاطرهٔ لشکرکشی ایرانیان به یونان آن را تشدید می‌کرد. پس یونانیان ماگیا را پیش از هر چیز «آیین دینی ناپذیرفتنی» می‌دیدند.

یونانیان واژه‌های دیگری هم داشتند. «گوئِس» (goēs) در اصل کسی بود که با ورد و افسون مردگان را احضار می‌کرد، چون ریشهٔ آن به معنای «سوگواری کردن» است. «فارماکِئوس» (pharmakeus) و شکل مؤنثش «فارماکیس» به کسی گفته می‌شد که از گیاهان و مواد دارو، معجون عشق یا زهر می‌ساخت؛ واژه‌ای که بعدها به هر گونه افسونی گسترش یافت. افلاطون (Plato) این کارها را فریبکاری ضداجتماعی و جرمی می‌دانست که باید با آن برخورد شود.

جادوگران اسطوره‌ای

این واژه‌ها در کهن‌ترین ادبیات یونانی هم آمده‌اند. در اودیسهی هومر، اودیسئوس ارواح را از جهان مردگان فرامی‌خواند و سیرسه با آمیزه‌ای از معجون و جادو یاران او را به خوک بدل می‌کند، در حالی که خود اودیسئوس با گیاهی جادویی که به او داده‌اند در امان می‌ماند. باوری کهن می‌گفت زنان سرزمین تسالی (Thessaly) می‌توانند با جادو ماه را از آسمان پایین بکشند.

در کنار سیرسه، مشهورترین زن جادوگر ادبیات یونان مدئا (Medea) از سرزمین کولخیس است که با معجون‌هایش هم می‌کشد و هم جوانی را بازمی‌گرداند. ایزدبانوی پشتیبان او هکاته (Hecate) است، خدایی در مرز میان خدایان زمینی و المپی که هزیود او را واسطهٔ انسان‌ها و خدایان جهان زیرین می‌داند. نیایشی متأخر او را «ایزدبانوی تاریک زیرزمینی، شبانه و هول‌انگیز، که در میان مردگان می‌خورد» می‌خواند. هکاته احتمالاً ریشه‌ای آناتولیایی داشت و این هم نشان می‌دهد ادبیات یونانی جادو را بیشتر کار بیگانگان می‌دانست.

جادو در زندگی روزمرهٔ یونانیان

اما ساده‌لوحانه است اگر بپنداریم یونانیان خود با جادو بیگانه بودند. در پرستشگاه زئوس در دودونا (Dodona) لوح‌های سربی فراوانی پیدا شده که مردان، زنان، زوج‌ها و حتی بردگان در آن‌ها از خدا پرسیده‌اند آیا کسی بر آنان جادو کرده، آیا نفرین شده‌اند یا باید نزد فلان احضارگر ارواح بروند.

لوح‌های نفرین از اوایل قرن ششم پیش از میلاد در جوامع یونانی دیده می‌شوند. در آتن تندیسک کوچکی کنار لگن یک اسکلت پیدا شده که بر پای راستش نام مردی به نام منسیماخوس (Mnesimachus) کنده شده و لوح سربی کنارش نفرینی است تا او و دوستانش نتوانند در دادگاه از خود دفاع کنند. «طلسم‌های سیب» هم برای برانگیختن عشق رایج بود: سیبی را افسون می‌کردند تا هر که آن را بگیرد یا بخورد، عاشق دهنده‌اش شود؛ رسمی که شاید از داستان آتالانتا (Atalanta) و سیب‌های زرین آفرودیت آمده بود.

بلاگردان‌ها هم فراوان بودند: صفحه‌های سربی تاشده با نوشته‌هایی به نام «حروف افسسی» که در کیسه‌ای چرمی به گردن آویخته می‌شد، انگشترهایی برای پیروزی در مشت‌زنی و نوارهای فلزی نوشته‌داری که لوله می‌شدند و در استوانه‌ای کوچک جا می‌گرفتند؛ برخی برای سردردی گذرا و برخی برای همیشه، مثلاً در برابر صرع.

افلاطون و قانون

با وجود این رواج، تقریباً هیچ قانونی در یونان باستان خود جادو را ممنوع نمی‌کرد؛ آنچه گاه پیگرد می‌شد، آسیبی بود که به جادو نسبت داده می‌شد. افلاطون در رسالهٔ «قوانین» میان مسمومیت عادی و آسیبی که «با جادو و افسون» وارد می‌شود فرق می‌گذارد و می‌گوید فهم حقیقت در این‌گونه کارها دشوار است. پیشنهاد او این بود که کسی که با زهر دیگری را مسموم کند، بسته به شرایط اعدام یا جریمه شود؛ اما جادوگری که با طلسم آسیب بزند، اگر پیشگو باشد اعدام شود و اگر نباشد، مانند مسموم‌کننده مجازات شود. در عمل اما نکوهش روشنفکران آتنی تأثیر چندانی بر مردم نداشت، چون جادو نیازهایی را پاسخ می‌داد که نه فلسفه و نه آیین رسمی خدایان المپ پاسخ می‌داد.

روم؛ امپراتوری‌ای پر از جادو

«رومیان» مردمی بسیار گوناگون بودند (برای آشنایی با اسطوره‌های آنان، اساطیر روم را بخوانید)، از اسکاتلند تا سودان و از پرتغال تا مرز ایران. کهن‌ترین اشاره‌ها به جادوی رومی از «قانون دوازده لوح» در قرن پنجم پیش از میلاد است که به روایت پلینی بزرگ استفاده از ورد برای آسیب رساندن را ممنوع می‌کرد. پلینی داستان کشاورزی را می‌گوید که با جادوی آسیب‌رسان مزرعهٔ خود را پربار می‌کرد و مزرعهٔ همسایگان را کم‌بار.

