اهریمن‌شناسی: از آگوستین تا پتک جادوگران

سال ۱۵۸۹ کشتی جیمز ششم (James VI)، پادشاه اسکاتلند، و همسر تازه‌اش آن دانمارکی (Anne of Denmark) در راه بازگشت به اسکاتلند گرفتار توفانی سهمگین شد. دو سال بعد، در دادگاه‌های نورث برویک (North Berwick)، متهمانی اعتراف کردند که این توفان کار آن‌ها بوده و با جادو قصد غرق کردن شاه را داشته‌اند. جزوهٔ تبلیغاتی «اخبار اسکاتلند» (Newes from Scotland) به نقل از اعترافات نوشت که جادوگران از ابلیس پرسیده بودند چرا با شاه دشمنی دارد. پاسخ این بود که او بزرگ‌ترین دشمن ابلیس در جهان است. شاه جیمز چند سال بعد، در ۱۵۹۷، خود رساله‌ای با عنوان «دیمونولوژی» (Daemonologie) نوشت.

این مقاله خلاصهٔ نوشتاری اپیزود «جادوی اهریمنی» از مجموعهٔ تاریخ جادوگری پادکست تحوت است. نخست می‌بینیم «اهریمن‌شناسی» چه بود و چه کسانی آن را می‌نوشتند. سپس ریشه‌های آن را از آگوستین و آکویناس تا کتاب‌های راهنمای مفتشان دنبال می‌کنیم. بعد به «پتک جادوگران» و منتقدانش می‌رسیم و در پایان موج تازهٔ رساله‌های اهریمن‌شناسی پس از ۱۵۸۰ را مرور می‌کنیم.

اهریمن‌شناسی چیست؟

واژهٔ «دیمونولوژی» (demonology) را در فارسی معمولاً «دیوشناسی» یا «جن‌شناسی» ترجمه می‌کنند، اما هیچ‌یک معادل دقیقی نیست. در این مقاله «اهریمن‌شناسی» به کار رفته است. در ساده‌ترین تعریف، اهریمن‌شناسی دانش شناخت شیاطین و کارهای آنان است. اما برای مورخان جادوگری معنایی گسترده‌تر دارد: نظامی فکری که اروپاییان تحصیل‌کرده میان قرن‌های پانزدهم تا هجدهم با آن به جادوگری، خرافات، پیشگویی و تسخیرشدگی می‌نگریستند. این رساله‌ها شاید امروز عجیب به نظر برسند، اما در روزگار خود آثاری مفصل و مبتنی بر پژوهش‌های گسترده بودند.

نویسندگانشان هم آدم‌های گمنامی نبودند. ژان بودن (Jean Bodin)، حقوق‌دان و فیلسوف فرانسوی، از بزرگ‌ترین نظریه‌پردازان سیاسی قرن شانزدهم بود. ویلیام پرکینز (William Perkins) الهی‌دان سرشناس پروتستان انگلیسی بود و آثارش به زبان‌های گوناگون ترجمه می‌شد. ریچارد برنارد (Richard Bernard)، کشیش پیوریتن درس‌خواندهٔ کمبریج، کتاب «راهنمای اعضای هیئت منصفهٔ بزرگ» (A Guide to Grand-Jury Men، ۱۶۲۷) را در کنار حدود چهل اثر دیگر نوشت.

خیر، شر و اذن خدا

مسیحیت از آغاز باور داشت که انسان در جهانی زندگی می‌کند که موجودات فراطبیعی هم در آن حاضرند. در عهد جدید مسیح جن‌گیری توانا است که بارها شیاطین را از بدن رنج‌دیدگان بیرون می‌راند و ابلیس مظهر شر است. اما کلیسا «دوگانه‌انگاری» مطلق را نمی‌پذیرفت. ابلیس هم‌تراز خدا نبود و کسانی که چنین باوری داشتند، مانند مانویان و کاتارها (Cathars)، بدعت‌گذار شمرده می‌شدند.

بنا بر رساله‌های اهریمن‌شناسی، جادوگری سه ضلع داشت: ابلیس که وسوسه می‌کرد، انسانی که تسلیم می‌شد، و خدایی که اجازه می‌داد. پرسش ناگزیر این بود که چرا خدا چنین اجازه‌ای می‌دهد. پاسخ اهریمن‌شناسان این بود که شر جادوگران یا برای مجازات گناهکاران است یا برای آزمودن ایمان مؤمنان، همانند داستان ایوب (Job). تفاوت اروپای اواخر قرون وسطی با دیگر جوامع باورمند به جادو در همین نکته بود: جادوگران اعضای فرقه‌ای سازمان‌یافته شمرده می‌شدند که با ابلیس پیمان بسته و از مسیحیت روی گردانده بودند.

