نمادهای اساطیر هند؛ از اوم و نیلوفر تا رقص شیوا

۲۴ دقیقه خواندن
نمادهای اساطیر هند؛ از اوم و نیلوفر تا رقص شیوا
شیوا ناتاراجه، مفرغ دوران چولا؛ موزهٔ هنر شهرستان لس‌آنجلس، LACMA (مالکیت عمومی)

در هند تقریباً هیچ تصویر مقدسی بی‌دلیل کشیده نمی‌شود. چهار دست ویشنو چهار چیز را نگه داشته‌اند و هر کدام قصه‌ای دارند. شیوا طبلی کوچک در دست دارد که می‌گویند زبان سانسکریت از صدای آن زاده شد. حتی جانوری که هر خدا بر آن سوار است، از قصه‌ای می‌آید. پیکرتراشان هندی برای این زبان تصویری قاعده‌های دقیقی داشتند و بیننده‌ای که این قاعده‌ها را بشناسد، از یک پیکرهٔ مفرغی یک کتاب کامل می‌خواند. این مقاله مهم‌ترین نمادهای اساطیر هند را معرفی می‌کند. در هر بخش نخست قصه‌ای را که پشت نماد است روایت می‌کنیم و سپس می‌بینیم آن نماد در آیین و هنر هندو چه معنایی پیدا کرده است.

نقشهٔ راه این مقاله

  • پیش از آغاز: چرا خدایان هند این‌همه دست و نشان دارند.
  • نمادهای آغاز و هستی: اوم، نیلوفر و سواستیکا.
  • نمادهای شیوا: لینگه، چشم سوم، ناتاراجه و طبل دَمَرو، و سه‌شاخه.
  • نمادهای ویشنو: صدف و چاکره، و مار شِشه.
  • مرکب‌های خدایان: گرودَه و دیگر واهنه‌ها.
  • نمادهای فراوانی و برکت: گاو کامَدهِنو و کوزهٔ کَلَشه.
  • نمادهای کیهان: درخت وارونه و سری‌ینتره.
  • نشانه‌های تن و دست: تیلکه، بیندی و مودراها.
  • جمع‌بندی: جدولی از نمادها، معنا و خدایان وابسته.

پیش از آغاز: خدایی که دیده می‌شود

در آیین هندو دیدن خدا خود عبادت است. به این دیدار «دَرشَن» (darshan) می‌گویند: مؤمن به معبد می‌رود تا پیکرهٔ خدا را ببیند و خدا هم او را ببیند. برای همین تصویر خدا باید درست ساخته شود. متن‌هایی به نام «شیلپه‌شاستره» (Shilpa Shastra)، یعنی دانش پیکرتراشی، با دقت تعیین می‌کردند که هر خدا چند دست داشته باشد، در هر دست چه بگیرد، بر چه جانوری بنشیند و دست‌هایش چه حالتی داشته باشند.

دست‌های بسیار خدایان را نباید به معنای ظاهری گرفت. هر دست نیرویی از خدا را نشان می‌دهد و هر چیزی که در دست دارد، کاری را که آن خدا در جهان می‌کند. پس پیکرهٔ یک خدا جمله‌ای است که باید خواند. پیش از رفتن سراغ نمادها، اگر با خود این خدایان آشنا نیستید، مقالهٔ خدایان هند در گذر زمان را بخوانید.

نمادهای آغاز و هستی

اوم (Om)؛ صدایی که همه‌چیز در آن است

نشانهٔ اوم در خط دیوناگری
نشانهٔ اوم در خط دیوناگری — مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

در چاندوگیه اوپانیشاد (Chandogya Upanishad) آمده است که پرجاپتی (Prajapati)، آفریدگار، بر جهان‌ها گرما و ریاضت نهاد و از آنها سه ودا بیرون آمد. سپس بر سه ودا ریاضت نهاد و از آنها سه واژه زاده شد: «بوهور، بوواه، سواه»، یعنی زمین، فضای میانه و آسمان. آنگاه بر این سه واژه ریاضت نهاد و از آنها هجای «اوم» زاده شد. اوپانیشاد می‌گوید: «همان‌گونه که همهٔ برگ‌ها به ساقه‌ای بسته‌اند، همهٔ سخن به اوم بسته است. اوم همهٔ این جهان است.»