پلینی جادوگران را نادان، شیاد و بیشتر بیگانه می‌دانست و می‌نوشت: «جادو فریبکارانه‌ترین هنرهاست، چون تنها هنری است که سه هنر دیگر، یعنی پزشکی، دین و اخترشناسی، را در خود فروبرده است.» با این همه، نوشته‌های خود او نشان می‌دهد رومیان هم مانند یونانیان پیوسته به جادو روی می‌آوردند. لوح‌های نفرین (defixiones) در سراسر امپراتوری پیدا شده‌اند و بلاگردان‌هایی از موی گورکن، صدف، مرجان و گیاهان افسون‌شده رایج بود. سربازی آلمانی نواری فلزی با خود داشت که بر آن نوشته بود: «ایائو، آبراکساس، به تیبریوس کلودیوس سیمیلیس تندرستی و پیروزی ببخش.»

تولد زن جادوگر

اما مهم‌ترین تحول روم چیز دیگری بود. در منابع میان‌رودانی، مصری و یهودی جادو بیشتر کار مردان بود و حتی ادبیات یونانی پر از کاهنان و جادوگران مرد است. در روم اما، در ادبیات اوایل امپراتوری، زنان به‌طور ویژه عاملان جادوی آسیب‌رسان، زنا و حتی قتل معرفی می‌شوند. یونانیان بر «بیگانه بودن» جادوگر تأکید داشتند؛ رومیان بر «زن بودن» او. این نخستین نسخهٔ همان «ساحره»‌ای است که بعدها در فرهنگ اروپایی جا افتاد.

هوراس (Horace) در اشعار طنزآمیزش زنانی پیر و زشت‌رو را نشان می‌دهد که در گورستان برای هکاته قربانی می‌کنند و حتی پسرکی را می‌کشند تا از جگر و مغز استخوانش معجون عشق بسازند. لوکان (Lucan) در حماسهٔ «فارسالیا» دربارهٔ جنگ داخلی سزار و پومپه، چهرهٔ اریکتو (Erictho) را می‌سازد؛ جادوگری هولناک که برای مواد جادویش به گورستان می‌رود و با دندان و ناخن تکه‌هایی از مردگان را جدا می‌کند.

آیا این تصویرهای اغراق‌آمیز پشتوانه‌ای واقعی داشتند؟ یوونال (Juvenal) طنزنویس زنان را به افسون و جادوی آسیب‌رسان متهم می‌کرد، تاسیتوس از زنان اشرافی، مانند مادر نرون، نام می‌برد که برای نقشه‌های سیاسی به جادو روی آوردند و کولوملا (Columella)، نویسندهٔ کتاب کشاورزی، به مالکان هشدار می‌داد نگذارند کارگرانشان با «زنان دانا» مشورت کنند. همین نگرانی‌ها نشان می‌دهد جادوگران، زن و مرد، واقعاً در جامعه حضور داشتند.

مسیحیان نخستین و شمعون جادوگر

مسیحیان نخستین معجزه‌های خود، یعنی بیرون راندن دیوها، شفای بیماران و زنده کردن مردگان، را نشانهٔ نیرویی مشروع می‌دانستند و نیروی دیگران را نامشروع و شیطانی. کتاب اعمال رسولان می‌گوید وقتی پولس در افسس بیماران را شفا می‌داد، مردم پارچه‌هایی را که به تن او خورده بود مانند بلاگردان نگه می‌داشتند. جن‌گیران دوره‌گردی که می‌خواستند از او تقلید کنند شکست خوردند و «شماری از جادوگران کتاب‌هایشان را گرد آوردند و در برابر همه سوزاندند». چند دهه پیش‌تر، در سال ۱۳ میلادی، امپراتور آگوستوس به روایت سوئتونیوس دستور داده بود دو هزار طومار جادویی را بسوزانند.

در سامره، پطرس و یوحنا با مردی به نام شمعون روبه‌رو شدند که «پیش‌تر در شهر جادوگری می‌کرد و مردم را شگفت‌زده می‌ساخت». شمعون که این نیرو را چیزی شبیه کالایی جادویی می‌پنداشت، کوشید توانایی پطرس را بخرد. نویسندگان مسیحی قرن دوم واکنش خشمگین پطرس را برجسته کردند و شمعون را جادوگری دانستند که با یاری دیوها کار می‌کند؛ و خرید و فروش امور مقدس از آن پس به نام او «گناه شمعونی» (simony) خوانده شد.

این مقاله بخشی از مجموعهٔ تاریخ جادو و جادوگری در تحوت است و بر پایهٔ اپیزود «جادو در میان یونان و روم» نوشته شده است.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

• اوون دیویس (ویراستار)، تاریخ مصور جادو و جادوگری آکسفورد (Owen Davies, ed., The Oxford Illustrated History of Witchcraft and Magic)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۷.
• پیتر مکسول-استوارت (P. G. Maxwell-Stuart)، فصل «جادو در جهان باستان» در همان کتاب.
• افلاطون، قوانین (Laws)؛ پلینی بزرگ، تاریخ طبیعی (Natural History)؛ تاسیتوس، سالنامه‌ها (Annals) ۲.۶۹.

→ قسمت قبل: جادو در مصر باستان و نزد یهودیان؛ از هکا تا کتاب اسرار  |  فهرست مجموعهٔ تاریخ جادوگری  |  قسمت بعد: جادو در قرون وسطی؛ از افسون نُه گیاه تا ترجمه‌های تولدو ←