از کانون اپیسکوپی تا آکویناس

پیوند جادوگران با ابلیس زمانی طولانی برای شکل گرفتن لازم داشت. سند کلیدی سده‌های نخست، «کانون اپیسکوپی» (Canon Episcopi) است که رگینو اهل پروم (Regino of Prüm) در حدود ۹۰۶ میلادی در دستنامه‌ای برای دادگاه‌های کلیسایی ثبت کرد. این متن منشأ طلسم‌ها و جادوی عشق را شیطانی می‌دانست، اما مجازاتش تبعید بود، نه سوزاندن. مهم‌تر آنکه زنانی را که باور داشتند شب‌ها همراه دیانا (Diana) پرواز می‌کنند فریب‌خوردگانی دچار توهم می‌شمرد. همین متن بعدها دردسر بزرگی برای اهریمن‌شناسان شد. اگر پرواز شبانه توهم بود، داستان پرواز جادوگران به گردهمایی‌هایشان چه می‌شد؟ و از کجا می‌شد مطمئن بود که اعترافات جادوگران فریب ابلیس نیست؟

اهریمن‌شناسان اواخر قرون وسطی ریشهٔ اندیشهٔ خود را به سنت آگوستین (St Augustine) می‌رساندند. آگوستین در «شهر خدا» (De civitate Dei) نشان داد که خدایان روم ریشه‌ای شیطانی داشتند. او سلسله‌مراتبی از شیاطین به رهبری ابلیس ترسیم کرد و از پیمان، آشکار یا پنهان، میان انسان و شیطان سخن گفت. او همچنین تأکید کرد که شیاطین تنها با اذن خدا کاری از پیش می‌برند.

توماس آکویناس (Thomas Aquinas)، چهرهٔ اصلی فلسفهٔ مدرسی (Scholasticism)، این چارچوب را گسترش داد. علم ارسطویی آمیزش ماده و روح را ناممکن می‌دانست. آکویناس برای حل این مسئله نظریهٔ «اینکوبوس» (incubus) و «سوکوبوس» (succubus) را پرداخت: شیطان در هیئت زن نطفهٔ مردی را می‌گیرد و سپس در هیئت مرد زنی را با آن باردار می‌کند. او به ناتوان‌سازی جنسی از راه «مالفیکیوم» (maleficium)، یعنی جادوی آسیب‌رسان، هم پرداخت. با این حال، به پیروی از کانون اپیسکوپی، پرواز جادوگران را ناممکن می‌دانست. آکویناس الهی‌دان محبوب نهادی شد که در زمان حیات خودش شکل می‌گرفت: دادگاه تفتیش عقاید (Inquisition).

دستنامه‌های مفتشان و دادگاه‌های بزرگ

برنارد گی (Bernard Gui)، راهب دومینیکی و مفتش تولوز، در دههٔ ۱۳۲۰ کتاب «شیوهٔ تفتیش در انحرافات بدعت‌آمیز» (Practica inquisitionis heretice pravitatis) را نوشت. جادو دغدغهٔ اصلی او نبود، اما همین که مفتشی رسماً نوشت منشأ همهٔ جادوها ابلیس است، اثر خود را گذاشت. نیکولاس ایمریش (Nicholas Eymerich)، مفتش کل آراگون، در «راهنمای مفتشان» (Directorium inquisitorum) گامی فراتر برداشت و پیشگویی و جادوگری را شورش مرتدانه علیه فرمان اول دانست. او سرانجام به سبب افراط و خشونتش از سوی پادشاه تبعید شد.

دادگاه‌های بزرگ آن دوران هم ایدهٔ دست داشتن شیاطین در امور پنهان را در ذهن مردم حک کرد. در ۱۳۰۷ فیلیپ چهارم (Philip IV) حدود دو هزار شوالیهٔ معبد (Knights Templar) را دستگیر کرد. آنان به ارتداد، بت‌پرستی و پرستش بتی به نام بافومت (Baphomet) متهم شدند و زیر شکنجه اعتراف کردند. پاپ ژان بیست‌ودوم (John XXII) هم اتهام جادو را علیه مخالفان سیاسی‌اش به کار برد و در فرمان «سوپر ایلیوس اسپکولا» (Super illius specula) موضع رسمی کلیسا را اعلام کرد.

