اهریمن‌شناسی (۲): دل ریو، شکاکان و افول باور به جادوگری

سال ۱۷۴۹، در شهر وورتسبورگ (Würzburg) آلمان، راهبه‌ای هفتادویک‌ساله به نام ماریا رناتا (Maria Renata Singer) به اتهام جادوگری اعدام شد. کشیش یسوعی گئورگ گار (Georg Gaar) در موعظهٔ هنگام اعدام به روشنفکرانی تاخت که وجود جادو را انکار می‌کردند. استدلال او همان استدلال قدیمی اهریمن‌شناسان بود: انکار جادوگری سرانجام به انکار خدا می‌انجامد. اما این بار سراسر اروپا با نگرانی واکنش نشان داد. یک قرن و نیم پیش‌تر، بیشتر تحصیل‌کردگان اروپا دست‌کم می‌فهمیدند چرا کسی از جادوگران می‌ترسد. اکنون شمار کمی چنین درکی داشتند.

این مقاله خلاصهٔ نوشتاری بخش دوم اپیزود «جادوی اهریمنی» از مجموعهٔ تاریخ جادوگری پادکست تحوت است. نخست ساختار مهم‌ترین رسالهٔ اهریمن‌شناسی، «پژوهش‌های جادویی» مارتین دل ریو، را مرور می‌کنیم. سپس به تفاوت‌های اهریمن‌شناسی کاتولیک و پروتستان می‌پردازیم و در پایان می‌بینیم این نظام فکری چگونه آرام‌آرام فرو ریخت.

کالبدشکافی یک رساله: پژوهش‌های دل ریو

«شش کتاب پژوهش‌های جادویی» (Disquisitionum magicarum libri sex) اثر یسوعی مارتین دل ریو (Martín Del Río) نمونهٔ کامل یک رسالهٔ اهریمن‌شناسی است. چهار بخش نخست آن انواع جادو را شرح می‌دهند و دو بخش پایانی به راه مقابله با آن‌ها می‌پردازند:

کتاب اول طالع‌بینی، کیمیاگری، تعویذ، افسون‌های درمانی و «جادوی طبیعی» را بررسی می‌کند و می‌پرسد آیا این کارها مجازند یا نه. پاسخ در بیشتر موارد منفی است.

کتاب دوم به جادوی وابسته به شیاطین می‌پردازد: پیمان با شیطان، آمیزش انسان و ارواح، و «سبت» (sabbath) جادوگران.

کتاب سوم دربارهٔ جادوی زیان‌بار و خرافات است و کتاب چهارم دربارهٔ غیب‌گویی و پیشگویی.

کتاب پنجم دستنامهٔ برگزاری دادگاه است: چگونه رفتار متهم را تفسیر کنند، در شکنجه چه مقرراتی را رعایت کنند و کدام باورها کفرآمیزند. دل ریو معتقد بود جادوگر حتی اگر هیچ آسیبی نرسانده باشد باید اعدام شود، چون پیمان با شیطان به‌تنهایی سزاوار مرگ است.

کتاب ششم خطاب به کشیشان است و به امکان توبهٔ واقعی جادوگر و رابطهٔ کشیش اعتراف‌گیر با دستگاه قضایی می‌پردازد.

برای دل ریو، جادوگری و بدعت پیوندی ناگسستنی داشتند. بدعت در شکل تازه‌اش، یعنی پروتستانتیسم، در انگلستان، اسکاتلند، فرانسه و سرزمین‌های هلند ریشه دوانده بود و به نظر او طبیعی بود که جادو هم در همان‌جاها رونق بگیرد. او در پایان مقدمه‌اش کتاب را «سلاحی در نبرد» یسوعیان با بدعت‌گذاران خوانده است.

زنان، کاتولیک‌ها و پروتستان‌ها

اهریمن‌شناسان دربارهٔ چند موضوع اجماع داشتند: اهمیت پیمان با شیطان، شیوهٔ وسوسه شدن انسان‌ها، کارهای جادوگران، سبت و شیوهٔ رسیدگی به پرونده‌ها. هر دو گروه کاتولیک و پروتستان هم می‌پذیرفتند که بیشتر جادوگران زن‌اند و برای آن دو دلیل می‌آوردند: ضعف اخلاقی زنان و نقش حوا در تسلیم شدن به وسوسه. روحانیان هر دو گروه تا قرن هفدهم در نظام آموزشی واحدی، بر پایهٔ فلسفهٔ طبیعی ارسطو و الهیات آکویناس (Thomas Aquinas)، پرورش یافته بودند و حتی به آثار یکدیگر ارجاع می‌دادند. با این حال، تفاوت‌هایی هم داشتند.

