محاکمهٔ جادوگران: سازوکار شکار جادوگری در اروپا

در لوکزامبورگ و غرب امپراتوری مقدس روم (Holy Roman Empire) در اواخر قرن شانزدهم، روستاییان گرد هم می‌آمدند و از جیب خود «مالیات جادوگری» می‌پرداختند. این پول خرج کمیته‌هایی می‌شد که تنها از مردان محلی، از اعضای هیئت منصفه و منشی‌ها تا مالکان و کشیشان، تشکیل شده بودند. کار این کمیته‌ها گردآوری شواهد، شناسایی مظنونان، ثبت اعترافات، کشاندن متهمان به دادگاه و حتی همکاری در اتاق شکنجه بود. این تصویر با کلیشهٔ رایج از شکار جادوگران، که در آن مفتشانی متعصب بر مردمی بی‌دفاع می‌تازند، فاصلهٔ زیادی دارد.

این مقاله خلاصهٔ نوشتاری اپیزود «محاکمهٔ جادوگران» از مجموعهٔ تاریخ جادوگری پادکست تحوت است. نخست می‌بینیم محاکمهٔ جادوگری چه بود و چه کسانی را هدف می‌گرفت. سپس به پراکندگی جغرافیایی و نظریه‌های علت‌یابی آن می‌پردازیم. بعد سازوکار شکارهای بزرگ را بررسی می‌کنیم و در پایان به قانون کارولینا می‌رسیم که هم ابزار شکنجه بود و هم سدی در برابر آن.

محاکمهٔ جادوگری چه بود؟

در ساده‌ترین تعریف، محاکمهٔ جادوگری فرایندی قضایی علیه زنان و مردانی بود که به جادو متهم می‌شدند. در دوران شکار جادوگران، از اوایل قرن پانزدهم تا اواخر قرن هجدهم، میان باور به توانایی‌های جادویی ذاتی و «جادوگری شیطانی» برآمده از پیمان با شیطان تمایز گذاشته می‌شد. واژه‌های مربوط به جادو هم در زبان‌های گوناگون معناهای متفاوتی داشتند.

هر کسی ممکن بود متهم شود: کودک و سالمند، زن و مرد، اشراف، قاضیان و روحانیان. جادوگر معمولاً «دشمن درونی» تصور می‌شد، یعنی همسایه، همسر یا خدمتکاری که نظم جامعه را تهدید می‌کرد. گاه هم «دشمن بیرونی» بود، مانند آوارگان و کولی‌ها. اهریمن‌شناسان انتقام، حسادت، طمع و روابط نامشروع را انگیزه‌های روی آوردن به شیطان می‌دانستند. به این ترتیب جادوگر نماد «دیگریِ آشوبگر» شد و حتی اختلاف‌های کوچک خانوادگی هم می‌توانست نشانهٔ جادو تعبیر شود. در دوران جنگ و بحران مذهبی، اتهام جادوگری به ابزاری برای برچسب زدن به دشمنان دینی و سیاسی بدل شد.

کیفرخواست‌ها از افسون علیه انسان و دام، توفان و تگرگ، دگرپیکری و پرواز شبانه تا آمیزش با شیاطین را در بر می‌گرفتند. هستهٔ جادوگری شیطانی پنج عنصر داشت: پیمان با شیطان، آمیزش با شیطان، پرواز، حضور در «سبت» (sabbath) و جادوی آسیب‌رسان یا «مالفیکیوم» (maleficium). حدود ۷۵ تا ۸۰ درصد قربانیان زن بودند، هرچند این نسبت از منطقه‌ای به منطقهٔ دیگر بسیار فرق داشت و در برخی نواحی مردان بیشتر متهم می‌شدند. علت این تفاوت هنوز محل بحث است.

جادوگری پدیده‌ای صرفاً روستایی هم نبود. در پاریس، لندن و مادرید محاکمه کم بود، اما باور به جادو و بازار خدمات جادویی رواج داشت. در عوض، بسیاری از شهرهای کوچک و متوسط امپراتوری مقدس روم موج‌های شدیدی را تجربه کردند که اغلب با کشمکش بر سر قدرت گره خورده بود.

