داستان شالباف و هفت خواهر؛ قصهای از فولکلور ایرانی
این قصه را در قسمت «ششوان» از مجموعهٔ قصههای فولکلور ایرانی پادکست تحوت، که در نوروز ۱۴۰۴ منتشر شد، میتوانید بشنوید.
زنی بود که هفت دختر داشت، و شغل آنها ریسندگی بود. آنها روی چرخهای ریسندگیشان پشمهای ظریف میریسیدند. در میان مشتریان آنها، شالبافی بود که مرتب به خانهشان میآمد، دوکهای ریسیدهشده را از آنها میخرید و در ازای آن پول میداد. مادر چشمش به این مرد افتاد و دلش برایش سوخت و آرزو کرد که یکی از دخترانش را به ازدواج او درآورد.
یک روز به دخترانش گفت:
«همه هفت چرخ ریسندگیتان را در یک ردیف بچینید و بنشینید و شروع کنید به ریسیدن خیلی سریع. وقتی شالباف آمد، من بیرون میروم و با او درباره کار صحبت میکنم، و هر از چند گاهی باید فریاد بزنید:
«مادر، یک دوک برداشتیم!» و من میگویم:
«آن را روی قفسه بگذارید.»»
مرد طبق معمول آمد و دخترها همانطور که مادرشان گفته بود عمل کردند. هر هفت نفر آنها در یک ردیف نشستند و چرخهایشان را خیلی سریع چرخاندند و مرتب فریاد میزدند:
«مادر، یک دوک برداشتیم!»
مرد بیچاره عجله داشت و میخواست کارش را سریع انجام دهد و برود، اما در نهایت صبرش تمام شد و گفت:
«چرا هر لحظه به تو فریاد میزنند؟»
مادر گفت:
«اوه، چیزی نیست دوست من؛ وقتی دوکهایشان پر میشود، میگویند: «یک دوک برداشتیم»، و من میگویم: «آن را روی قفسه بگذارید.»»
شالباف از شنیدن فعالیت دخترها خوشحال شد و گفت:
«میدانم آیا یکی از دخترانتان را به من میدهید؟»
مادر گفت:
«بله، میدهم.»
و مرد آمد و با بزرگترین دختر ازدواج کرد. مادر دخترش را به عنوان همسر به او داد و مرد او را به خانهاش برد.
یک روز شوهر به عروسش گفت:
«امروز ظهر مهمان دارم. همه چیز را خوب آماده کن و برای ما پلوی خوبی بپز.»
دختر گفت:
«با کمال میل.»
اما او کوچکترین اطلاعی از نحوه پخت پلو نداشت. بنابراین به محض اینکه شوهرش از خانه بیرون رفت، به لبه پشتبام همسایهها رفت و فریاد زد:
«همسایهها، مردم چطور پلو میپزند؟»
همسایهها با مهربانی به او گفتند که اول برنج را خیس میکنی و میجوشانی و آبکش میکنی، سپس روغن زرد روی آن میریزی و آن را خیلی داغ میکنی. سپس دختر از نادانی خود خجالت کشید و گفت:
«وای، همین است؟ من خودم همه اینها را میدانستم.»
—
همسایهها از گستاخی او ناراحت شدند و برای تلافی به او گفتند:
«فقط یک کار دیگر هم هست که باید انجام دهی: وقتی میخواهی برنج را در آخر داغ کنی، یک خشت گلی روی آن بگذار تا آن را پایین نگه دارد و بهتر داغ شود.»
عروس با بیاعتنایی گفت:
«باه! من این را هم خودم میدانستم!»
و سپس پایین آمد و همانطور که به او گفته بودند عمل کرد.
ظهر شد و شوهرش مهمانها را به خانه آورد و گفت:
«حالا آمادهایم تا ناهار بخوریم.»
اما وقتی در قابلمهای که پلو در آن پخته شده بود را باز کرد، دید که برنج پر از خاک و گل است و کاملاً خراب شده. او در مقابل مهمانهایش خیلی خجالت کشید و همسرش را طلاق داد و او را به خانه پدریاش فرستاد.
مادرزنش آمد و گفت:
«خوب، خوب، بهتر است یکی دیگر از دخترانم را به تو بدهم.»
و مرد گفت:
«خیلی خوب، این کار را بکن.»
و او با خواهر دوم ازدواج کرد و او را به خانهاش برد.
یک روز مرد مقداری برنج، شکر و روغن زرد خرید و به خانه آورد و به همسرش گفت:
«حلوای خوبی درست کن.»
و او هم گفت:
«با کمال میل.»