روشن‌ترین تفاوت در مسئلهٔ تسخیر شیطانی بود. کلیسای قرون وسطی با الهام از انجیل متی آیین جن‌گیری (exorcism) را پدید آورده بود. پروتستان‌ها این آیین را نپذیرفتند و با استناد به آیه‌ای که برخی ارواح را تنها با دعا و روزه بیرون‌راندنی می‌داند، همین دو را کافی می‌شمردند. با این همه، راه‌حل کاتولیک‌ها برای بسیاری از مردم جذاب‌تر بود.

تفاوت دوم در نگاه به سبت بود. سبت هیچ پشتوانه‌ای در کتاب مقدس نداشت و تصورش از وارونه‌سازی عشای ربانی کاتولیک سرچشمه گرفته بود. برای پروتستان‌ها هر دو نکته مهم بود. پرسش دیگری هم در کار بود: جادوگران چگونه به سبت می‌رسیدند؟ همهٔ اهریمن‌شناسان می‌پذیرفتند که شیطان نمی‌تواند در جهان مادی تغییر واقعی ایجاد کند، چون این کار معجزه است و معجزه تنها از خدا برمی‌آید. کارهای شیطان «امر شگفت» (wonder) بود، نه «معجزه» (miracle). اما آیا پرواز به سبت هم از این شگفتی‌ها بود؟ آیا جادوگر با جسمش می‌رفت، یا تنها روحش می‌رفت و بدنش کنار شوهر خفته‌اش می‌ماند؟ پروتستان‌ها بیشتر مایل بودند اعترافات را فریب و القای شیطان بدانند، نه رویدادهای واقعی. البته تفاوت بیشتر در تأکید بود تا در اصل.

پروتستان‌ها همچنین با سخت‌گیری بیشتری به جادوی عامیانه می‌تاختند. کلیساهای پروتستان می‌خواستند مردم را به «درک صحیح از دین» برسانند و برای این کار باید خرافات و جادوی عامیانه را از سر راه برمی‌داشتند. از نگاه آنان حتی جادوگرانی که مردم کارشان را سودمند می‌دانستند هم با شیطان پیمان بسته بودند و سزاوار مجازات بودند.

نکتهٔ آخر این بود که در نگاه پروتستان‌ها گناه اصلی پیمان با شیطان بود، نه «مالفیکیوم» (maleficium) یا جادوی آسیب‌رسان. جادوگر به جرم ارتداد مجازات می‌شد، نه به جرم کشتن دام همسایه. بسیاری از بلاهایی هم که به جادوگران نسبت داده می‌شد در واقع مشیت الهی و مجازات گناهان بود. نسبت دادن قدرت بیش از اندازه به شیطان خود خطر شکستن فرمان اول را داشت. همین تأکید بر مشیت الهی و نقش حاشیه‌ای شیطان، ناخواسته زمینهٔ رد کامل باور به جادوگری را فراهم کرد.

نخستین شکاکان

دو اثری که معمولاً آغازگر شک‌گرایی به شمار می‌روند هنوز در چارچوب اهریمن‌شناسی سنتی نوشته شده بودند. یوهان وایر (Johann Weyer) در «دربارهٔ نیرنگ‌های شیاطین» (De praestigiis daemonum، ۱۵۶۳) به قدرت شیطان کاملاً باور داشت. اما نتیجه گرفت که جادوگران، که اغلب پیرزنانی فقیر، ناتوان یا دچار «مالیخولیا» (melancholia) بودند، فریب شیطان را خورده‌اند و به اشتباه گمان می‌کنند کارهایی ناممکن را انجام داده‌اند. بنابراین باید تبرئه شوند. زیگموند فروید (Sigmund Freud) او را نیای روان‌پزشکی مدرن می‌دانست. کتابش بارها چاپ شد و نویسندگان بعدی به سبب مدارایش سخت به او تاختند.

رجینالد اسکات (Reginald Scot) در «کشف جادوگری» (The Discoverie of Witchcraft، ۱۵۸۴) «پتک جادوگران» را اثری پاپی و نادرست خواند و اعترافات را خیالات مالیخولیایی پیرزنان دانست. اما او را نباید اندیشمندی «مدرن» دانست که به تصادف در عصر الیزابت زاده شده بود. دو استدلال اصلی‌اش کاملاً در چارچوب زمانه بود: نخست تأکید پروتستانی بر مشیت الهی، و دوم این ادعا که اشاره‌های کتاب مقدس به جادوگران بر ترجمه‌های نادرست استوار است. او در پیوستی بر کتابش، «گفتاری دربارهٔ شیاطین و ارواح» (A Discourse upon Divels and Spirits)، گامی فراتر رفت. وجود شیاطین را پذیرفت، اما امکان تعامل آنان با انسان را انکار کرد و این یعنی ویران کردن بنیان نظریهٔ جادوگری.

