داستان مرد کچل و چهل دزد؛ قصهای از فولکلور ایرانی
این قصه را در قسمت «آذر» از مجموعهٔ قصههای فولکلور ایرانی پادکست تحوت، که در نوروز ۱۴۰۴ منتشر شد، میتوانید بشنوید.
مردی بود که سرش طاس بود و یک گاو داشت.
پسرش بزرگ شد و روزی گفت:«پدر، میخواهم برایم همسری پیدا کنی تا ازدواج کنم.»
پدر پاسخ داد:«پسرم، من پولی ندارم، اما بیا این گاو را بردار و به شهر برو و آن را بفروش. با پولش برایت از دختر عمویت خواستگاری خواهم کرد.»
پسر بسیار خوشحال شد، گاو را برداشت و به شهر اصفهان رفت.
در آن شهر، چهل مرد با ریشهای کمپشت زندگی میکردند که بسیار بدذات و حیلهگر بودند و کارشان فریب دادن افراد سادهلوح بود. هنگامی که پسر به دروازه شهر رسید، یکی از این مردان به او نزدیک شد و گفت:«این بز را چند میفروشی؟»
پسر خندید و گفت:«چه آدم نادانی هستی که فرق بین بز و گاو را نمیدانی!»
آن مرد حیلهگر گفت:«باشد، پس معاملهای بین ما نیست، اما اگر دیگران بخواهند این را به سی شاهی بخرند، من حاضرم برایش سیوپنج شاهی بپردازم.»
پسر با گاوش جلوتر رفت، اما کمی بعد مرد دیگری از همان گروه آمد و دقیقاً همان حرف را تکرار کرد. سپس نفر سومی آمد و باز همان را گفت. این ماجرا ادامه یافت تا اینکه هفده یا هجده نفر از آنها آمدند و پرسیدند:«این بز را چند میفروشی؟»
سرانجام، پسر بیچاره گیج شد و با خود فکر کرد که شاید این واقعاً بز باشد، نه گاو!
او با تردید پرسید:«خب، برایش چقدر میدهی؟»
یکی از آن مردان پاسخ داد:«چون تو از روستا آمدهای و شهر را نمیشناسی، میخواهم کمکت کنم و پنج قران بابت این بز بپردازم.»
مرد دیگری وارد شد و گفت:«من شش قران میدهم!»
سومی هم جلو آمد و پیشنهاد هفت قران داد.
پسر که کاملاً گیج شده بود، پیشنهاد هفت قران را پذیرفت و گاو را فروخت، در حالی که مرد ریشکمپشت گاو را برد و همچنان آن را بز مینامید!
پسر رفت و دو قران از پولش را برای خرید چند وسیله خرج کرد و پنج قران باقیمانده را در یک غذاخوری صرف یک وعده غذای مفصل کرد. سپس به خانه برگشت و نزد پدرش، مرد طاس، رفت.
بهمحض اینکه به خانه رسید، اولین سؤال پدرش این بود:«خب، گاو را فروختی؟»
پسر پاسخ داد:«به روح پدرت قسم، تو به جای گاو، یک بز به من داده بودی!»
پدر با تعجب پرسید:«منظورت چیست؟»
پس پسر برایش تعریف کرد که چگونه آن مردان ریشکمپشت یکییکی آمدهاند و گفتهاند:«این یک بز است.»چگونه همه او را متقاعد کردهاند که گاوش درواقع بز است و چطور او آن را فقط به هفت قران فروخته و پولش را خرج کرده است. در پایان، گفت:«ولی یک دستمال برای دخترعمویم خریدم!»
پدر با تأسف سری تکان داد و گفت:«ای وای! این مردان حیلهگر تو را فریب دادند و مسخرهات کردند. اما نگران نباش، من حسابشان را خواهم رسید!»
مرد طاس یک الاغ داشت. آن را برداشت و به زمیندار خود در دشتها رفت و گفت:«ارباب، اگر بتوانی برای ده روز هفت سکه طلا به من قرض بدهی، در عوض یکششم دهکده را نزدت گرو میگذارم.»
ارباب پذیرفت، سکهها را به او داد، و مرد طاس با پول به شهر رفت.
آن شب، او بیرون از شهر اصفهان در خرابهای توقف کرد تا صبح شود. با طلوع آفتاب، مستقیم به خانهای رفت که میدانست محل تجمع همان مردان ریشکمپشت است. در زد و با صدای بلند گفت:«سلام علیکم!»