پس اوم فشرده‌ترین شکل همهٔ وداها و همهٔ هستی است. ماندوکیه اوپانیشاد (Mandukya Upanishad)، که کوتاه‌ترین اوپانیشاد است، این هجا را به سه صدای «آ»، «او» و «م» تقسیم می‌کند: «آ» بیداری است، «او» خواب همراه رؤیا و «م» خواب ژرف بی‌رؤیا. و سکوتی که پس از پایان «م» می‌ماند، حالت چهارم است، «توریه» (Turiya)، آگاهی ناب که فراتر از هر سه است. امروز هیچ دعا و سرود هندویی بی اوم آغاز نمی‌شود و نشانهٔ نوشتاری آن (ॐ) در خط دیوناگری از شناخته‌شده‌ترین نمادهای هند است. دربارهٔ دنیای اوپانیشادها در مقالهٔ عصر برهماناها و اوپانیشادها بیشتر بخوانید.

نیلوفر (Padma)؛ گلی که از گل‌ولای برمی‌آید

لاکشمی ایستاده بر نیلوفر، اثر راجا راوی وارما (Raja Ravi Varma)، ۱۸۹۶
لاکشمی ایستاده بر نیلوفر، اثر راجا راوی وارما (Raja Ravi Varma)، ۱۸۹۶ — مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

پیش از آفرینش جهان، ویشنو (Vishnu) بر اقیانوسی بی‌کران در خواب بود. از ناف او ساقهٔ نیلوفری روئید و بالا رفت و گلی گشود و در میان گلبرگ‌هایش برهما (Brahma) نشسته بود. برهما چشم گشود، به چهار سو نگریست و چهار چهره یافت، و آفرینش جهان را آغاز کرد. به همین دلیل یکی از نام‌های ویشنو «پدمه‌نابه» (Padmanabha)، یعنی «نیلوفرناف»، است.

قصهٔ دیگری هم نیلوفر را به یک الهه پیوند می‌دهد. وقتی خدایان و دیوها اقیانوس شیر را هم زدند تا آب حیات به دست آورند، از دل اقیانوس گنج‌های بسیاری بیرون آمد. یکی از آنها لاکشمی (Lakshmi)، الههٔ بخت و فراوانی، بود که بر نیلوفری ایستاده بود و نیلوفری هم در دست داشت. او ویشنو را به همسری برگزید.

نیلوفر در گل‌ولای ریشه دارد، از آب تیره بالا می‌آید و گلی پاکیزه می‌گشاید که برگ‌هایش آب را به خود نمی‌گیرند. بهگودگیتا (Bhagavad Gita) همین تصویر را به کار می‌برد: کسی که کارهایش را بی‌دلبستگی انجام دهد، «مانند برگ نیلوفر که آب بر آن نمی‌نشیند»، به گناه آلوده نمی‌شود. پس نیلوفر نماد پاکی در میان جهان آلوده، زایش و شکوفایی جان است. تقریباً همهٔ خدایان هندو بر نیلوفر می‌ایستند یا می‌نشینند و نیلوفر امروز گل ملی هند است. قصهٔ هم زدن اقیانوس را در مقاله‌های کورما و لاکشمی کامل‌تر خوانده‌ایم و دربارهٔ برهما در مقالهٔ برهما نوشته‌ایم.

سواستیکا (Svastika)؛ نشان بهروزی

سواستیکا در میان یک رنگولی، نقش آیینی جلوی خانه‌ها
سواستیکا در میان یک رنگولی، نقش آیینی جلوی خانه‌ها — عکس: Ujjwal Mahendrabhai Suthar، مجوز CC BY-SA 4.0، از ویکی‌مدیا کامنز

واژهٔ سواستیکا از سانسکریت آمده است: «سو» یعنی خوب و «استی» یعنی هست. پس سواستیکا یعنی «آنچه با خیر همراه است» یا نشان بهروزی. این نماد قصهٔ اسطوره‌ای مشخصی ندارد، اما تاریخش بسیار کهن است. بر مُهرهای تمدن درهٔ سند هم دیده می‌شود و در آیین هندو، بودایی و جین (Jain) همگی نشانی فرخنده است.