اما وقتی شوهرش از خانه بیرون رفت، او یادش نمیآمد که آیا در حلوا نمک میریزند یا نه. بنابراین به لبه پشتبام رفت و مردی را دید که از کوچه پایین میآمد. به او فریاد زد:
«هی، کاش به دست مردهشور بیفتی! تو مثل حلوایی هستی که نمک ندارد!»
و مرد با خنده فریاد زد:
«چرا زن خوبم، کی شنیدهاست که در حلوا نمک بریزند؟»
سپس زن به خودش گفت:
«حالا البته این مرد دروغ میگوید و فقط میخواهد مرا گول بزند.»
و سپس پایین آمد و حلوا را با مقدار زیادی نمک پخت.
ظهر که شوهرش به خانه آمد و او حلوا را برایش آورد، مرد دید که حلوا قابل خوردن نیست و او را نیز طلاق داد.
—
سپس مادرزنش آمد و گفت:
«خوب، خوب، بهتر است دختر سومم را بگیری، او از دو خواهر دیگر بهتر و باهوشتر است.»
و مرد گفت:
«خیلی خوب.»
پس او با دختر سوم ازدواج کرد و او را به خانهاش برد.
یک روز مرد گفت:
«همسر، امروز مهمان دارم. برای سه یا چهار نفر آش بپز.»
زن گفت:
«با کمال میل.»
اما او کوچکترین اطلاعی از نحوه پخت آش نداشت. به محض اینکه شوهرش از خانه بیرون رفت، به لبه پشتبام همسایهها رفت و پرسید:
«همسایهها، شما چطور آش میپزید؟»
آنها همه چیز را به او گفتند: اینکه اول سوپ خوب را آماده میکنی، سپس آرد را الک میکنی و خمیر درست میکنی، آن را نازک پهن میکنی و به نوارهای باریک میبری، سپس آبگوشت را روی آتش میگذاری و وقتی جوش آمد، سبزیجات پخته شده و در آخر نوارهای خمیر را اضافه میکنی.
سپس زن، برای پنهان کردن نادانی خود، گفت:
«اوه، من خودم همه اینها را میدانستم، اما فکر کردم شاید شما روش بهتری بلد باشید!»
یکی از همسایهها او را صدا زد و گفت:
«صبر کن تا حرفم را تمام کنم. باید یک قابلمه بزرگ را پر از آب کنی و روی آتش بگذاری، سپس برو و همه شالهای سنگین شوهرت را انتخاب کن و آنها را به نوارهای باریک پاره کن، و آنها را بجوشان تا خوب پخته شوند و آنها را هم به آش اضافه کن.»
و زن پایین آمد و همانطور که به او گفته شده بود عمل کرد.
وقتی شوهرش برگشت، به آشپزخانه رفت و گفت:
«آش را پختی؟»
زن گفت:
«بله.»
سپس مرد به طرف آتش رفت و یک قاشق برداشت و شروع به هم زدن آش کرد. دید که تمام آش پر از نوارهای بهترین شالهایش است که روی قاشق ظاهر میشدند.
و گفت:
«این چه آشیه که پختی؟»
زن گفت:
«همسایهها اینطور به من یاد دادند.»
و شوهر خیلی عصبانی شد و او را نیز طلاق داد و از خانهاش بیرون کرد.
—
مدتی بعد، مادرزنش پیش او آمد و گفت:
«بیا، بهتر است دختر چهارمم را بگیری، او در هر کاری بسیار ماهر است.»
پس مرد با دختر چهارم ازدواج کرد و او را به خانهاش برد.
یک روز، ماه رمضان نزدیک شد. شوهر به بازار رفت تا مایحتاج لازم برای روزهگیری را تهیه کند: روغن زرد، کشک خشک، عدس و نخود. او اینها را به خانه آورد و به همسرش گفت:
«حالا، به اینها دست نزن، من آنها را برای رمضان طولانی نگه میدارم.»
چند روز بعد، زن روی پشتبام بود و مرد بسیار بلندقدی را دید که از کوچه پایین میآمد. به او فریاد زد:
«برادر، آیا تو رمضان طولانی هستی؟»
مرد گفت:
«بله.»
زن گفت:
«خوش بگذرد! لطفاً بیا و کالاهایت را از خانهام بردار، آنها جای مرا تنگ کردهاند. خوشحال میشوم که آنها را ببینم و خلاص شوم.»
مرد متوجه نشد که موضوع از چه قرار است، اما چیزی بهتر از این نمیخواست. بنابراین آمد و تمام مایحتاجی که در خانه بود را با خود برد. حالا زن فکر کرد کار بسیار هوشمندانهای انجام داده است، چون قبل از اینکه چیزها را به رمضان طولانی بدهد، کمی از بالای هر چیزی را دزدید!
