نمادهای اساطیر مصر؛ از عنخ و چشم حورس تا پر ماعت

۲۰ دقیقه خواندن
نمادهای اساطیر مصر؛ از عنخ و چشم حورس تا پر ماعت
طلسم فاینس با نمادهای عنخ، جد و واس بر سبد نب؛ موزهٔ متروپولیتن نیویورک (مالکیت عمومی)

مصریان باستان با تصویر فکر می‌کردند. خط‌شان از تصویر ساخته شده بود و هر تصویر، اگر درست کشیده و درست خوانده می‌شد، نیرویی داشت. حلقه‌ای که خدایان به بینی فرعون نزدیک می‌کنند، چشمی که در گردن‌آویزها تکرار می‌شود و سوسکی که بر سینهٔ مومیایی می‌نشیند تزیین نیستند؛ هر کدام خلاصهٔ یک قصه‌اند. این مقاله مهم‌ترین نمادهای اساطیر مصر را یکی‌یکی معرفی می‌کند. در هر بخش نخست قصه‌ای را که پشت نماد ایستاده روایت می‌کنیم و سپس می‌بینیم مصریان با آن نماد چه می‌کردند و چه معنایی از آن می‌فهمیدند.

نقشهٔ راه این مقاله

  • پیش از آغاز: چرا در مصر تصویر و نوشته و جادو از هم جدا نبودند.
  • نمادهای زندگی و پایداری: عنخ، ستون جد و گره ایزیس.
  • نمادهای چشم: چشم حورس و چشم رع.
  • نمادهای خورشید و آفرینش: سوسک اسکاراب، سنگ بن‌بن و پرندهٔ بنو، نیلوفر آبی و قرص خورشید بالدار.
  • نمادهای پادشاهی: کبرای شاهی، عصای واس، چوب‌دستی و خرمن‌کوب، حلقهٔ شن، و پیوند دو سرزمین.
  • نماد داوری: پر ماعت و ترازوی دل.
  • جمع‌بندی: جدولی از نمادها، معنا و خدایان وابسته به هر کدام.

پیش از آغاز: تصویری که کار می‌کند

مصریان خط خود را «سخن خدا» (medu netjer) می‌نامیدند و یونانیان آن را «نوشتهٔ مقدس» یا هیروگلیف (Hieroglyph) خواندند. در این خط، نشانهٔ عنخ هم واژهٔ «زندگی» بود و هم خودِ زندگی. وقتی نقاشی در آرامگاهی تصویر نان و آبجو را می‌کشید، باور داشت که آن نان و آبجو در جهان دیگر برای مرده فراهم می‌شود. به همین دلیل گاهی نشانه‌های خطرناک، مثل مار یا عقرب، را در متن‌های آرامگاه نیمه‌کاره یا بریده می‌کشیدند تا جان نگیرند و به مرده آسیب نرسانند.

نیرویی که این تصویرها را به کار می‌انداخت هِکا (Heka) نام داشت؛ واژه‌ای که معمولاً «جادو» ترجمه می‌شود و در مصر نام یک خدا هم بود. دربارهٔ این نیرو در مقالهٔ جادو در مصر باستان بیشتر نوشته‌ایم. نمادهایی که در ادامه می‌خوانید بیشترشان به شکل گردن‌آویز و طلسم (amulet) هم ساخته می‌شدند و زنده و مرده آنها را با خود داشتند. پس هر نماد سه زندگی داشت: در قصه، در معبد و بر تن آدم‌ها.

نمادهای زندگی و پایداری

عنخ (Ankh)؛ کلید زندگی

طلسم فاینس به شکل عنخ
طلسم فاینس به شکل عنخ — موزهٔ مصری تورین؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

در نقش‌برجستهٔ معبدها صحنه‌ای بارها تکرار می‌شود: خدایی، مثلاً آمون (Amun) یا ایزیس (Isis)، روبه‌روی فرعون ایستاده و حلقه‌ای صلیب‌مانند را به بینی او نزدیک کرده است. متن کنار تصویر توضیح می‌دهد که خدا «دَم زندگی» را به شاه می‌بخشد. در جهان مصری زندگی چیزی نبود که آدم خودبه‌خود داشته باشد؛ هدیه‌ای بود که خدایان می‌دادند و پادشاه آن را به سرزمین می‌رساند. در صحنه‌های معبد آتن (Aten) در دورهٔ آخناتون (Akhenaten) هم پرتوهای خورشید به دست‌های کوچکی ختم می‌شوند که عنخ را به سوی خانوادهٔ شاهی می‌گیرند.