هندوها سواستیکا را بر آستانهٔ خانه‌ها، بر کوزه‌های آیین ازدواج و بر صفحهٔ نخست دفترهای حساب می‌کشند. بازرگانان گجراتی در جشن دیوالی (Diwali) دفتر حساب سال تازه را با کشیدن سواستیکا و نام لاکشمی آغاز می‌کنند. این نشان با گانش (Ganesha)، خدای آغازها و برطرف‌کنندهٔ موانع، هم پیوند دارد، چون هر کار تازه‌ای با نام او شروع می‌شود. چهار بازوی سواستیکا را گاه به چهار جهت، چهار ودا یا چهار مرحلهٔ زندگی تعبیر می‌کنند.

در سدهٔ بیستم، این نشان کهن را نازی‌ها در آلمان به کار گرفتند و در غرب به نمادی از نفرت بدل شد. اما در هند و بیشتر آسیا، سواستیکا همچنان همان معنای هزاران‌ساله‌اش را دارد و بر در خانه‌ها و معبدها دیده می‌شود. دربارهٔ گانش در مقالهٔ گانش نوشته‌ایم.

نمادهای شیوا

لینگه (Linga)؛ ستونی که پایان نداشت

شیوا که ستون آتشین را شکافته و از دل آن بیرون آمده است؛ نگارگری هندی
شیوا که ستون آتشین را شکافته و از دل آن بیرون آمده است؛ نگارگری هندی — مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

روزی برهما و ویشنو بر سر اینکه کدام‌یک بزرگ‌تر است، به جدال برخاستند. ناگهان میانشان ستونی از آتش پدیدار شد که نه آغازش پیدا بود و نه پایانش. هر دو شگفت‌زده ماندند و پذیرفتند که هر کس انتهای ستون را بیابد، بزرگ‌تر است. برهما به شکل قویی سفید به بالا پرواز کرد و ویشنو به شکل گرازی زمین را کند و پایین رفت. هزاران سال گذشت و هیچ‌کدام به پایان ستون نرسیدند.

ویشنو بازگشت و فروتنانه پذیرفت که پایانی نیافته است. اما برهما در راه گلی به نام کِتَکی (Ketaki) را دید که از بالای ستون فرو می‌افتاد و از او خواست گواهی دروغ دهد که برهما به قلهٔ ستون رسیده است. همین که برهما این دروغ را گفت، ستون شکافته شد و شیوا (Shiva) از درون آن بیرون آمد. شیوا ویشنو را برای راستگویی‌اش ستود و برهما را نفرین کرد که در زمین پرستیده نشود و گل کتکی را هم از پرستش خود بیرون کرد. این قصه که در شیوا پورانه (Shiva Purana) و لینگه پورانه (Linga Purana) آمده، به «لینگودبهوه» (Lingodbhava)، یعنی «پیدایش لینگه»، مشهور است و برخی سنت‌ها با آن توضیح می‌دهند چرا در هند معبدهای برهما بسیار کم است.

لینگه سنگی استوانه‌ای با سر گرد است که در محراب معبدهای شیوایی بر پایه‌ای به نام یونی (Yoni) قرار می‌گیرد. پژوهشگران دربارهٔ منشأ آن بحث بسیار کرده‌اند و بسیاری آن را در اصل نمادی از باروری می‌دانند. اما در قصه‌ها و الهیات شیوایی، لینگه بیش از هر چیز همان ستون بی‌کران است: نشانه‌ای بی‌چهره برای خدایی که در هیچ شکلی نمی‌گنجد. لینگه و یونی با هم پیوند شیوا و شکتی (Shakti)، یعنی آگاهی و نیرو، را نشان می‌دهند. هر سال در جشن کارتیگای دیپم (Karthigai Deepam) در شهر تیرووانّامالای (Tiruvannamalai) در جنوب هند، بر قلهٔ کوه آتشی بزرگ می‌افروزند تا یاد همان ستون آتشین را زنده کنند. برای آشنایی با شیوا مقالهٔ شیوا را بخوانید.