مردان ریشکمپشت پچپچکنان به هم گفتند:«این الاغ چه حیوان قوی و چاقی است! باید نقشهای بکشیم تا آن را از چنگش دربیاوریم.»
در همین حین، مرد طاس داشت الاغش را نوازش میکرد و گفت:«اربابان، یک خواهش دارم. ممکن است کمی علف برای الاغم به من بدهید؟ بعد از آن، باید راهی سفر شوم.»
همین که این را گفت، بهآرامی هفت سکه طلا را در دهان الاغش انداخت.
مردان ریشکمپشت با عجله مقداری علف و آب آوردند. همین که الاغ غذا را دید، دست و پایش را در هوا انداخت و عرعر کرد. ناگهان، تمام سکههای طلا از دهانش بیرون ریخت و با صدای جیرینگجیرینگ روی زمین افتادند.
مرد طاس بیآنکه ذرهای تعجب کند، سکهها را جمع کرد، در جیبش گذاشت و دو سه لگد به الاغ زد و با ناراحتی گفت:«چرا امروز دیر سکهها را دادی؟ هزار تا چیز باید از بازار بخرم و به روستا ببرم!»
مردان حیلهگر با چشمان از حدقه درآمده، یکدیگر را نگاه کردند و پچپچکنان گفتند:«این الاغ عجب جانوری است! باید مال ما باشد، نه این مرد طاس.»
پس دور او جمع شدند و گفتند:«هرچه بخواهی به تو میدهیم، فقط باید این الاغ را به ما بفروشی.»
مرد طاس با چهرهای ناراحت پاسخ داد:«اما من در این دنیا هیچ چیز جز این الاغ ندارم. ثروتی که به من میدهد، تنها منبع درآمد من است. اگر آن را از من بگیرید، روزگارم سیاه میشود! پول تمامشدنی است، اما پولی که این الاغ به من میدهد، پایانی ندارد. این مثل زمینی است که همیشه محصول جدید میدهد.»
بالاخره آنها موفق شدند مرد طاس را راضی کنند و در ازای هزار تومان، الاغ را از او خریدند.
همین که معامله انجام شد و الاغ دست به دست شد، مرد طاس گفت:«یک شرط دارد: باید او را در اتاقی نگه دارید که باد به بدنش نوزد. یک آخور را پر از شیره نبات، دیگری را از پشمک و سومی را با پنج من جو پر کنید. سپس یک خمره بزرگ آب کنار او بگذارید و در را به مدت چهل روز ببندید. در روز چهلم در را باز کنید و سکههای طلایی را که به شما داده، جمع کنید.»
آنها دقیقاً همان کاری را که او گفته بود انجام دادند.
روز چهلم، هنگامی که برای تقسیم پول رفتند و در را باز کردند، آنقدر سنگین بود که نمیتوانستند آن را حرکت دهند. با خود گفتند:«الاغ آنقدر طلا داده که اتاق پر شده و در باز نمیشود!»
بالاخره با زحمت زیاد در را گشودند، اما چیزی که دیدند، شوکهشان کرد: الاغ پشت در افتاده و مرده بود! نه سکهای بود و نه چیز دیگری. تمام جو را خورده، تمام آب را نوشیده، شکمش باد کرده و ترکیده بود و به دنیای خودش رفته بود.
«باید پدر این مرد طاس را بسوزانیم!» گفتند.
اما ببینید که مرد طاس چه کرده بود!
او میدانست که آنها در روز چهلم به سراغ الاغ میروند، او را مرده مییابند و بعد میآیند تا انتقام بگیرند. پس نگاهی به اطراف انداخت و دو بچهروباه کاملاً همشکل و همرنگ پیدا کرد.
یکی را بیرون از در خانهاش بست و دیگری را در دشت کنار سایبان کوچک خود محکم کرد. سپس به همسرش گفت:«امروز چهل مهمان دارم. همه چیز را برای چهل نفر آماده کن: چهل ظرف غذا، چهل قلیان، چهل سینی و چهل کاسه. وقتی مهمانها آمدند، از تو میپرسم: «چطور فهمیدی که امروز مهمان دارم؟» و تو باید بگویی: «روباهی که بیرون بسته شده، به من خبر داد.»»
مدتی بعد، ریشکمها به روستا آمدند و در اطراف جستوجو کردند تا اینکه کچل را در دشتها پیدا کردند. آنها با خشم به سوی او رفتند و قصد داشتند پدرش را بسوزانند، اما متوجه روباه کوچکی شدند که بیرون از پناهگاه بسته شده بود. آنها به یکدیگر نگاه کردند و با نجوا گفتند:«حتماً رازی در مورد این روباه وجود دارد.»