عنخ در خط هیروگلیف واژهٔ «زندگی» (ʿnḫ) است. اینکه این نشانه در اصل تصویر چه چیزی بوده، روشن نیست. آلن گاردینر (Alan Gardiner)، دستورنویس بزرگ زبان مصری، گمان می‌کرد تصویر بند صندل باشد، چون واژهٔ «بند صندل» هم در مصری تقریباً همین تلفظ را داشت. پیشنهادهای دیگری هم هست، اما هیچ‌کدام قطعی نیست. آنچه قطعی است کاربرد آن است: خدایان عنخ را در دست می‌گیرند، آب تطهیر در نقش‌ها به صورت رشته‌ای از عنخ‌ها بر سر شاه ریخته می‌شود، و آینه‌ها و ظرف‌ها را به شکل آن می‌ساختند. جعبهٔ آینهٔ توت‌عنخ‌آمون (Tutankhamun) به شکل عنخ است و نام خود این فرعون هم یعنی «تصویر زندهٔ آمون».

عنخ از مصر باستان هم فراتر رفت. مسیحیان قبطی مصر آن را به شکل «صلیب دسته‌دار» (crux ansata) نگه داشتند و امروز هم یکی از شناخته‌شده‌ترین نشانه‌های مصر در جهان است.

ستون جد (Djed)؛ ستون فقرات اوزیریس

طلسم ستون جد
طلسم ستون جد — موزهٔ متروپولیتن نیویورک؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

قصهٔ جد با مرگ اوزیریس (Osiris) گره خورده است. کامل‌ترین روایتی که از این قصه داریم را پلوتارک (Plutarch)، نویسندهٔ یونانی سدهٔ اول و دوم میلادی، نوشته است. به روایت او، سِت (Seth) صندوقی به اندازهٔ دقیق تن برادرش ساخت و در میهمانی‌ای اعلام کرد که صندوق از آنِ کسی است که درست در آن جا شود. هر میهمان خود را در آن آزمود و هیچ‌کدام اندازه نبودند تا نوبت به اوزیریس رسید. همین که در صندوق دراز کشید، یاران ست در را بستند، آن را مهر و موم کردند و به نیل انداختند.

صندوق تا دریا رفت و موج‌ها آن را به ساحل بیبلوس (Byblos) در فنیقیه رساندند. درختی کنار ساحل روئید و تنه‌اش صندوق را در خود گرفت. پادشاه بیبلوس که از بلندی و زیبایی درخت شگفت‌زده شده بود، دستور داد آن را ببرند و ستون کاخش کنند. ایزیس، که همه‌جا در جست‌وجوی همسرش بود، به بیبلوس رسید، ستون را از شاه گرفت و تن اوزیریس را از دل آن بیرون آورد.

پژوهشگران دربارهٔ اصل نشانهٔ جد هم‌نظر نیستند. برخی آن را دسته‌ای از ساقه‌های گیاه بسته به دور یک تیرک می‌دانند و برخی درختی که شاخه‌هایش را بریده‌اند. در دوره‌های کهن این نشانه به پتاح (Ptah)، خدای ممفیس (Memphis)، تعلق داشت، اما از دوران پادشاهی جدید آن را «ستون فقرات اوزیریس» خواندند. معنای واژهٔ جد «پایداری» است. در جشن‌های بزرگ آیینی به نام «برافراشتن جد» برگزار می‌شد که در آن پادشاه و کاهنان ستونی خوابیده را با طناب راست می‌کردند؛ این کار بازگشت اوزیریس به زندگی و پایداری پادشاهی را نشان می‌داد. فصل ۱۵۵ «کتاب مردگان» (Book of the Dead) سفارش می‌کند طلسم جدی از طلا بر گردن مرده بگذارند تا «ستون فقراتش استوار بماند». دربارهٔ این نماد مقالهٔ جداگانهٔ ستون جد را هم در سایت داریم.

گره ایزیس (Tyet)؛ خون الهه

طلسم گره ایزیس (تیت) از جسپر سرخ
طلسم گره ایزیس (تیت) از جسپر سرخ — موزهٔ متروپولیتن نیویورک؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

جد معمولاً تنها نمی‌آید. در تزیین آرامگاه‌ها و تابوت‌ها کنار آن نشانهٔ دیگری تکرار می‌شود که به گرهی از پارچه یا کمربندی گره‌خورده شبیه است و به آن تیت (Tyet) یا «گره ایزیس» می‌گویند. همان‌طور که جد به اوزیریس تعلق داشت، تیت به همسر او ایزیس تعلق داشت و این دو در کنار هم زوج الهی را نشان می‌دادند.

فصل ۱۵۶ کتاب مردگان می‌گوید این طلسم باید از جَسپر سرخ ساخته شود و بر گردن مرده آویخته شود، و در آن از خون ایزیس، نیروی ایزیس و جادوی ایزیس یاد می‌شود که نگهبان مرده‌اند. رنگ سرخ سنگ همان خون الهه بود. ایزیس بزرگ‌ترین جادوگر خدایان بود؛ او بود که تکه‌های تن اوزیریس را گرد آورد و با جادو به او جان داد. پس گره ایزیس طلسمی برای نگهداری تن مرده بود، همان کاری که الهه برای همسرش کرده بود. برای قصهٔ کامل این الهه مقالهٔ ایزیس را بخوانید.