شمار و نام‌گذاری

مورخان برای طبقه‌بندی محاکمه‌ها الگوهای گوناگونی پیشنهاد کرده‌اند. برایان لواک (Brian P. Levack) سه دسته را از هم جدا می‌کند: تعقیب‌های فردی (حداکثر سه قربانی)، شکارهای متوسط (پنج تا ده نفر) و شکارهای بزرگ (بیش از ده نفر و گاه صدها پروندهٔ به‌هم‌پیوسته). ولفگانگ بهرینگر (Wolfgang Behringer) چهار دسته پیشنهاد می‌کند: محاکمه‌های منفرد (تا سه اعدام)، محاکمه‌های هراس‌آلود (چهار تا نه)، شکارهای بزرگ (ده تا نوزده در مدتی کوتاه) و آزار گسترده (بیش از بیست اعدام در یک سال و یک مکان).

نام‌گذاری پدیده هم بحث‌برانگیز است. اصطلاح «جنون جادوگران» (witch craze) امروز کمتر به کار می‌رود، چون القا می‌کند که محاکمه‌ها حاصل جنون جمعی بوده‌اند. در حالی که باورمندان در چارچوب جهان‌بینی خود کارشان را منطقی و ضروری می‌دانستند. این اصطلاح در قرن نوزدهم در جدال پژوهشگران پروتستان و کاتولیک بار ایدئولوژیک هم پیدا کرده بود. «هراس جادوگران» هم گمراه‌کننده است، هرچند گاه می‌توان از «هراس اخلاقی» سخن گفت. «شکار جادوگران» مناسب‌تر است، چون بر جست‌وجوی فعالانهٔ مظنونان تأکید دارد.

یک اروپا، چند جهان جادوگری

هیچ الگوی واحدی، چه جهانی و چه ملی، همهٔ عوامل را توضیح نمی‌دهد. هلند شمالی، انگلستان و اسکاندیناوی پروتستان محاکمهٔ اندکی داشتند، اما اسکاتلند پروتستان یکی از شدیدترین موج‌ها را از سر گذراند. ایرلند کاتولیک تقریباً در امان ماند، اما قلمروهای کلیسایی جنوب و غرب امپراتوری غرق در محاکمه شدند. روسیه صدها محاکمه داشت، اما اعدام در آن کم بود و شلاق، قطع عضو و تبعید ترجیح داده می‌شد. در امپراتوری عثمانی شکار گسترده‌ای رخ نداد.

بزرگ‌ترین موج‌ها بیشتر در مناطق مرزی و از نظر سیاسی پراکنده رخ داد: باسک، کاتالونیا، آلزاس، لورن، لوکزامبورگ، فلاندر و فینمارک (Finnmark). حتی در این مناطق هم پراکندگی یکنواخت نبود. بسیاری از مردم هرگز محاکمه‌ای را از نزدیک ندیدند و تنها از راه جزوه‌ها و موعظه‌ها از آن باخبر می‌شدند. به تعبیر لواک، در اروپای عصر جدید «بیش از یک جهانِ جادوگران» وجود داشت.

برخی مورخان کوشیده‌اند علتی فراگیر بیابند. مشهورترین نظریه «عصر یخبندان کوچک» (Little Ice Age) قرن‌های شانزدهم و هفدهم است: سرما، قحطی و نابودی محصول مردم را به جست‌وجوی مقصر و متهم کردن جادوگران کشاند. اما در انگلستان، فنلاند، مجارستان و روسیه همبستگی روشنی میان بحران اقلیمی و شکار جادوگران دیده نمی‌شود. پژوهش‌های تازه هر توضیح تک‌علتی را رد می‌کنند. باور به جادو هم تنها راه توضیح بدبختی‌ها نبود و مردم چارچوب‌های فکری دیگری هم در اختیار داشتند.

سازوکار شکارهای بزرگ

در اواخر قرن شانزدهم، صومعهٔ سنت ماکسیمین (St. Maximin) و حوزهٔ انتخاباتی تریر (Trier) از شدیدترین موج‌های اروپا را تجربه کردند. در نیمهٔ نخست قرن هفدهم هم در اسقف‌نشین‌های فرانکونی، یعنی بامبرگ (Bamberg)، آیشتت (Eichstätt) و وورتسبورگ (Würzburg)، حدود سه هزار نفر کشته شدند. در این مناطق فضایی از «آزار» حاکم بود که در آن متهم تقریباً هیچ بختی برای نجات نداشت.