نایدر و پتک جادوگران

حدود سال ۱۴۰۰، دادگاه‌هایی در مناطق آلپ، بیشتر زیر فشار مردم، با پدیده‌ای تازه روبه‌رو شدند: «جادوگر اهریمنی». کلیسا به‌سرعت این پدیده را در چارچوب فکری خود جای داد. یوهانس نایدر (Johannes Nider)، راهب دومینیکی و اصلاح‌گر، در اواخر دههٔ ۱۴۳۰ کتاب «فورمیکاریوس» (Formicarius، «کلونی مورچه‌ها») را نوشت. او بر پایهٔ پرونده‌های قاضی پیتر اهل برن (Peter of Bern) تصویری زنده از جادوگران روستایی ساخت که بارداری را ناممکن می‌کردند، آدم‌ها را بیمار می‌کردند، کشتزارها را نابود می‌کردند و کودکان را می‌کشتند. به روایت او، جادوگران در گردهمایی‌هایی شبانه، نیای «سبت» (sabbath)، ابلیس را می‌پرستیدند. نایدر همچنین در بحثی دربارهٔ ژان دارک (Joan of Arc) این ایده را پایه گذاشت که زنان بیش از مردان در برابر وسوسهٔ شیطان آسیب‌پذیرند.

این روند در ۱۴۸۶ یا ۱۴۸۷ به اوج رسید: «مالئوس مالفیکاروم» (Malleus Maleficarum) یا «پتک جادوگران»، اثر هاینریش اینستیتوریس (Heinrich Institoris، معروف به کرامر Kramer). اهمیت این کتاب سه وجه داشت:

نخست، شالودهٔ الهیاتی شکار جادوگران و انواع مالفیکیوم را ترسیم می‌کرد. نخستین پرسشش این اصل را می‌نهاد که انکار جادوگری خود بدعت است.

دوم، بخش سوم آن دستنامهٔ برگزاری دادگاه بود. کتاب ادامهٔ فرمان پاپ اینوسنت هشتم (Innocent VIII) در ۱۴۸۴، «سومیس دزیدرانتس افکتیبوس» (Summis desiderantes affectibus)، بود که می‌خواست قاضیان غیردینی آلمان را به همکاری با مفتشان وادارد.

سوم، به شکلی تکان‌دهنده زن‌ستیز بود. بیشتر جادوگران را زن می‌دانست، چنان‌که خود واژهٔ maleficarum در عنوان مؤنث است.

کتاب تا ۱۵۲۳ دوازده بار به لاتین چاپ شد و در دههٔ ۱۵۸۰ موج تازه‌ای از چاپ‌هایش آغاز شد. با این حال، اثرش بر دادگاه‌ها محل بحث است. دادگاه تفتیش عقاید اسپانیا در ۱۵۲۶ به قاضیانش گفت همه‌چیز آن را باور نکنند. در انگلستان هم تنها بحث جدی دربارهٔ آن را رجینالد اسکات (Reginald Scot) در ۱۵۸۴ آن هم برای نقد پیش کشید. مورخان نشان داده‌اند که این کتاب مانیفستی پیروزمندانه نبود. اینستیتوریس آن را پس از شکستی سنگین با عجله نوشت: در ۱۴۸۵ شکنجه‌های وحشیانه‌اش در دادگاه‌های اینسبروک (Innsbruck) خشم مردم را برانگیخت و اسقف محلی دادگاه‌ها را تعطیل کرد و متهمان را آزاد کرد.

منتقدان و موج دوم

همهٔ صداها هم‌نوا نبودند. اولریش مولیتور (Ulrich Molitor)، حقوق‌دان کلیسایی، در ۱۴۸۹ رسالهٔ «دربارهٔ لامیاها و زنان پیشگو» (De laniis et phitonicis mulieribus) را به لاتین و آلمانی منتشر کرد. او بر پایهٔ کانون اپیسکوپی پذیرفت که پیمان با ابلیس مجازات دارد، اما تغییر آب‌وهوا، تغییر شکل، پرواز با جارو و بارداری از شیاطین را توهم دانست. احتمالاً این کتاب را به درخواست زیگیسموند (Sigismund)، حاکم تیرول، برای جمع کردن پیامدهای ماجرای اینسبروک نوشت. در همین دوره، پاولوس گریلاندوس (Paulus Grillandus)، قاضی دادگاه پاپ، با رساله‌اش دربارهٔ مرتدان و جادوگران به تثبیت مفهوم سبت کمک کرد.