نمادهای چشم

چشم حورس (Wedjat)؛ چشمی که درمان شد

طلسم چشم وجات (چشم حورس)
طلسم چشم وجات (چشم حورس) — موزهٔ متروپولیتن نیویورک؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

پس از مرگ اوزیریس، پسرش حورس (Horus) به جنگ عمویش ست رفت تا تاج و تخت پدر را پس بگیرد. این جنگ هشتاد سال طول کشید و یکی از کامل‌ترین روایت‌های آن در پاپیروسی از سدهٔ دوازدهم پیش از میلاد آمده است که به «نزاع حورس و ست» (The Contendings of Horus and Seth) مشهور است. در یکی از نبردها ست چشم‌های حورس را از کاسه بیرون کشید و در زمین دفن کرد و از آن چشم‌ها پیازهای نیلوفر روئید. هاتور (Hathor) حورس را گریان در بیابان یافت، غزالی را دوشید و شیر آن را در چشم‌های او ریخت و چشم‌ها درمان شدند. در روایت‌های دیگر، این تحوت (Thoth) است که چشم آسیب‌دیده را تکه‌تکه کنار هم می‌گذارد و درمانش می‌کند.

نام این چشم وَجات (Wedjat) است، یعنی «آنکه سالم است» یا «آنکه کامل شده است». چشمی که شکست و دوباره درست شد، مهم‌ترین نماد درمان و حفاظت در مصر شد. شکل آن ترکیبی از چشم انسان و نقش‌های زیر چشم شاهین است، چون حورس خدای شاهین‌سر بود. طلسم‌های وجات از رایج‌ترین طلسم‌های مصری‌اند و هزاران نمونه از آنها از فاینس آبی و سبز، سنگ و طلا مانده است. حورس در قصه چشم درمان‌شده‌اش را به پدر مرده‌اش پیشکش کرد و اوزیریس با آن جان گرفت؛ برای همین «چشم حورس» در متن‌های آیینی نام هر پیشکشی بود که به خدایان یا مردگان داده می‌شد.

یک نکته هم دربارهٔ نظریه‌ای مشهور: در اوایل سدهٔ بیستم پیشنهاد شد که هر بخش از نقش چشم یکی از کسرهای پیمانهٔ غلات (۱/۲، ۱/۴ تا ۱/۶۴) را نشان می‌دهد. این نظریه در کتاب‌های عمومی بسیار تکرار شده، اما پژوهش‌های تازه‌تر نشان داده‌اند که پیوند این نشانه‌های کسری با چشم حورس احتمالاً تفسیری متأخر است. قصه و مقالهٔ کامل این نماد در چشم حورس آمده است.

چشم رع (Eye of Re)؛ چشمی که خشمگین شد

پیکرهٔ سخمت، الههٔ شیرسر، از گرانودیوریت
پیکرهٔ سخمت، الههٔ شیرسر، از گرانودیوریت — موزهٔ مصری تورین؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

چشم حورس چشمی آسیب‌دیده و درمان‌شده است؛ چشم رع (Re) برعکس، چشمی ویرانگر است. قصه‌اش در متنی به نام «کتاب گاو آسمانی» (Book of the Heavenly Cow) آمده که بر دیوار آرامگاه چند فرعون پادشاهی جدید نوشته شده است. رع، خدای خورشید و پادشاه جهان، پیر شده بود؛ استخوان‌هایش نقره، گوشتش طلا و مویش لاجورد شده بود. آدمیان که پیری او را دیدند، بر او شوریدند. رع خدایان را گرد آورد و آنها گفتند چشمش را بفرستد تا شورشیان را نابود کند.

چشم رع به شکل هاتور به زمین آمد و در میان آدمیان به سخمت (Sekhmet)، الههٔ شیرسر خشم، بدل شد. چنان کشتاری کرد که رع پشیمان شد، اما دیگر نمی‌توانست او را باز دارد. پس فرمان داد از جزیرهٔ الفانتین (Elephantine) خاک سرخ بیاورند، آن را در هفت هزار کوزه آبجو بریزند و آبجو را شبانه بر کشتزارها بپاشند. بامداد سخمت آن مایع سرخ را دید، گمان کرد خون است و نوشید. مست شد، آدمیان را نشناخت و به آرامی نزد رع بازگشت. نسل بشر این‌گونه نجات یافت.