ظهر که شوهرش به خانه آمد، زن گفت:
«شوهر، امروز رمضان طولانی آمد تا چیزهایی که برایش نگه داشته بودی را بردارد، و من کار هوشمندانهای انجام دادم، چون کمی از هر چیزی را دزدیدم و او متوجه نشد.»
شوهر با شنیدن این خبر بسیار عصبانی شد و گفت:
«بلند شو و به خانهات برگرد، تو هم برو.»
و او را زد و از خانه بیرون کرد.
سپس مادرزنش آمد و گفت:
«بیا، دختر بعدیام را بگیر، او از بقیه بهتر است.»
و مرد موافقت کرد و با دختر پنجم ازدواج کرد و او را به خانهاش برد.
—
یک شب مرد به بازار رفت و یک مشک عسل و یک مشک روغن زرد خرید و به خانه آورد. کمی بعد، زنش یک روز روی پشتبام بود و دید که سطح گلی پشتبام ترکخورده است. فریاد زد:
«وای، وای، ببین چطور پایهای بیچاره پشتبام از ترکخوردن شکافته شدهاند. باید بروم و کمی چربی بیاورم تا روی آنها بمالم.»
پس پایین آمد و به اطراف نگاه کرد و مشک روغن زرد را پیدا کرد و آن را به پشتبام برد و تمام روغن را داخل ترکها ریخت. اما ترکها بهتر نشدند. سپس دوباره پایین آمد و مشک عسل را برداشت و آن را هم خالی کرد.
وقتی شوهرش به خانه آمد، زن گفت:
«شوهر، امروز کار خوبی انجام دادم.»
مرد پرسید:
«چه کار خوبی؟»
زن گفت:
«اتفاقی روی پشتبام بودم و دیدم که پایهایش همه ترکخورده و شکافته شدهاند. پس یک مشک روغن برداشتم و روی آنها مالیدم، اما ترکها هنوز بودند. بعد عسل را آوردم و آن را هم روی ترکها مالیدم.»
مرد گفت:
«بلند شو، تو هم برو خانهات.»
این بار مادرزنش آمد و گفت:
«پسرجان، من به تو میگویم مشکل چیست. همسرانت کاری برای انجام دادن ندارند و چون بیکار هستند، این افکار احمقانه به سراغشان میآید. بیا، حالا من دختران دیگری دارم. دختر بعدیام را به تو میدهم، اما تو باید پنبه و پشم بخری و به او بدهی تا بریسد، تا اینکه به دردسر نیفتد.»
مرد گفت:
«خیلی خوب.»
و آمد و با دختر ششم ازدواج کرد.
سپس مرد به بازار رفت و کمی پنبه و یک چرخ ریسندگی خرید و به خانه آورد و به زنش داد و گفت:
«بیا، حالا بنشین و بریس.»
اما به محض اینکه مرد از خانه بیرون رفت، زن چرخ ریسندگی و پنبهاش را به هوای آزاد برد و کنار نهر آب نشست تا ریسندگی کند.
یک قورباغه شروع به قورقور کردن کرد. بعد از مدتی زن گفت:
«قورباغهخانم، داری چی میگی؟ یعنی میخوای پنبههای من رو بریسی؟»
قورباغه دوباره شروع به قورقور کردن کرد و زن فکر کرد که قورباغه میگوید:
«بله، لطفاً.»
پس کمکم پنبهها را تکهتکه کرد و روی آب پاشید و خودش در گوشهای نشست.
—
وقتی بعدازظهر شد، شوهرش به خانه آمد و گفت:
«خوب، ریسندگیات چطور پیش رفت؟»
زن گفت:
«ای شوهر، من پنبههایم را به قورباغهخانم دادم تا برایم بریسد. الان میروم تا دوکها را از او بگیرم، و اگر آنها را به من ندهد، وزنه چرخ ریسندگیاش را به عنوان گروگان برمیدارم.»
او به کنار نهر آب رفت و فریاد زد:
«قورباغهخانم، پنبههایم را برایم ریسیدی؟ لطفاً دوکها را به من بده.»
قورباغه دوباره شروع به قورقور کردن کرد و با صدای «جلوپ» به وسط نهر آب پرید.
زن گفت:
«اوه، اینطور فکر میکنی، مگر نه؟ خوب، من هم وزنه چرخ ریسندگیات را برمیدارم.»