پس از اینکه با سخنان محترمانهای به کچل خوشآمد گفتند، او گفت:«بیایید به خانهی من برویم.»
اما آنها گفتند:«الان خیلی دیر وقت است و ما چهل نفر هستیم، حضور ما برایت زحمت خواهد داشت.»
کچل پاسخ داد:«اصلاً اینطور نیست، من قاصدی دارم که او را جلوتر میفرستم تا خبر بدهد.»
پس از احوالپرسیهای ظاهری، مرد طاس گفت:«بیایید به خانه من برویم.»
پس میخ طنابی را که روباه به آن بسته شده بود، بیرون کشید و به روباه گفت:«به خانه من برو و به همسرم بگو: شوهرت میگوید که چهل مهمان دارد، لطفاً برای همه ما آماده شو.»
سپس دو سه ضربه ملایم با زنجیر به پشت و پهلوی روباه زد و او را رها کرد. روباه با سرعت به سوی صحرا دوید و ناپدید شد.
چهل مرد ریشکمپشت با تعجب یکدیگر را نگاه کردند و آهسته گفتند:«این روباه حتماً ارزشی دارد. نباید چیزی درباره الاغ بگوییم.»
پس با مرد طاس راهی خانهاش شدند.
پس از یک ساعت پیادهروی، به خانه رسیدند و با چشمانی حیرتزده دیدند که بله! غذا، ظروف، قلیانها، و همهچیز برای چهل نفر آماده است! و از همه عجیبتر، روباه هم بیرون از خانه بسته شده بود!
مرد طاس به همسرش گفت:«چطور فهمیدی که امروز چهل مهمان خواهم داشت؟»
همسرش پاسخ داد:«روباه پیغام تو را آورد.»
چهل مرد به یکدیگر نگاه کردند، به نجوا افتادند و گفتند:«این روباه برای ما مفید خواهد بود!»
پس از آنکه ناهارشان را خوردند و پیپهایشان را کشیدند، به کچل رو کردند و گفتند:«تو هرگز نپرسیدی که چرا امروز زحمت دادیم و نزدت آمدیم.»
کچل پاسخ داد:«بگویید.»
آنها گفتند:«شنیدیم که روباه کوچکی از این نوع داری، و برای خریدنش نزد تو آمدهایم، چون برای ما بسیار مناسب است. ما توانایی نگه داشتن خدمتکار را نداریم، و او میتواند کار یک پیک را انجام دهد.»
اما کچل گفت:«نه، نمیتوانم تحمل کنم که چنین حرفی بزنید. هر چیز دیگری که بخواهید، با جان و دل به شما میدهم، اما نه این یکی را.»
سرانجام، پس از اصرار فراوان، توانستند کچل را راضی کنند که روباه را در ازای صد تومان به آنها بدهد. سپس با خوشحالی از این معامله، با عجله به خانه بازگشتند.
وقتی که آنها به نیم فرسخی خانهی خود رسیدند، روباه را نزد خود کشیدند و یکی دو بار بر سرش زدند و گفتند:«به خانهی ما برو و اطلاع بده که ما در راه هستیم و به همسرانمان بگو که برای پذیرایی از ما آماده شوند.»
سپس او را آزاد کردند.
اما وقتی به خانه رسیدند، دیدند که هیچ چیز آماده نیست و هیچ پیغامی نرسیده است.
«مگر روباه نیامد؟»
همسرانشان پاسخ دادند:«نه.»
آنها گفتند:«خب، احتمالاً راه را بلد نبوده است. باید دو سه روز صبر کنیم، مطمئناً برمیگردد.»
ریشکمها سه روز صبر کردند، اما روباه هرگز نرسید. آنها در گوش هم زمزمه کردند:«آن کلهکچل دوباره ما را فریب داد!»
در همین حال، کلهکچل نقشهی دیگری کشید. او به همسرش گفت:«یک شکمبهی گوسفند را با خون پر کن و آن را زیر لباست ببند. وقتی از تو بخواهم که یک هندوانه بیاوری، یک هندوانهی نارس بیاور. من آن را میبرم، وانمود میکنم که عصبانی هستم و چاقو را در شکمت فرو میکنم. تو باید طوری بیفتی که انگار مردهای. سپس من با این لولهی کوچک تو را ‘زنده’ خواهم کرد.»