چشم رع در شکل‌های گوناگون ظاهر می‌شود: گاه قرص خورشید است، گاه الهه‌ای شیرسر، گاه کبرایی که بر پیشانی شاه نشسته است. چشم رع نیروی خورشید است، نیرویی که هم زندگی می‌بخشد و هم می‌سوزاند، و در قصه‌ها اغلب به الهه‌ای سرکش تبدیل می‌شود که باید رامش کرد و به خانه بازگرداند. مقاله‌های چشم رع و سخمت این قصه را کامل‌تر روایت می‌کنند.

نمادهای خورشید و آفرینش

سوسک اسکاراب (Scarab)؛ خورشیدی که هر بامداد زاده می‌شود

اسکاراب دل که بر سینهٔ مومیایی گذاشته می‌شد
اسکاراب دل که بر سینهٔ مومیایی گذاشته می‌شد — موزهٔ متروپولیتن نیویورک؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

مصریان سوسک سرگین‌غلتان را می‌دیدند که گلوله‌ای از سرگین را بر زمین می‌غلتاند و از دل همان گلوله، روزی سوسک‌های تازه بیرون می‌آمدند. آنها نمی‌دانستند که سوسک تخم‌هایش را در آن گلوله گذاشته است؛ به نظرشان می‌رسید که این جانور از خودش زاده می‌شود. در آسمان هم هر بامداد گوی خورشید از افق بالا می‌آمد. از کنار هم گذاشتن این دو تصویر خدایی به نام خِپری (Khepri) پدید آمد: سوسکی غول‌پیکر که هر روز خورشید را از دل تاریکی به آسمان می‌غلتاند.

نام سوسک در مصری خِپِر (kheper) بود و فعل «خپر» یعنی «پدید آمدن» و «شدن». پس اسکاراب نماد آغاز دوباره و زایش از خود بود. مهم‌ترین کاربرد آن در آیین مرگ بود: بر سینهٔ مومیایی، روی قلب، اسکارابی سنگی می‌گذاشتند که فصل ۳۰ کتاب مردگان بر پشتش نوشته شده بود. در این فصل مرده از دل خود خواهش می‌کند که در دادگاه جهان دیگر بر ضد او گواهی ندهد: «ای دلی که از مادرم دارم… در برابر من به گواهی برنخیز.» اسکاراب‌های کوچک‌تر به شکل مهر هم ساخته می‌شدند و از مصر تا سرتاسر مدیترانه پخش شدند. مقالهٔ خپری دربارهٔ این خدا بیشتر توضیح می‌دهد.

سنگ بن‌بن (Benben) و پرندهٔ بنو (Bennu)؛ نخستین تپه

پرندهٔ بنو، طراحی سدهٔ نوزدهم از روی یک متن آیینی مصری
پرندهٔ بنو، طراحی سدهٔ نوزدهم از روی یک متن آیینی مصری — عکس: Ramsthal, August، مجوز CC BY-SA 2.5، از ویکی‌مدیا کامنز

در آغاز تنها نون (Nun) بود، اقیانوس بی‌کران و تاریک. به روایت کاهنان شهر هلیوپولیس (Heliopolis)، روزی تپه‌ای از دل این آب‌ها سر برآورد و آتوم (Atum)، آفریدگار، بر آن ایستاد و جهان را آغاز کرد. این تپهٔ نخستین را بن‌بن می‌نامیدند و در معبد خورشید هلیوپولیس سنگی مقدس به همین نام نگه می‌داشتند. بر فراز بن‌بن پرنده‌ای نشست که نخستین آوا را در جهان خاموش سر داد: بِنو، پرنده‌ای شبیه حواصیل که روح رع به شمار می‌رفت.

نوک هرمی‌شکل ابلیسک‌ها و سنگ سرِ هرم‌ها تقلیدی از بن‌بن بود و برخی پژوهشگران خودِ شکل هرم را هم با آن پیوند می‌دهند. بنو هم سرنوشت شگفتی پیدا کرد. هرودوت (Herodotus)، تاریخ‌نگار یونانی، در سدهٔ پنجم پیش از میلاد از کاهنان هلیوپولیس شنید که پرنده‌ای به نام فونیکس (Phoenix) هر پانصد سال یک بار از عربستان می‌آید و تن پدرش را در تخمی از مُر به معبد خورشید می‌آورد. همین قصه بعدها به اسطورهٔ ققنوس بدل شد که از خاکستر خود دوباره زاده می‌شود. ققنوسی که در ادبیات فارسی هم می‌شناسیم، خویشاوند دوردست همین پرندهٔ مصری است. برای آشنایی با قصه‌های آفرینش مصر مقاله‌های آفرینش در اساطیر مصر و آتوم را ببینید.