با این حرف، دستش را داخل آب کرد و اولین چیزی که پیدا کرد، یک سنگ بود. او خیلی سریع به طرف شوهرش دوید و فریاد زد:
«ببین، من وزنه چرخ ریسندگیاش را برداشتم.»
مرد به سنگ نگاه کرد و دید که از طلای خالص است. گفت:
«خیلی خوب، حالا آن را در گوشهای به طور ایمن پنهان کن و به کسی چیزی نگو.»
صبح روز بعد، مرد به سر کارش رفت. کمی بعد، زن شنید که کسی در کوچه فریاد میزند:
«حلوای تازه! حلوای شیرین!»
زن بلند شد و سنگ طلایی را برداشت و به طرف در دوید و به فروشنده حلوا گفت:
«بیا، این وزنه چرخ ریسندگی قورباغه را بگیر و به من حلوا بده.»
فروشنده نگاه کرد و دید که سنگ از طلاست. تمام حلواهایش را به زن داد و سنگ را برداشت و رفت.
—
زن حلواها را به خانه برد و آنها را به شکل عروسکهای کوچک درآورد و به هر کدام اسمی داد و آنها را دور اتاق چید و گفت:
«حالا شما خدمتکاران من هستید و من بانوی شما هستم، و من میخواهم دراز بکشم. اگر اربابتان آمد و در زد، بروید و در را برایش باز کنید!»
و با این حرف دراز کشید و خوابید.
ظهر شد و شوهر به خانه آمد و شروع به در زدن کرد. زن سرش را بلند کرد و فریاد زد:
«گلرخ، بانویت دراز کشیده، برو در را برای اربابت باز کن.»
هیچ اتفاقی نیفتاد، اما صدای در زدن بلندتر شد. پس زن فریاد زد:
«صدایم را نمیشنوی؟ بنفشه، بلند شو و برو!»
در همین حال، شوهر آنقدر در زد تا خیلی عصبانی شد. سپس به پشتبام همسایهها رفت و از آنجا به داخل خانه خودش پرید و دید که زنش چه کار کرده است. بعد گفت:
«بلند شو و مثل خواهرهایت به خانهات برگرد.»
و او را نیز طلاق داد.
مادرزنش پیش او آمد و گفت:
«بیا و دختر هفتم را بگیر، او بهترین از همه است.»
پس شالباف آمد و با دختر هفتم ازدواج کرد و او را به خانهاش برد. یک روز از زنش پرسید:
«آیا میدانی چطور سرکه درست کنی؟»
زن گفت:
«آره، بلدم.»
پس مرد رفت و نصف بار انگور خرید و به خانه آورد و به زنش گفت:
«اینها را به سرکه تبدیل کن!»
وقتی مرد از خانه بیرون رفت، زن پیش همسایهها رفت و پرسید:
«چطور سرکه درست میکنید؟»
همسایهها گفتند:
«باید یک کوزه بزرگ را پر از آب کنی و کنار خودت بگذاری. سپس یک خوشه انگور بخوری و بعد از آن آب بنوشی، و همینطور ادامه دهی تا تمام انگورها را خوردهای و کوزه را خالی کردهای.»
زن رفت و دقیقاً همانطور که به او گفته بودند عمل کرد.
بعد از مدتی، زن احساس کرد که بیشتر و بیشتر ورم کرده و ناراحت است و خیلی زود حالش بد شد. او رفت و در آفتاب دراز کشید و خوابید. هنگام ظهر، شوهرش برگشت و در زد. زن فریاد زد:
«سروصدا نکن، سکینه بیچاره مشغول درست کردن سرکه بوده.»
و هر چقدر هم که شوهرش بیرون در سر و صدا کرد، زن بلند نشد و در را باز نکرد.
سپس شوهر به پشتبام همسایهها رفت و از آنجا به داخل خانه پرید و دید که چه اتفاقی افتاده است. اینبار آنقدر عصبانی بود که زن را برداشت و از شهر بیرون برد و در بیابان رها کرد. او زن را کنار چشمهای زیر یک درخت خواباند و رفت.
وقتی زن مدتی آنجا نشسته بود، یک کلاغ آمد و روی شاخهای نشست و شروع به قارقار کردن کرد. زن فکر کرد که این کلاغ پیامی از طرف شوهرش است تا او را به خانه برگرداند و گفت:
«قارقار کن، خاله، هر چقدر میخواهی، اما من برنمیگردم.»
سپس یک گربه از آنجا رد شد و شروع به میو میو کردن کرد. زن گفت:
«میو میو کن، خاله، هر چقدر میخواهی، اما من برنمیگردم.»