همسرش با درک نقشه، سر تکان داد.
در روز چهارم، ریشکمها که خشمگین و مصمم بودند تا کلهکچل را به چالش بکشند، به خانهی او آمدند. اما قبل از اینکه بتوانند چیزی بگویند، کلهکچل با آهی بلند گفت:«آه! شما در بدترین زمان ممکن آمدهاید. زن من مدام اشتباه میکند، و امروز هم یک هندوانهی نارس آورده است!»
او هندوانه را برداشت، آن را برید و طبق نقشه، خشم خود را نشان داد.«دیگر بس است!» فریاد زد و به وحشت ریشکمها، چاقو را در شکم همسرش فرو کرد.
ریشکمها با دهان باز و رنگ پریده به صحنه خیره شدند. یکی از آنها زمزمه کرد:«او دیوانه شده است!»
سپس، کلهکچل یک لولهی کوچک برداشت، آن را در دهان همسرش گذاشت و در آن دمید. ناگهان، همسرش نفس عمیقی کشید، چشمانش را باز کرد و طوری ایستاد که انگار هیچ اتفاقی نیفتاده است.
ریشکمها خشکشان زد. آنها در گوش هم پچپچ کردند:«این مرد قدرتهای جادویی دارد! اگر راز او را یاد بگیریم، شکستناپذیر خواهیم شد!»
پس از آنکه زن دوباره زنده شد، ریشکمها دور کچل جمع شدند و گفتند:«حالا این لولهی کوچک را به ما بفروش و کمی از ضررهایی که به ما زدهای جبران کن.»
سرانجام، پس از زحمت و تلاش بسیار، کچل را راضی کردند که لوله را به آنها بفروشد و در ازای آن سیصد تومان دریافت کند. آنها با خوشحالی فراوان به خانه بازگشتند.
آنها همگی در یک خانه زندگی میکردند، و همان شب هرکدام به بهانهای با همسرش دعوا کرد و خنجرش را در شکم او فرو برد. زنان به زمین افتادند، کمی دست و پا زدند و مردند.
سپس شوهران کنار هم نشستند، قلیانی کشیدند تا خشمشان فروکش کند، و بعد لوله را از رئیسشان گرفتند و در دهان زنان گذاشتند. اما هر چقدر که در آن دمیدند، اتفاقی نیفتاد.
بعد از دو یا سه روز فهمیدند که فایدهای ندارد، زنان مرده دیگر زنده نمیشوند.
پس در هر اتاق، قبری کندند و همسرانشان را دفن کردند تا کسی از این ماجرا باخبر نشود. سپس گفتند:«امروز میرویم و پدر کچل را میسوزانیم!»
آنها ناگهان به خانهی کچل هجوم بردند و مدتی او را کتک زدند، تا جایی که صدای ضربات آنها از دور شنیده میشد. سپس او را درون یک خورجین انداختند، دهانهاش را محکم بستند و او را برداشتند تا به زایندهرود اصفهان ببرند و در آن بیندازند.
در راه به جویباری رسیدند که از عرض جاده میگذشت. چون خسته بودند، خورجین را وسط جاده گذاشتند و خودشان به گوشهای سایهدار رفتند تا نان بخورند.
در همین هنگام، یک چوپان که گلهی خود را میراند، از یک سراشیبی بالا آمد و به جاده رسید. کچل از صداها حدس زد که یک چوپان با گوسفندانش در حال عبور است. پس با صدای بلند شروع به حرف زدن با خود کرد:
«ای خدا! ای خدا! … من نمیخواهم … چرا باید چوپان باشم …؟ من چه کار به دختر پادشاه دارم …؟ من میترسم … از دختر پادشاه میترسم … ای خدا!»
چوپان با شنیدن این سخنان عجیب جلو آمد و گفت:«داری چه میگویی؟ چطور ممکن است تو چوپان باشی؟ و در یک خورجین چه میکنی؟»
کچل گفت:«بله، من واقعاً چوپان هستم، اما به بدبختی! دختر پادشاه گفته که میخواهد با یک چوپان ازدواج کند. پس پادشاه دستور داده که بروند و یک چوپان پیدا کنند و او را بیاورند. آنها مرا گرفتهاند، در خورجین بستهاند و دارند مرا میبرند تا به دختر پادشاه بدهند. و من میترسم، نمیخواهم بروم!»
چوپان واقعی گفت:«عجب آدم احمقی هستی! ای کاش مرا به جای تو میبردند!»