نیلوفر آبی (Lotus)؛ گلی که خورشید را زاد

سر چوبی توت‌عنخ‌آمون که از گل نیلوفر بیرون می‌آید
سر چوبی توت‌عنخ‌آمون که از گل نیلوفر بیرون می‌آید — عکس: Jon Bodsworth، مجوز CC BY 3.0، از ویکی‌مدیا کامنز

نیلوفر آبی مصری (Nymphaea caerulea) شب‌ها گلبرگ‌هایش را می‌بندد و زیر آب فرو می‌رود و بامداد دوباره بالا می‌آید و باز می‌شود. در یکی از روایت‌های آفرینش که در شهر هرموپولیس (Hermopolis) شکل گرفت، نخستین نیلوفر از آب‌های آغازین روئید، گلبرگ‌هایش گشوده شد و از میان آن کودکی خورشیدی بیرون آمد و نور به جهان تابید.

نیلوفر برای مصریان نماد زایش دوباره و برآمدن خورشید بود. خدای جوانی به نام نفرتم (Nefertem) که تاجی از نیلوفر بر سر دارد، تجسم همین گل بود. در آرامگاه توت‌عنخ‌آمون پیکرهٔ چوبی‌ای یافته‌اند که سر پادشاه جوان را در حال بیرون آمدن از گل نیلوفر نشان می‌دهد؛ یعنی شاه مرده مانند خورشید از نو زاده می‌شود. در جشن‌ها و میهمانی‌ها هم گل نیلوفر را به دست می‌گرفتند و می‌بوییدند. نیلوفر نشانهٔ مصر علیا هم بود، در برابر پاپیروس که نشانهٔ مصر سفلی بود؛ دربارهٔ این دو گیاه در بخش «پیوند دو سرزمین» دوباره سخن خواهیم گفت.

قرص خورشید بالدار (Winged Sun Disk)؛ حورسی که بال گشود

سردر یک ناووس با قرص‌های خورشید بالدار و ردیف کبراها
سردر یک ناووس با قرص‌های خورشید بالدار و ردیف کبراها — موزهٔ مصری تورین؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

بر سردر تقریباً همهٔ معبدهای مصری قرص خورشیدی با دو بال گشوده و دو کبرا در دو سویش دیده می‌شود. قصهٔ این نقش بر دیوارهای معبد اِدفو (Edfu) نوشته شده است. در سال ۳۶۳ پادشاهی رع، خدای خورشید با سپاهش در نوبه (Nubia) بود که خبر رسید ست و یارانش بر ضد او توطئه کرده‌اند. حورسِ بِحدِت (Horus of Behdet) به شکل قرص خورشیدی با بال‌های رنگارنگ به آسمان پرواز کرد، دشمنان را از بالا دید و بر آنها تاخت. دشمنان چنان سردرگم شدند که یکدیگر را کشتند.

پس از پیروزی، تحوت به رع گفت این قرص بالدار را باید بر همهٔ معبدها نقش کنند تا از آنها نگهبانی کند. و چنین شد. قرص بالدار نماد حفاظت از فضای مقدس است؛ هر کس از زیر سردر معبد می‌گذشت، زیر بال‌های حورس وارد می‌شد. این نقش بعدها به آشور و ایران هم رسید و بسیاری از پژوهشگران نقش بالدار مشهور تخت جمشید (Persepolis) را، که معمولاً «فروهر» خوانده می‌شود، از همین خانواده می‌دانند. مقالهٔ حورس چهره‌های گوناگون این خدا را معرفی می‌کند.

نمادهای پادشاهی

کبرای شاهی (Uraeus)؛ چشمی که بر پیشانی نشست

کبرای شاهی (اوریوس)
کبرای شاهی (اوریوس) — موزهٔ متروپولیتن نیویورک؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

بر پیشانی تاج فرعون همیشه کبرایی ایستاده و گردن برافراشته است. قصهٔ آن در پاپیروسی به نام برمنر-ریند (Bremner-Rhind) آمده است. آفریدگار در آغاز تنها بود و دو فرزندش، شو (Shu) و تفنوت (Tefnut)، در آب‌های تاریک نون گم شدند. آفریدگار چشمش را به جست‌وجوی آنها فرستاد. چشم رفت، فرزندان را یافت و بازگرداند، اما وقتی رسید دید آفریدگار چشم دیگری به جای او گذاشته است. چشم خشمگین شد. آفریدگار برای آرام کردنش آن را به شکل کبرا بر پیشانی خود نشاند تا از آنجا بر همهٔ جهان فرمان براند.

این کبرا وادجت (Wadjet)، الههٔ نگهبان مصر سفلی بود. در کنار او نخبت (Nekhbet)، الههٔ کرکس‌شکل مصر علیا، قرار داشت و این دو را با هم «دو بانو» می‌خواندند؛ گاهی سر کرکس و سر کبرا با هم بر پیشانی شاه دیده می‌شوند، همان‌طور که در نقاب طلایی توت‌عنخ‌آمون. باور داشتند که کبرای شاهی بر دشمنان شاه آتش می‌دمد. پس اوریوس (Uraeus) هم نشان پادشاهی بود و هم نگهبان شاه، و در واقع یکی از شکل‌های همان «چشم رع» بود که پیش‌تر دیدیم. دربارهٔ شو و تفنوت در مقالهٔ شو و تفنوت بخوانید.