چشم سوم؛ نگاهی که کامه را سوزاند

کامه با کمان، روبه‌روی شیوای غرق در مراقبه؛ نگارگری هندی
کامه با کمان، روبه‌روی شیوای غرق در مراقبه؛ نگارگری هندی — مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

دیوی به نام تارَکه (Taraka) جهان را به وحشت انداخته بود و تنها پسری از شیوا می‌توانست او را بکشد. اما شیوا پس از مرگ همسر نخستینش، سَتی (Sati)، در کوهستان به مراقبه‌ای ژرف فرو رفته بود و به هیچ زنی نمی‌اندیشید. پارواتی (Parvati)، دختر کوه هیمالیا، هر روز به خدمتش می‌رفت، اما شیوا چشم نمی‌گشود. خدایان کامه (Kama)، خدای عشق، را فرستادند تا دل شیوا را به پارواتی مایل کند.

کامه با کمانی از نیشکر و تیرهایی از گل نزدیک شد و در لحظه‌ای که پارواتی برای پیشکش گل خم شده بود، تیر را رها کرد. مراقبهٔ شیوا لرزید. شیوا خشمگین چشم سوم پیشانی‌اش را گشود و از آن آتشی بیرون جهید که کامه را در دم خاکستر کرد. همسر کامه، رَتی (Rati)، بر خاکستر او شیون کرد و از آن پس کامه را «اَننگه» (Ananga)، یعنی «بی‌تن»، خواندند؛ عشقی که تن ندارد اما همه‌جا حاضر است. پارواتی که دید زیبایی نتوانسته شیوا را به دست آورد، خود به ریاضتی سخت تن داد و سرانجام شیوا با او ازدواج کرد. کالیداسه (Kalidasa)، بزرگ‌ترین شاعر سانسکریت، این قصه را در منظومهٔ «زاده شدن کوماره» (Kumarasambhava) سروده است.

چشم سوم شیوا در میانهٔ پیشانی او قرار دارد. دو چشم دیگر جهان بیرون را می‌بینند و چشم سوم دانشی را که فراتر از ظاهر است؛ همان دانشی که هوس و پندار را می‌سوزاند. گاهی دو چشم شیوا را خورشید و ماه و چشم سوم را آتش می‌دانند. دربارهٔ پارواتی در مقالهٔ پارواتی بخوانید.

ناتاراجه و طبل دمرو (Nataraja & Damaru)؛ رقص جهان

جزئیات یک ناتاراجهٔ مفرغی سدهٔ دهم: طبل دمرو در دست بالایی شیوا
جزئیات یک ناتاراجهٔ مفرغی سدهٔ دهم: طبل دمرو در دست بالایی شیوا — مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

در جنگلی به نام داروکاوَنه (Darukavana) گروهی از فرزانگان زندگی می‌کردند که به دانش و آیین‌های خود سخت می‌نازیدند. شیوا به شکل گدایی برهنه و زیبا به جنگل آمد و همسران فرزانگان دلباختهٔ او شدند. فرزانگان خشمگین با آیین‌های جادویی ببری را به سوی او فرستادند؛ شیوا ببر را درید و پوستش را به کمر بست. ماری فرستادند؛ شیوا آن را چون گردن‌بندی بر گردن انداخت. سرانجام دیوی کوتوله به نام اَپَسمارَه (Apasmara) فرستادند؛ شیوا پا بر پشت او نهاد و بر او به رقص درآمد. فرزانگان با دیدن آن رقص به خطای خود پی بردند و به پای او افتادند.

این صحنه موضوع مشهورترین پیکره‌های هنر هند است: «ناتاراجه» (Nataraja)، یعنی «شاه رقص»، که بیشتر آنها را پیکرتراشان دوران چولا (Chola) در جنوب هند، در سده‌های دهم تا دوازدهم میلادی، از مفرغ ریخته‌اند. هر جزء این پیکره معنایی دارد. شیوا در یک دست بالایی طبلی کوچک و ساعت‌شنی‌شکل به نام دَمَرو (Damaru) دارد که صدای آفرینش است، و در دست بالایی دیگر شعله‌ای که آتش ویرانی است. یک دست پایینی‌اش به حالت «نترس» گشوده است. یک پا بر اپسمارهٔ کوتوله، که نماد نادانی است، فرود آمده و پای دیگر بالا رفته که نشان رهایی است. گرداگرد او حلقه‌ای از آتش است که جهان را نشان می‌دهد. پس رقص شیوا همهٔ چرخهٔ هستی است: آفرینش، نگهداری، ویرانی، پنهان کردن و رها کردن. معبد چیدمبرم (Chidambaram) در تامیل‌نادو مهم‌ترین معبد شیوا به‌عنوان ناتاراجه است.

