داستان لاکپشت و روباه؛ قصهای از فولکلور ایرانی
«لاکپشت و روباه» قصهای طنز از فولکلور ایرانی است که دیوید و اِمیلی لاریمر (David and Emily Lorimer) آن را در اوایل قرن بیستم در کرمان و بختیاری ثبت کردند. روباهی طمعکار با یک «خدا قوت» خود را شریک محصول لاکپشت میداند و مسابقه میدهد، اما لاکپشت با کمک برادرش که درست شبیه اوست، او را شکست میدهد. این قصه روایت ایرانی یکی از پرسفرترین قصههای جهان است.
نقشهٔ راه این صفحه
- متن قصه، همانطور که در پادکست تحوت روایت شد.
- قصهای که دور دنیا گشته است: خویشاوندان لاکپشت در آلمان، آفریقا و هند.
- چرا لاکپشت حق دارد؟ طمع، کار و زرنگی.
- پرسشهای رایج.
این قصه را در قسمت «سیزده به در» از مجموعهٔ قصههای فولکلور ایرانی پادکست تحوت، که در نوروز ۱۴۰۴ منتشر شد، میتوانید بشنوید.
روزی روزگاری لاکپشتی بود که به او «کاسهبرپشت» میگفتند. او در حال کاشت بذر بود که روباهی از آنجا گذشت و به او گفت:«خدا قوت دهد!»و به راهش ادامه داد.
پس از مدتی، دانههایی که لاکپشت کاشته بود، جوانه زدند و تابستان از راه رسید. هنگام درو که شد، روباه دوباره از آنجا گذشت و گفت:«خدا قوت دهد!»و باز هم رفت.
تا زمانی که برداشت محصول فرا رسید و لاکپشت گندمها را خرمنکوبی و بادکشی کرد، دیگر خبری از روباه نبود. اما ناگهان، او با چند کیسه بزرگ روی شانههایش به خرمنگاه آمد و گفت:«آمدهام سهمم را بگیرم!»
لاکپشت با تعجب گفت:«ای شیادِ دیوانه! سهم تو از چه؟»
روباه گفت:«مگر یادت نیست که به تو گفتم: «خدا قوت دهد»؟»
لاکپشت پاسخ داد:«بله، درست است که این را گفتی، اما آیا فقط به خاطر گفتن این جمله، شریک من شدهای و سهمی از محصول من داری؟»
و اینگونه، میان آن دو بحث و جدلی درگرفت.
در نهایت، روباه گفت:«حالا میدانی چه باید بکنیم؟ من و تو مسافتی دور میرویم و سپس با هم مسابقه میدهیم. هر که زودتر به خرمنگاه برسد، صاحب همهی محصول خواهد شد!»
لاکپشت با اطمینان گفت:«بسیار خوب، قبول دارم!»
اما لاکپشت ماجرا را بهطور خصوصی برای برادرش تعریف کرد و گفت:«حالا تو برو و در خرمنگاه قایم شو، چون من اصلاً نمیتوانم با روباه مسابقه بدهم. وقتی او نفسزنان رسید، تو فریاد بزن:«بیستوهشت، باختی!»به این ترتیب، حسابی سرش را کلاه میگذاریم، چون او اصلاً نمیتواند تفاوت بین ما را تشخیص دهد.»
سپس دو برادر با هم راه افتادند. یکی از آنها در خرمنگاه پنهان شد و «کاسهبرپشت» همراه روباه به راه افتادند و مسابقه را آغاز کردند.
اما لاکپشت در میانهی راه زیر بوتهای کوچک پنهان شد، در حالی که روباه با تمام سرعت میدوید تا به خرمنگاه برسد. همین که روباه به مقصد رسید، برادر لاکپشت فریاد زد:«بیستوهشت، باختی!»
روباه با حیرت فریاد زد:«خانهات خراب شود! تو کی اینجا رسیدی که حالا میگویی: «بیستوهشت، باختی!»؟»
اما لاکپشت فقط گفت:«اینجا نباید بایستی، برو پی کارت!»و روباه را از خرمنگاه بیرون کرد.
روباه که از شرمندگی و گیجی سرش را پایین انداخته بود، با خفت و خواری راهش را گرفت و رفت.
و اینگونه، هر کس که طمعکار باشد، رسوا و سرافکنده خواهد شد.