عصای واس (Was)؛ قدرت فرمانروایی

بخش بالایی یک عصای واس از فاینس، از دوران تحوتمس سوم
بخش بالایی یک عصای واس از فاینس، از دوران تحوتمس سوم — مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

خدایان مصری در نقش‌ها، گذشته از عنخ، معمولاً چوب‌دستی بلندی در دست دارند که سرش به سر جانوری شبیه است و پایینش دوشاخه است. این عصای واس است و معنای واژه‌اش «قدرت» یا «فرمانروایی» است. سرِ عصا را معمولاً سرِ «جانور ست» می‌دانند، جانور خیالی‌ای با پوزهٔ دراز و گوش‌های چهارگوش که نماد ست بود. اینکه نشان قدرت خدایان سرِ خدای آشوب را داشته باشد، شاید نشان دهد که مصریان قدرت را نیرویی می‌دانستند که از رام کردن آشوب به دست می‌آید.

نشانهٔ واس در سه‌گانه‌ای مشهور همراه عنخ و جد می‌آید: «زندگی، پایداری، قدرت». این سه نشانه را پشت سر هم بر سردرها، تخت‌ها و اشیای آیینی می‌نوشتند و آرزویی بود که برای پادشاه و جهان داشتند. نام شهر تبس (Thebes) در مصری، واسِت (Waset)، هم از همین واژه آمده و نشانهٔ استان تبس عصای واس بود.

چوب‌دستی و خرمن‌کوب (Crook and Flail)؛ شبان و کشاورز

خرمن‌کوب، چوب‌دستی سرکج و عصای سخم از آرامگاه توت‌عنخ‌آمون
خرمن‌کوب، چوب‌دستی سرکج و عصای سخم از آرامگاه توت‌عنخ‌آمون — مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

در مشهورترین تصویرهای فرعون، او دو دست را بر سینه ضربدری کرده و در یک دست چوب‌دستی‌ای سرکج و در دست دیگر خرمن‌کوبی با رشته‌های آویزان دارد. این دو در اصل نشان خدای کوچکی به نام اَنجتی (Andjety) در دلتای نیل بودند و بعدها به اوزیریس رسیدند. اوزیریس در قصه‌ها نخستین پادشاه مصر بود؛ پادشاهی که به مردم کشاورزی آموخت و قانون داد، پیش از آنکه به دست ست کشته شود و فرمانروای جهان مردگان شود.

چوب‌دستی سرکج (heqa) ابزار شبان است و واژهٔ «فرمانروا» در مصری (heqa) از همین نشانه نوشته می‌شد. خرمن‌کوب (nekhakha) را بیشتر پژوهشگران ابزار کوبیدن غله یا تازیانهٔ گله‌بانی می‌دانند. پس پادشاه مصری هم شبان مردم بود و هم نگهبان کشت و خرمن. پادشاه این دو نشان را از اوزیریس به ارث می‌برد، و پادشاه مرده خود به اوزیریس بدل می‌شد؛ به همین دلیل تابوت‌ها و پیکره‌های تدفینی شاهان آنها را با دست‌های ضربدری و این دو ابزار نشان می‌دهند. قصهٔ کامل اوزیریس در مقالهٔ اوزیریس آمده است.

حلقهٔ شن (Shen)؛ آنچه پایان ندارد

طلسم حلقهٔ شن
طلسم حلقهٔ شن — موزهٔ متروپولیتن نیویورک؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

حلقهٔ شن نشانهٔ ساده‌ای است: طنابی که دور خود حلقه زده و دو سرش پایین گره خورده است. واژهٔ «شن» از فعلی به معنای «در بر گرفتن» و «احاطه کردن» آمده است. حلقه‌ای که آغاز و پایانی ندارد، نماد ابدیت بود، و چیزی که در این حلقه قرار می‌گرفت، از گزند در امان می‌ماند.

در نقش‌ها، حورسِ شاهین‌شکل و نخبتِ کرکس‌شکل اغلب حلقهٔ شن را در چنگال دارند و بالای سر شاه پرواز می‌کنند. مشهورترین شکل این نماد را همه می‌شناسند: کارتوش (Cartouche)، قابی بیضی‌شکل که نام فرعون درون آن نوشته می‌شد، در واقع همان حلقهٔ شن است که کشیده شده تا نام‌های بلند در آن جا شوند. نام شاه درون حلقهٔ ابدیت قرار می‌گرفت تا جاودان بماند. همین کارتوش‌ها بودند که در سدهٔ نوزدهم به شامپولیون (Champollion) کمک کردند خط هیروگلیف را بخواند.