دمرو قصهٔ دیگری هم دارد. به روایتی سنتی، در پایان رقص، شیوا چهارده بار بر طبلش زد و از این چهارده صدا چهارده رشته از واج‌های زبان سانسکریت پدید آمد که «ماهشوره سوتره» (Maheshvara Sutras) خوانده می‌شوند و پانینی (Panini)، دستورنویس بزرگ سانسکریت، دستور زبان خود را بر پایهٔ آنها بنا کرد. پس طبل شیوا هم صدای آفرینش است و هم سرچشمهٔ زبان.

سه‌شاخه (Trishula)؛ سلاحی که شیوا به الهه داد

دورگا در حال کشتن دیو گاومیش، مهیشه؛ سنگ‌نگاره از جاوه
دورگا در حال کشتن دیو گاومیش، مهیشه؛ سنگ‌نگاره از جاوه — موزهٔ متروپولیتن نیویورک؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

دیوی به نام مَهیشه (Mahisha)، که به شکل گاومیش درمی‌آمد، خدایان را شکست داده و از آسمان رانده بود. به روایت «دیوی ماهاتمیه» (Devi Mahatmya)، خدایان شکست‌خورده نزد برهما، ویشنو و شیوا رفتند و ماجرا را گفتند. خشم این سه خدای بزرگ و خشم همهٔ خدایان دیگر به شکل نوری از تنشان بیرون آمد و این نورها به هم پیوستند و الهه‌ای با دست‌های بسیار پدید آمد که او را دورگا (Durga) می‌خوانند. آنگاه هر خدا سلاح خود را به او بخشید. شیوا از سه‌شاخهٔ خود سه‌شاخه‌ای دیگر بیرون کشید و به او داد، ویشنو از چاکرهٔ خود چاکره‌ای، وارونا (Varuna) صدفی، اگنی (Agni) نیزه‌ای، ایندرا (Indra) آذرخشش را و کوه هیمالیا شیری که مرکب او شد. دورگا با این سلاح‌ها به میدان رفت و سرانجام مهیشه را کشت.

تریشوله، یعنی «سه‌نیزه»، سلاح اصلی شیوا است و بعد از او سلاح دورگا و کالی (Kali). سه شاخهٔ آن را به شکل‌های گوناگون تعبیر کرده‌اند: سه زمان گذشته و حال و آینده، سه کار آفرینش و نگهداری و ویرانی، یا سه «گونه» (guna) که در فلسفهٔ هندی سرشت همهٔ چیزهای جهان را می‌سازند. پیروان شیوا سه‌شاخه را بر در معبدها و گاه بر خانه‌هایشان نصب می‌کنند. قصهٔ الهه‌های جنگجو را در مقالهٔ کالی هم خوانده‌ایم.

نمادهای ویشنو

صدف و چاکره (Shankha & Chakra)؛ آوای پیروزی و چرخ نابودی

پیکرهٔ مفرغی ویشنو با صدف و چاکره در دو دست بالایی، تامیل‌نادو
پیکرهٔ مفرغی ویشنو با صدف و چاکره در دو دست بالایی، تامیل‌نادو — موزهٔ متروپولیتن نیویورک؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

ویشنو معمولاً با چهار دست تصویر می‌شود و در آنها چهار چیز دارد: صدف، چاکره، گرز و نیلوفر. دربارهٔ نیلوفر گفتیم؛ صدف و چاکره قصه‌های خود را دارند.