کچل گفت:«خب، پس زود باش، دهانهی خورجین را باز کن و به جای من داخل شو!»
چوپان با عجله خورجین را باز کرد، از لباسهای خود بیرون آمد و آنها را به کچل داد، و لباسهای کچل را گرفت و پوشید. سپس داخل خورجین شد و کچل دهانهی آن را محکم بست. سپس گلهی گوسفندان را برداشت و از همان مسیری رفت که ریشکمها قرار بود از آنجا به اصفهان بروند.
ریشکمها پس از اینکه غذا خوردند و استراحت کردند، خورجین را بلند کردند و دوباره به راه افتادند. وقتی به کنار زایندهرود رسیدند، «شلپ، شلپ»، خورجین را در رودخانه انداختند. آب او را با خود برد و غرق کرد.
سپس گفتند:«خب، بالاخره انتقاممان را از آن پسرِ پدرِ سوخته گرفتیم! حالا برویم داخل شهر.»
اما در همین لحظه، آنها با تعجب دیدند که کلهکچل با گلهای از گوسفندان در راه بازگشت است! با دهان باز و چشمان از حدقه درآمده، فریاد زدند:«این دیگر چه جادویی است؟ تو چطور زندهای؟!»
کلهکچل با خونسردی خندید و گفت:«ای نادانها! مگر نمیدانید که زایندهرود گنجهای پنهان دارد؟ در آنجا گوسفندانی فراوان یافت میشود! اگر عاقل بودید، خودتان را هم به آب میانداختید تا ثروتمند شوید!»
ریشکمها که طمعشان از عقلشان بیشتر بود، با شادی یکدیگر را هل دادند و فریادزنان به رود پریدند، غافل از اینکه آب چیزی جز نابودی برایشان نداشت.
و اینگونه، کلهکچل برای همیشه از دست ریشکمها خلاص شد و با گلهای از گوسفندان به خانه بازگشت، در حالی که زیر لب زمزمه میکرد:«هوش و نیرنگ همیشه بر حماقت پیروز میشود!»
اما هنوز نیم فرسخ بیشتر نرفته بودند که ناگهان دیدند:«وای، این که خودِ کلهکچل است که دارد با دو سه هزار گوسفند به سمت ما میآید!»
با تعجب گفتند:«ای کلهکچل! تو کجا بودی؟ ما همین الان تو را کشتیم! چطور زنده شدی؟»
کلهکچل که به خوبی نقشهاش را اجرا کرده بود، با خونسردی جواب داد:«به جان پدرانتان قسم، شما مرا در رودخانه انداختید، ولی آب مرا برد تا آنطرف رود، جایی که آب کمعمق است. از کیسه بیرون آمدم و راه افتادم تا اینکه رسیدم به خان بزرگ قشقایی که داشت گوسفندان حضرت عباس را به عنوان نذر بین مردم تقسیم میکرد. این سهمی بود که به من داد. گرفتم و راهی شدم.»
ریشکمها که از شنیدن این حرفها دهانشان از تعجب باز مانده بود، با ولع گفتند:«اگر راست بگویی و ما هم بتوانیم این همه گوسفند بگیریم، از تقصیراتت میگذریم!»
کلهکچل شانهای بالا انداخت و گفت:«بروید، ایلخانی آنطرف رودخانه منتظرتان است. او حتماً به شما بیشتر از من خواهد داد، چون میخواهد نذرش را هرچه زودتر ادا کند.»
ریشکمها که در طمع کور شده بودند، بدون لحظهای درنگ، به سوی رودخانه دویدند و همانجا که کلهکچل را انداخته بودند، یکدیگر را هل دادند و به آب پریدند.
اما برخلاف رؤیاهایشان، خبری از گوسفند نبود. رودخانه آنها را یکی پس از دیگری بلعید و جریان آب بردشان، بیآنکه اثری از آنها باقی بماند.
کلهکچل که از دور این صحنه را تماشا میکرد، خندهای شیطنتآمیز سر داد و با رضایت، گلهی گوسفندانش را برداشت و به سوی خانه بازگشت.
قصههای دیگر همین شب
قصههای دیگری از این دست را در قصههای فولکلور ایرانی بخوانید و بشنوید.
منبع
- دیوید و اِمیلی لاریمر، قصههای ایرانی (Persian Tales: Written Down for the First Time in the Original Kermani and Bakhtiari)، لندن، انتشارات مکمیلان، ۱۹۱۹.