پیوند دو سرزمین (Sema-Tawy)؛ نیلوفر و پاپیروس

کاشی منبت با نقش سما-تاوی
کاشی منبت با نقش سما-تاوی — موزهٔ متروپولیتن نیویورک؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

مصر برای مصریان دو سرزمین بود: مصر علیا در جنوب، در درهٔ باریک نیل، و مصر سفلی در شمال، در دلتای گسترده. به روایت سنتی، پادشاهی به نام منس (Menes) نخستین بار این دو را یکی کرد و از آن پس هر فرعون «پادشاه مصر علیا و سفلی» بود و تاجی دوگانه بر سر می‌گذاشت: تاج سفید مصر علیا که در تاج سرخ مصر سفلی جا گرفته بود.

بر کنارهٔ تخت پیکره‌های شاهان صحنه‌ای تکرار می‌شود: دو خدای فربه نیل، که تجسم هاپی (Hapi)، خدای طغیان نیل‌اند، گیاه نیلوفر و گیاه پاپیروس را به دور نشانه‌ای در میانه گره می‌زنند. نشانهٔ میانی تصویر شش‌ها و نای است و در خط مصری معنای «یکی کردن» (sema) دارد. تمام صحنه را «سما-تاوی» یعنی «پیوند دو سرزمین» می‌خوانند. گاهی به جای دو هاپی، حورس و ست هستند که گیاهان را گره می‌زنند؛ دو خدای دشمن که برای یگانگی کشور با هم همکاری می‌کنند. این نماد می‌گفت که پادشاهی در مصر یعنی نگه داشتن دو نیمه کنار هم. دربارهٔ هاپی در مقالهٔ هاپی بخوانید.

نماد داوری

پر ماعت (Feather of Maat)؛ دلی که باید سبک باشد

وزن کردن دل آنی در برابر پر ماعت، از کتاب مردگان آنی
وزن کردن دل آنی در برابر پر ماعت، از کتاب مردگان آنی — موزهٔ بریتانیا؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

مرده پس از سفری پرخطر در جهان زیرین به «تالار دو حقیقت» می‌رسد. فصل ۱۲۵ کتاب مردگان این صحنه را شرح می‌دهد و پاپیروس آنی (Papyrus of Ani) در موزهٔ بریتانیا مشهورترین تصویر آن را دارد. اوزیریس بر تخت نشسته و چهل‌ودو داور در تالار حاضرند. مرده رو به هر یک از آنها می‌گوید که گناهی را مرتکب نشده است: «دزدی نکرده‌ام، کسی را نکشته‌ام، پیمانه را کم نکرده‌ام، آب را از کشتزار دیگران نبسته‌ام…» این فهرست را «اعتراف منفی» می‌نامند.

سپس دل مرده را در یک کفهٔ ترازو و پری کوچک را در کفهٔ دیگر می‌گذارند. آنوبیس (Anubis) ترازو را تنظیم می‌کند و تحوت نتیجه را بر لوحش می‌نویسد. اگر دل با پر هم‌وزن باشد، مرده «راست‌گفتار» شناخته می‌شود و به کشتزارهای بهشتی راه می‌یابد. اگر دل از گناه سنگین باشد، عَمّیت (Ammit)، جانوری با سر تمساح و تنی از شیر و اسب آبی، که کنار ترازو نشسته است، آن را می‌بلعد و مرده برای همیشه نابود می‌شود.

آن پر از آنِ ماعت (Maat) است، الهه‌ای که پری بر سر دارد و تجسم نظم، راستی و عدالت است. ماعت تنها یک الهه نبود؛ مفهومی بود که کل جهان‌بینی مصری بر آن استوار بود. خورشید با ماعت طلوع می‌کرد، نیل با ماعت طغیان می‌کرد و پادشاه وظیفه داشت ماعت را برپا نگه دارد و با «اسفت» (Isfet)، یعنی آشوب، بجنگد. پر ماعت نماد این بود که زندگی درست سنگینی ندارد. مقاله‌های ماعت، آنوبیس و تحوت این خدایان را معرفی می‌کنند.

جمع‌بندی

نمادهای مصری را نمی‌شود از قصه‌هایشان جدا کرد. عنخ هدیهٔ خدایان است، جد ستون فقرات خدایی کشته‌شده، چشم حورس چشمی که درمان شد و چشم رع چشمی که خشم گرفت. بیشتر این نمادها بر گرد چند قصهٔ بزرگ می‌چرخند: آفرینش جهان از آب‌های نخستین، سفر هرروزهٔ خورشید، مرگ و بازگشت اوزیریس و داوری مردگان. هر بار که مصری طلسمی بر گردن می‌آویخت، در واقع خود را در یکی از این قصه‌ها جا می‌داد: مانند اوزیریس از مرگ برمی‌خاست، مانند خورشید هر بامداد زاده می‌شد یا مانند چشم حورس درمان می‌شد.