کریشنا (Krishna)، که یکی از تجسدهای ویشنو است، در جوانی نزد استادی به نام ساندیپانی (Sandipani) درس خواند. به روایت بهاگوته پورانه (Bhagavata Purana)، استاد به‌عنوان پاداش آموزش از او خواست پسرش را بازگرداند که سال‌ها پیش در دریا غرق شده بود. کریشنا به دریا رفت و دریافت که دیوی به نام پنچَجَنه (Panchajana) که در صدفی بزرگ زندگی می‌کرد، پسر را برده است. کریشنا دیو را کشت و صدفش را برداشت و آن صدف «پنچجنیه» (Panchajanya) نام گرفت. در آغاز نبرد بزرگ مهابهاراته، کریشنا در همین صدف دمید.

چاکره یا «سودرشنه» (Sudarshana)، یعنی «خوش‌منظر»، چرخی است با لبه‌های تیز که بر انگشت ویشنو می‌چرخد. مشهورترین قصهٔ آن در مهابهاراته (Mahabharata) آمده است. در جشن تاج‌گذاری یودیشتیره (Yudhishthira)، شاهزاده‌ای به نام شیشوپاله (Shishupala) به کریشنا دشنام داد. کریشنا پیش‌تر به مادر شیشوپاله قول داده بود صد خطای پسرش را ببخشد. او آرام ماند و دشنام‌ها را شمرد. وقتی دشنام صد و یکم گفته شد، کریشنا چاکره‌اش را رها کرد و سر شیشوپاله را برید.

صدف، که صدایش در آیین‌های هندو هنوز آغاز نیایش را اعلام می‌کند، نماد صدای نخستین و فراخوان به پیروزی دارمه (Dharma)، یعنی نظم درست جهان، است. چاکره نماد ذهن و زمان است که مدام می‌چرخد، و سلاحی که ویشنو با آن نیروهای آشوب را نابود می‌کند. دربارهٔ تجسدهای ویشنو در مقالهٔ آواتارهای ویشنو نوشته‌ایم.

مار شِشه (Shesha)؛ آنچه باقی می‌ماند

ویشنو خفته بر مار ششه؛ دیوارنگارهٔ کاخ متنچری (Mattancherry) در کوچی
ویشنو خفته بر مار ششه؛ دیوارنگارهٔ کاخ متنچری (Mattancherry) در کوچی — عکس: Rainer Halama، مجوز CC BY-SA 4.0، از ویکی‌مدیا کامنز

میان هر دو دوران آفرینش، وقتی جهان در پایان دوره‌اش در آب‌های کیهانی حل می‌شود، ویشنو بر ماری هزارسر به نام شِشه دراز می‌کشد و بر اقیانوس شناور به خواب می‌رود. سرهای مار مانند سایبانی بالای سرش گشوده‌اند و لاکشمی کنار پاهایش نشسته است. در این خواب، که «یوگه‌نیدرا» (Yoga Nidra) نام دارد، جهان بعدی در رؤیای ویشنو شکل می‌گیرد، تا اینکه از ناف او نیلوفر برهما می‌روید و آفرینش دوباره آغاز می‌شود.

نام «ششه» یعنی «باقی‌مانده»؛ چیزی که پس از نابودی همه‌چیز باقی می‌ماند. نام دیگرش «اننته» (Ananta) یعنی «بی‌پایان» است. پس مار ششه نماد زمان بی‌پایان است که حتی پس از پایان جهان هم ادامه دارد. مارها یا «ناگه‌ها» (Naga) در اساطیر هند جایگاه دوگانه‌ای دارند. گاهی نیروی خطرناکی‌اند که باید رام شوند، مانند ماری به نام کالیه (Kaliya) که رود یمونا را زهرآلود کرده بود و کریشنای کودک بر سرهایش رقصید تا رامش کرد. گاهی هم یار خدایان‌اند، مانند واسوکی (Vasuki) که خدایان و دیوها او را طناب کردند تا اقیانوس شیر را هم بزنند، و مارهایی که شیوا بر گردن دارد. مارها نگهبان آب‌ها، گنج‌های زیرزمین و باروری‌اند. برای نگاهی گسترده‌تر به مار در اسطوره‌های جهان مقالهٔ مار در اساطیر را بخوانید.