ساختار این محاکمه‌ها شبیه هم بود. جادوگری «جرمی استثنایی» شمرده می‌شد، پس بازجویی تفتیشی و شکنجه برای گرفتن اعتراف و نام همدستان مجاز بود. در فرانکونیا، فرمانروایان کاتولیکِ اثرپذیرفته از اصلاحات پس از شورای ترنت (Council of Trent) و آموزش یسوعیان می‌خواستند قلمروشان را از «دشمنان خدا» پاک کنند. اسقف‌های متعصبی چون پیتر بینسفلد (Peter Binsfeld) و فریدریش فورنر (Friedrich Förner) با رساله‌هایشان باور به سبت را تقویت می‌کردند. دادگاه‌ها عرفی بودند و گردانندگانشان، افزون بر انگیزهٔ دینی، در پی قدرت، اعتبار و سود مالی بودند. الگوهای مشابهی در برخی مناطق پروتستان هم دیده می‌شود.

شکار بزرگ زمانی شکل می‌گرفت که چند عامل هم‌زمان حاضر بودند:

بحران یا ترس از بحران، مانند یخبندان کوچک، طاعون، اصلاح و ضداصلاح دینی و جنگ‌های مذهبی.

باور به اینکه جادوگران سازمانی مخفی و جنایی‌اند که در سبت گرد می‌آیند. نظریه‌های اهریمن‌شناسی این باور را تقویت می‌کرد.

قوانین استثنایی و شکنجه.

مشارکت فعال مردم محلی در شناسایی، طرد و افشای همسایگان.

مقامات محلی مشتاق. پژوهش‌های تازه نشان می‌دهد که واحدهای قضایی کوچک و متوسط کانون اصلی شکار جادوگران بودند. ضعف حکومت مرکزی به آنان آزادی عمل می‌داد. منشی‌ها، قاضیان، «جادوگریاب‌ها» و جلادان گاه منافع مالی در ادامهٔ محاکمه‌ها داشتند و نوعی «کسب‌وکار ضدجادوگری» پدید آورده بودند.

شبکه‌های ارتباطی، از راه‌های تجارت و شبکهٔ مقامات تا یسوعیان و کتاب‌ها، جزوه‌ها و موعظه‌ها، که اندیشه‌ها را به‌سرعت جابه‌جا می‌کردند.

هر مرحله، از باور و اتهام تا پذیرش شکایت و شکنجه، تصمیمی آگاهانه بود که می‌توانست یک پروندهٔ منفرد را به زنجیره‌ای از محاکمه‌ها بدل کند. از همین رو پژوهشگران به جایگاه اجتماعی، تحصیلات و منافع کنشگران، به‌ویژه منشیان دادگاه، توجه ویژه دارند.

قانون کارولینا: ابزار یا سد؟

در امپراتوری مقدس روم، «قانون کیفری کارولینا» (Constitutio Criminalis Carolina) در ۱۵۳۲ تصویب شد و تا ۱۸۰۶ اعتبار داشت. این قانون دادرسی اتهامی و تفتیشی را درهم می‌آمیخت و شکنجه را ابزار قانونی گرفتن اعتراف می‌دانست، اما نوع و مدتش را به داوری دادگاه می‌سپرد. نکتهٔ مهم این بود که در پرونده‌های پیچیده، دادگاه‌های محلی باید با دانشکده‌های حقوق یا دادگاه‌های عالی مشورت می‌کردند. ادامهٔ بازجویی با شکنجه و احکام نهایی هم به مجوز کتبی مراجع بالاتر نیاز داشت. به این ترتیب کارولینا، با تأکید بر دادرسی عادی (processus ordinarius)، نظامی متمرکز پدید آورد که می‌توانست سدی در برابر شکارهای گسترده باشد. همین تنش میان قانون مرکزی و اختیار محلی، به‌روشنی نشان می‌دهد که چرا شکار جادوگران در یک منطقه شعله‌ور می‌شد و در منطقهٔ همسایه خاموش می‌ماند.

این مقاله بخشی از مجموعهٔ تاریخ جادو و جادوگری در تحوت است و بر پایهٔ اپیزود «محاکمه جادوگران» نوشته شده است.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

• اوون دیویس (ویراستار)، تاریخ مصور جادو و جادوگری آکسفورد (Owen Davies, ed., The Oxford Illustrated History of Witchcraft and Magic)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۷.
• ریتا فولتمر (Rita Voltmer)، «محاکمه‌های جادوگری» (Witch Trials)، فصل پنجم همان کتاب.

→ قسمت قبل: اهریمن‌شناسی (۲): دل ریو، شکاکان و افول باور به جادوگری  |  فهرست مجموعهٔ تاریخ جادوگری  |  قسمت بعد: محاکمهٔ جادوگران: قانون، شکنجه و اعتراف ←