نمادنام مصریمعناخدایان وابسته
عنخʿnḫزندگیهمهٔ خدایان، آتن
جدḏdپایداریاوزیریس، پتاح
گره ایزیسtjtحفاظت، خون الههایزیس
چشم حورسwḏꜣtدرمان، تمامیت، پیشکشحورس، تحوت، هاتور
چشم رعjrt Rꜥنیروی خورشید، خشمرع، سخمت، هاتور
اسکارابḫprrزایش دوباره، پدید آمدنخپری
بن‌بن و بنوbnbn, bnwنخستین تپه، آفرینشآتوم، رع
نیلوفر آبیsšnزایش خورشیدنفرتم
قرص بالدارbḥdtyحفاظت از معبدحورسِ بحدت
کبرای شاهیjꜥrtنگهبانی از شاهوادجت
واسwꜣsقدرتخدایان، ست
چوب‌دستی و خرمن‌کوبḥqꜣ, nḫꜣḫꜣفرمانرواییاوزیریس
شنšnابدیتحورس، نخبت
سما-تاویsmꜣ-tꜣwjیگانگی مصرهاپی، حورس و ست
پر ماعتmꜣꜥtراستی و عدالتماعت، آنوبیس، تحوت

برای آشنایی کلی‌تر با این سنت مقالهٔ اساطیر مصر باستان را بخوانید و اگر می‌خواهید خودتان در این زمینه پژوهش کنید، منابع اسطوره‌شناسی مصر راهنمای خوبی است.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

  • ریچارد ویلکینسون، خواندن هنر مصری (Richard H. Wilkinson, Reading Egyptian Art: A Hieroglyphic Guide to Ancient Egyptian Painting and Sculpture)، تیمز و هادسن، ۱۹۹۲.
  • ریچارد ویلکینسون، نماد و جادو در هنر مصری (Richard H. Wilkinson, Symbol and Magic in Egyptian Art)، تیمز و هادسن، ۱۹۹۴.
  • ریچارد ویلکینسون، خدایان و الهه‌های مصر باستان (Richard H. Wilkinson, The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt)، تیمز و هادسن، ۲۰۰۳.
  • جرالدین پینچ، اساطیر مصر (Geraldine Pinch, Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of Ancient Egypt)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۰۲.
  • کارول اندروز، طلسم‌های مصر باستان (Carol Andrews, Amulets of Ancient Egypt)، موزهٔ بریتانیا، ۱۹۹۴.
  • ریموند فاکنر، کتاب مردگان مصر باستان (Raymond O. Faulkner, The Ancient Egyptian Book of the Dead, ed. Carol Andrews)، موزهٔ بریتانیا، ۱۹۸۵.
  • میریام لیشتهایم، ادبیات مصر باستان، جلد دوم: پادشاهی جدید (Miriam Lichtheim, Ancient Egyptian Literature, Vol. II: The New Kingdom)، انتشارات دانشگاه کالیفرنیا، ۱۹۷۶؛ دربردارندهٔ «نزاع حورس و ست» و «نابودی بشر».
  • پلوتارک، دربارهٔ ایزیس و اوزیریس (Plutarch, De Iside et Osiride).
  • هرودوت، تاریخ، کتاب دوم، بند ۷۳ (Herodotus, Histories 2.73).
  • آلن گاردینر، دستور زبان مصری (Alan Gardiner, Egyptian Grammar)، چاپ سوم، ۱۹۵۷.

شما هم می‌توانید نویسنده باشید

در ادامه بخوانید

روایت‌های دیگری از مصر

ستون جد (Djed)
مصر

ستون جد (Djed)

ستون جد (Djed) یکی از کهن‌ترین نمادهای مصر باستان است و معنایش «پایداری» است. این نشانه که شبیه ستونی با چند طبقهٔ افقی در بالای آن…

قسمت پادکست ۵ دقیقه خواندن
چشم حورس (The Eye of Horus)
مصر

چشم حورس (The Eye of Horus)

چشم حورس آمیزه‌ای از چشم و ابروی انسانی با برخی نشانه‌های چهره‌ی شاهین است. چنین چشمانی برای صورت‌های حیوانیِ ایزدان گوناگون که با آسمان پیوند داشتند…

قسمت پادکست ۵ دقیقه خواندن
چشم رع
مصر

چشم رع

واژهٔ مصری باستان برای irt که همان چشم است شبیه واژه‌ای برای فعل «انجام دادن» یا «عمل کردن» بود. شاید به همین دلیل است که چشمان…

قسمت پادکست ۴ دقیقه خواندن

پادکست تحوت را در سایر پادگیرها بشنوید