دوران اصلاحات پروتستان نسبتاً آرام گذشت، اما از حدود ۱۵۸۰ موج تازه‌ای آغاز شد. ژان بودن در «دربارهٔ جنون شیطانی جادوگران» (De la démonomanie des sorciers، ۱۵۸۰) جادوگری را تهدیدی برای دولت و جامعه دانست و این با دفاع او از پادشاهی مقتدر در «شش کتاب جمهوری» (Les Six Livres de la République) هم‌خوان بود. بودن جادوگری را «جرمی استثنایی» می‌خواند که روش‌های استثنایی می‌طلبد و قیدهای معمول شکنجه در آن کنار گذاشته می‌شود. در انجیل شاه جیمز آمده است که «سرکشی همانند گناه جادوگری است». در عصر «دولت مذهبی»، جادوگری شورش علیه شاه و کلیسا شمرده می‌شد.

پیر دو لانکر (Pierre de Lancre)، قاضی مأمور پارلمان بوردو در منطقهٔ پای دو لابورد (Pays de Labourd)، در ۱۶۱۲ کتاب «تصویر بی‌ثباتی فرشتگان شرور و شیاطین» (Tableau de l’inconstance des mauvais anges et démons) را با زنده‌ترین توصیف‌ها از سبت منتشر کرد. به روایت او، جادوگران با مرهم‌های بدبو پرواز می‌کردند، می‌رقصیدند، گوشت نوزادان می‌خوردند، به نان مقدس بی‌حرمتی می‌کردند و با «بوسهٔ ننگین» به ابلیس وفاداری نشان می‌دادند. اما پارلمان بوردو تنها شمار اندکی از محکومیت‌هایش را تأیید کرد. ناکامی دو لانکر نشان می‌دهد که اثر واقعی رساله‌های اهریمن‌شناسی بر دادگاه‌ها مبهم است. بیشتر پرونده‌ها از دعواهای محلی روستاییانی برمی‌خاست که احتمالاً نام بودن را هم نشنیده بودند. البته کسانی هم بودند که این ایده‌ها را به کار بستند، مانند مایکل دالتون (Michael Dalton) در دستنامهٔ قاضیان و ریچارد هانت (Richard Hunt)، قاضی سامرست.

در این فاصله نیکولا رمی (Nicolas Rémy، ۱۵۹۵) و پیتر بینسفلد (Peter Binsfeld، ۱۵۸۹) هم آثاری نوشتند. اوج این سنت اما «شش کتاب پژوهش‌های جادویی» (Disquisitionum magicarum libri sex، ۱۵۹۹–۱۶۰۰) اثر مارتین دل ریو (Martín Del Río)، یسوعی زادهٔ آنتورپ، بود. دل ریو به نه زبان مسلط بود و در نوزده‌سالگی ویرایشی از آثار سنکا (Seneca) با ارجاع به ۱۱۰۰ منبع منتشر کرده بود. کتابش در قرن هفدهم بیش از «پتک جادوگران» ارجاع می‌خورد. به این ترتیب، از آگوستین تا دل ریو چارچوبی ساخته شد که توهم را به قانون و ترس را به خون بدل کرد.

این مقاله بخشی از مجموعهٔ تاریخ جادو و جادوگری در تحوت است و بر پایهٔ اپیزود «جادوی اهریمنی» نوشته شده است.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

• اوون دیویس (ویراستار)، تاریخ مصور جادو و جادوگری آکسفورد (Owen Davies, ed., The Oxford Illustrated History of Witchcraft and Magic)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۷.
• جیمز شارپ (James Sharpe)، «اهریمن‌شناسان» (The Demonologists)، فصل چهارم همان کتاب.

→ قسمت قبل: جادو در اواخر قرون وسطی: بدعت، پیمان شیطانی و دفاع از جادو  |  فهرست مجموعهٔ تاریخ جادوگری  |  قسمت بعد: اهریمن‌شناسی (۲): دل ریو، شکاکان و افول باور به جادوگری ←