بعد یک سگ از آنجا رد شد و پارس کرد. زن گفت:
«هاپ هاپ کن، خاله، هر چقدر میخواهی، اما من برنمیگردم.»
در همین حال، یکی از شترهای شاه که بارش پر از سنگهای قیمتی بود، فرار کرده بود. شتر با بو کشیدن آب و سایه درخت، به طرف چشمه آمد. به محض اینکه زن شتر را دید، ترسید و فریاد زد:
«من با هیچکدام از آنهایی که آمدند تا مرا برگردانند، نرفتم، اما به خاطر تو، خاله گردندراز، میآیم.»
و سپس طناب هدایت شتر را گرفت و آن را روی شانهاش انداخت و بلند شد. او راه رفت و راه رفت و راه رفت تا بالاخره به در خانه شوهرش رسید. شروع به در زدن کرد. شوهر آمد و گفت:
«کی آنجاست؟»
زن گفت:
«من سکینه هستم.»
شوهر پرسید:
«کجا بودی؟»
زن پاسخ داد:
«خاله قارقار آمد تا مرا برگرداند، اما من برنگشتم؛ خاله میو میو آمد تا مرا برگرداند، اما من برنگشتم؛ خاله هاپ هاپ آمد تا مرا برگرداند، اما من برنگشتم؛ اما در نهایت به خاطر خاله گردندراز برگشتم.»
شالباف در را باز کرد و دید که واقعاً طناب هدایت شتر روی شانه زن است. پس او را به داخل خانه آورد و شتر را هم به داخل هدایت کرد و دید که شتر با سنگهای قیمتی بار شده است.
سپس شوهر زن را به داخل تنور ایستاده هل داد و یک حصیر نمدی روی دهانه تنور گذاشت و گفت:
«از آنجا تکان نخور، امروز خون باران میآید!»
بعد شتر را کشت و چاهی حفر کرد و جسد شتر را داخل آن گذاشت و روی آن را با خاک پوشاند. سپس جواهرات را پنهان کرد و خون شتر را از طریق نمد به داخل تنور ریخت. این پایان ماجرا بود.
صبح روز بعد، گریهکنان در شهر پرسه زدند و فریاد زدند که یکی از شترهای شاه، که بارش پر از سنگهای قیمتی بود، گم شده است. زن از خانه به کوچه دوید و فریاد زد:
«من شتر شاه را پیدا کردم و به خانه آوردم!»
پس آنها آمدند و شوهرش را از یقه گرفتند و گفتند:
«شتر را تحویل بده.»
و هرچند مرد بارها و بارها اعتراض کرد و گفت:
«پدر، این زن دیوانه است»، اما حرفهایش بیفایده بود. آنها پاسخ دادند:
«نه، تو دروغ میگویی»، و او را بردند تا نزد شاه ببرند.
وقتی مرد داشت میرفت، به زنش برگشت و گفت:
«خوب، حالا به اندازه کافی دردسر درست کردی! برو و در پشتی را تا وقتی من برگشتم قفل کن.»
—
زن پس از شنیدن این حرف، در خانه را از لولاهایش بیرون آورد و روی پشتش گذاشت و با تمام سرعتی که میتوانست به دنبال شوهرش دوید. درست وقتی که داشتند او را نزد شاه میبردند، زن از پشت رسید و در را روی پشتش حمل میکرد. مرد به شاه برگشت و گفت:
«ببینید، این زن کاملاً دیوانه است و هیچ عقل و درکی ندارد. من به او گفتم: «در پشتی را تا وقتی من برگشتم قفل کن»، و او در را از لولاهایش بیرون آورده و روی پشت خودش قفل کرده است! حالا از او بپرسید چه زمانی این شتر را به خانهام آورد.»
سپس شاه از زن پرسید:
«چه زمانی این شتر را به خانه آوردی؟»
زن پاسخ داد:
«همان روزی که ابر نمدی در آسمان بود و خون بارید، و من ترسیدم و خودم را در تنور پنهان کردم.»
سپس شاه فهمید که زن واقعاً دیوانه است و دستور داد که شالباف آزاد شود. بنابراین مرد دست زنش را گرفت و او را به خانه برد و آنها با هم زندگی کردند و گنج شاه را خرج کردند.
قصههای دیگر همین شب
قصههای دیگری از این دست را در قصههای فولکلور ایرانی بخوانید و بشنوید.
منبع
- دیوید و اِمیلی لاریمر، قصههای ایرانی (Persian Tales: Written Down for the First Time in the Original Kermani and Bakhtiari)، لندن، انتشارات مکمیلان، ۱۹۱۹.