در آلمان، یسوعیان هم صدای انتقاد برآوردند. فریدریش اشپه (Friedrich Spee) پس از دیدن محاکمه‌های دسته‌جمعی، در «احتیاط در دادرسی کیفری» (Cautio criminalis، ۱۶۳۱) به شکنجهٔ افراطی و بی‌قانونی دادگاه‌ها سخت حمله کرد. او از اندیشه‌های آدام تانر (Adam Tanner) بهره گرفته بود که تردیدهایش دربارهٔ محاکمه‌ها اثر چشمگیری بر دیگران گذاشت.

افول اهریمن‌شناسی

دلایل این افول پیچیده و هنوز محل بحث است. یکی تردید قاضیان عالی‌رتبه بود. از دههٔ ۱۶۳۰ پارلمان پاریس به‌طور منظم احکام اعدام جادوگران را لغو می‌کرد و قاضیان محلی را ناآشنا با اصول دادرسی می‌دانست. دیگری «انقلاب علمی» بود که با «گفتار در روش» (Discours de la méthode) رنه دکارت (René Descartes) آغاز شد و آرام‌آرام تصویر تازه‌ای از جهان ساخت. مسیحیت هم به سوی شکلی آرام‌تر می‌رفت که در آن شیطان کمتر در زندگی روزمره دخالت می‌کرد. شکاف میان فرهنگ نخبگان و فرهنگ عامه هم بیشتر می‌شد و تحصیل‌کردگان باور به جادو را چیزی متعلق به دهقانان بی‌سواد می‌دانستند.

اما مدافعان هم خاموش نماندند. جوزف گلنویل (Joseph Glanvill) در «پیروزی بر صدوقیان» (Saducismus Triumphatus) کوشید باور به ارواح و جادوگران را با فلسفهٔ طبیعی نوین آشتی دهد. او هشدار می‌داد که شک به ارواح سرانجام به بی‌خدایی می‌رسد. کتابش در سراسر قرن هجدهم پرخواننده ماند.

ضربه‌های قاطع در آستانهٔ قرن هجدهم فرود آمد. بالتازار بکر (Balthasar Bekker)، کشیش کلیسای اصلاح‌شدهٔ هلند، در «جهان افسون‌شده» (De Betoverde Weereld، ۱۶۹۱–۱۶۹۳) بر پایهٔ دیدگاه دکارت، که پیوند جهان مادی و روحانی را ناممکن می‌دانست، نتیجه گرفت که شیطان هیچ تأثیری بر انسان ندارد. او استدلال کرد که کتاب مقدس هم مبنایی برای چنین باوری ندارد. بکر از مقام روحانی خلع و از عشای ربانی محروم شد، اما کتابش بارها چاپ و به انگلیسی و آلمانی ترجمه شد. کریستیان توماسیوس (Christian Thomasius) در «دربارهٔ جرم جادو» (De crimine magiae، ۱۷۰۱) وجود جرم جادوگری را به‌صراحت انکار کرد و در ۱۷۱۲ با بررسی تاریخی دادرسی تفتیشی علیه جادوگران، حمله‌ای همه‌جانبه به آموزه‌های اهریمن‌شناسی کرد.

فروپاشی اهریمن‌شناسی، همانند شکل‌گیری‌اش، تدریجی و انباشتی بود. نگرانی از شیوهٔ دادرسی بالا گرفت. کشیشان پروتستان نمی‌دانستند چگونه مشیت الهی را با نقش بزرگ شیطان جمع کنند. پژوهشگران در ترجمهٔ واژه‌های عبری «جادوگر» تردید کردند و دریافتند که نه پیمان با شیطان و نه سبت پشتوانهٔ روشنی در کتاب مقدس ندارند. در فضای رو به گسترش اندیشه‌های دکارتی و نیوتنی، این تردیدهای پراکنده به هم پیوستند. با این همه، اهریمن‌شناسی نظامی منسجم، انعطاف‌پذیر و پیچیده بود. باید آن را با منطق درونی خودش فهمید، نه آنکه صرفاً «اشتباهی بزرگ» در تاریخ اندیشه بخوانیم و کنار بگذاریم.

این مقاله بخشی از مجموعهٔ تاریخ جادو و جادوگری در تحوت است و بر پایهٔ اپیزود «جادوی اهریمنی – بخش دوم» نوشته شده است.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

• اوون دیویس (ویراستار)، تاریخ مصور جادو و جادوگری آکسفورد (Owen Davies, ed., The Oxford Illustrated History of Witchcraft and Magic)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۷.
• جیمز شارپ (James Sharpe)، «اهریمن‌شناسان» (The Demonologists)، فصل چهارم همان کتاب.

→ قسمت قبل: اهریمن‌شناسی: از آگوستین تا پتک جادوگران  |  فهرست مجموعهٔ تاریخ جادوگری  |  قسمت بعد: محاکمهٔ جادوگران: سازوکار شکار جادوگری در اروپا ←