مرکب‌های خدایان

گرودَه (Garuda) و دیگر واهنه‌ها

ویشنو سوار بر گرده؛ نگارگری مکتب پهاری، منسوب به سجنو اهل مندی
ویشنو سوار بر گرده؛ نگارگری مکتب پهاری، منسوب به سجنو اهل مندی — موزهٔ متروپولیتن نیویورک؛ مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

دو خواهر، کَدرو (Kadru) و وینَتا (Vinata)، هر دو همسر فرزانه‌ای به نام کَشیَپه (Kashyapa) بودند. کدرو مادر هزار مار بود و وینتا مادر دو پرنده. روزی دو خواهر بر سر رنگ دم اسبی آسمانی شرط بستند: وینتا گفت دم اسب سفید است و کدرو گفت سیاه است، و قرار شد هر کس ببازد، کنیز دیگری شود. شب‌هنگام کدرو به پسرانش، مارها، دستور داد به دم اسب بیاویزند تا سیاه به نظر برسد. بامداد وینتا دم را سیاه دید، باخت و کنیز خواهرش شد.

پسر وینتا، گرده، پرنده‌ای غول‌پیکر و درخشان بود. از مارها پرسید با چه بهایی مادرش را آزاد می‌کنند و آنها گفتند: آب حیات (Amrita) را از آسمان برای ما بیاور. گرده به آسمان پرواز کرد، از دیوارهای آتش و چرخ‌های تیغ‌دار گذشت، نگهبانان را شکست داد و کوزهٔ آب حیات را برداشت. در راه بازگشت ویشنو بر او ظاهر شد و از دلاوری‌اش خشنود شد. گرده پذیرفت که مرکب ویشنو شود و ویشنو هم به او وعده داد که بی‌نوشیدن آب حیات جاودان شود و تصویرش بر پرچم ویشنو بنشیند. گرده کوزه را نزد مارها گذاشت و مادرش آزاد شد، اما پیش از آنکه مارها از آن بنوشند، ایندرا کوزه را ربود. مارها فقط توانستند علف‌هایی را که کوزه بر آن بود، بلیسند و تیزی علف زبانشان را دوشاخه کرد. این قصه در کتاب نخست مهابهاراته آمده و دشمنی همیشگی گرده و مارها را هم توضیح می‌دهد.

هر خدای هندو مرکبی یا «واهنه» (Vahana) دارد و هر مرکب چیزی دربارهٔ آن خدا می‌گوید:

  • شیوا بر گاو نری به نام نندی (Nandi) سوار است، که نگهبان در خانهٔ او هم هست. در بیشتر معبدهای شیوا پیکرهٔ نندی روبه‌روی محراب نشسته و به آن چشم دوخته است.
  • برهما و ساراسواتی (Saraswati) بر قویی به نام هَمسه (Hamsa) سوارند. به باور هندوها، همسه می‌تواند شیر را از آب جدا کند؛ نماد دانشی که درست را از نادرست جدا می‌کند.
  • لاکشمی گاه با جغد و گاه با فیل تصویر می‌شود.
  • گانش با همهٔ تن بزرگش بر موشی کوچک سوار است؛ موشی که از هر شکافی می‌گذرد، مانند گانش که هر مانعی را برمی‌دارد.
  • کارتیکیه (Kartikeya)، خدای جنگ، بر طاووس سوار است.
  • دورگا بر شیر یا ببر سوار است.
  • ایندرا بر فیل سفید چندسری به نام ایراوَته (Airavata) سوار است که از هم زدن اقیانوس بیرون آمد.
  • یاما (Yama)، خدای مرگ، بر گاومیشی سیاه سوار است.

مرکب گاهی نیروی رام‌شده‌ای است که خدا بر آن چیره شده و گاهی تصویر دیگری از خود خدا. مقاله‌های ساراسواتی، ایندرا و یاما این خدایان را معرفی می‌کنند.

نمادهای فراوانی و برکت

گاو کامدهنو (Kamadhenu)؛ گاوی که هر آرزویی را برمی‌آورد

گاو مقدس که خدایان در تن او جای دارند؛ چاپ سنگی از کارگاه راوی وارما
گاو مقدس که خدایان در تن او جای دارند؛ چاپ سنگی از کارگاه راوی وارما — مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

یکی دیگر از گنج‌هایی که از هم زدن اقیانوس شیر بیرون آمد، گاوی به نام کامدهنو بود، یعنی «گاوی که آرزوها را می‌دوشد». کامدهنو یا یکی از دخترانش به آشرام وَسیشتَه (Vasishtha)، فرزانهٔ بزرگ، رسید. به روایت رامایانا (Ramayana)، روزی پادشاهی به نام ویشوامیتره (Vishvamitra) با سپاهی بزرگ به آشرام وسیشته آمد. فرزانه از او و همهٔ سپاهش با خوراک‌هایی که گاو برایش فراهم می‌کرد، پذیرایی کرد. پادشاه که چنین گنجی دید، گاو را خواست و وقتی وسیشته نداد، خواست به زور ببرد.