پایان.
قصهای که دور دنیا گشته است
قصهٔ لاکپشت و روباه شاید برای خوانندهٔ ایرانی آشنا باشد، اما خویشاوندانش در سراسر جهان پراکندهاند. فولکلورشناسان این قصه را در نظام طبقهبندی آرنه-تامپسون-اوتر (Aarne-Thompson-Uther) در گروه «مسابقهٔ جانوران» و ذیل شمارهٔ ۲۷۵ جای میدهند: جانوری کُند در مسابقهای با جانوری تیزپا، نه با سرعت که با نیرنگ پیروز میشود.
مشهورترین خویشاوند اروپایی آن قصهٔ «خرگوش و جوجهتیغی» (Der Hase und der Igel) در مجموعهٔ برادران گریم (Brothers Grimm) است. آنجا هم جوجهتیغی همسرش را، که از او قابل تشخیص نیست، در پایان مسیر پنهان میکند و خرگوش آنقدر میدود تا از پا میافتد. در آفریقا و آمریکای لاتین هم روایتهایی هست که در آنها لاکپشتهای بسیار در سراسر مسیر میایستند تا حیوان تیزپا را فریب دهند.
این قصه با افسانهٔ مشهور ازوپ (Aesop)، «خرگوش و لاکپشت»، تفاوت مهمی دارد. در قصهٔ ازوپ، لاکپشت با پشتکار پیروز میشود چون خرگوش مغرور در میانهٔ راه میخوابد. اما در قصهٔ ایرانی، لاکپشت خودش میگوید: «من اصلاً نمیتوانم با روباه مسابقه بدهم.» پیروزی او از زرنگی است، نه از کوشش.
چرا لاکپشت حق دارد؟
در نگاه نخست، شاید عجیب باشد که قصه از فریبکاری لاکپشت دفاع میکند. اما قصه از آغاز روشن کرده که حق با کیست. لاکپشت کاشت، درو کرد، خرمن کوبید و باد داد؛ روباه تنها دو بار «خدا قوت» گفت و رفت. ادعای او که یک تعارف ساده او را شریک محصول میکند، خودش یک فریب است. قصه با فریبی بزرگتر پاسخ آن را میدهد. جملهٔ پایانی قصه درسش را بیپرده میگوید: هر که طمعکار باشد، رسوا و سرافکنده خواهد شد.
این قصه بازتاب دنیای کشاورزی است که لاریمرها در آن زندگی کردند. خرمنگاه، بادکشی گندم و تقسیم محصول در آن روزگار مسئلههای واقعی زندگی روستایی بودند، و کسانی که بیکار سهم میخواستند، برای شنوندگان چهرههای آشنایی بودند.
جملهٔ «بیستوهشت، باختی!» هم احتمالاً از بازیهای محلی گرفته شده است؛ اعلام پیروزیای که در آن روزگار برای شنونده معنای روشنی داشته است.
پرسشهای رایج
قصهٔ لاکپشت و روباه از کجا آمده است؟
از قصههایی است که دیوید و اِمیلی لاریمر در کرمان و بختیاری گردآوری کردند و در سال ۱۹۱۹ در کتاب «قصههای ایرانی» منتشر شد.
درس این قصه چیست؟
اینکه طمعکاری و سهم خواستن بیکار رسوایی به بار میآورد، و زرنگی میتواند بر زور و سرعت پیروز شود.
این قصه چه تفاوتی با «خرگوش و لاکپشت» ازوپ دارد؟
در قصهٔ ازوپ لاکپشت با پشتکار پیروز میشود؛ در قصهٔ ایرانی با نیرنگ و کمک برادرش که شبیه اوست.
آیا قصههای مشابهی در فرهنگهای دیگر هست؟
بله؛ مشهورترینش «خرگوش و جوجهتیغی» برادران گریم است، و روایتهای دیگری در آفریقا و آمریکای لاتین.
قصههای دیگر همین شب
قصههای دیگری از این دست را در قصههای فولکلور ایرانی بخوانید و بشنوید.
منبع
- دیوید و اِمیلی لاریمر، قصههای ایرانی (Persian Tales: Written Down for the First Time in the Original Kermani and Bakhtiari)، لندن، انتشارات مکمیلان، ۱۹۱۹.