گاو به وسیشته پناه برد و فرزانه به او فرمان داد سپاه بیافریند. از بانگ گاو سپاهیانی بیرون ریختند و در میان آنها، به روایت رامایانا، پهلوه‌ها (Pahlava)، یعنی پارت‌ها، و شکه‌ها (Shaka)، یعنی سکاها، هم بودند. آنها سپاه شاه را شکست دادند. ویشوامیتره که دید نیروی فرزانگی از نیروی شاهی بیشتر است، تاج و تخت را رها کرد و سال‌ها ریاضت کشید تا سرانجام خود به فرزانه‌ای بزرگ بدل شد. حضور پارت‌ها و سکاها در این قصه نشان می‌دهد که هندیان روزگار رامایانا همسایگان ایرانی خود را خوب می‌شناختند.

گاو در آیین هندو نماد زمینِ بخشنده، فراوانی و مادری است، چون بی‌آنکه چیزی بخواهد، شیر می‌دهد. احترام هندوها به گاو و پرهیزشان از کشتن آن در طول قرن‌ها شکل گرفت و در سنت کریشنا، که کودکی و جوانی‌اش را در میان گاوچرانان گذراند، به اوج رسید. قصهٔ کامل رامایانا را می‌توانید از قسمت نخست در سایت دنبال کنید.

کلشه (Kalasha)؛ کوزهٔ آب حیات

کلشه در آیین ازدواج هندو، با برگ انبه و نارگیل
کلشه در آیین ازدواج هندو، با برگ انبه و نارگیل — عکس: Kashish1711، مجوز CC BY-SA 4.0، از ویکی‌مدیا کامنز

هم زدن اقیانوس شیر هزار سال طول کشید. آخرین چیزی که از اقیانوس بیرون آمد، پزشک خدایان، دَنونتَری (Dhanvantari)، بود که کوزه‌ای پر از آب حیات در دست داشت. دیوها بر سر کوزه هجوم آوردند و آن را ربودند و ویشنو به شکل زنی افسونگر به نام موهینی (Mohini) درآمد، دیوها را فریفت و آب حیات را به خدایان نوشاند. در روایت‌های بعدی آمده است که در این کشمکش چند قطره از آب حیات بر چهار جای زمین چکید: پریاگ (Prayag)، هریدوار (Haridwar)، اوجین (Ujjain) و ناسیک (Nashik). امروز در همین چهار شهر، هر چند سال یک بار، «کومبه میلا» (Kumbh Mela) برگزار می‌شود، بزرگ‌ترین گردهمایی دینی جهان که ده‌ها میلیون زائر در آن در رود غسل می‌کنند. واژهٔ «کومبه» یعنی کوزه.

کلشه یا «پورنه‌کومبه» (Purna Kumbha)، یعنی «کوزهٔ پر»، کوزه‌ای است پر از آب که دهانه‌اش را با برگ انبه می‌پوشانند و نارگیلی بر آن می‌گذارند. این کوزه در آغاز تقریباً همهٔ آیین‌های هندو، از ازدواج تا گشایش خانهٔ نو، گذاشته می‌شود. کوزه را تن جهان یا زهدان زمین و آب درونش را آب‌های آغازین و آب حیات می‌دانند. کوزهٔ پر نماد فراوانی، زندگی و حضور خدا در آیین است.

نمادهای کیهان

درخت وارونه (Ashvattha)؛ جهانی که ریشه در آسمان دارد

کریشنای کودک بر برگ درخت انجیر؛ منبت عاج بر در کاخ میسور
کریشنای کودک بر برگ درخت انجیر؛ منبت عاج بر در کاخ میسور — عکس: Lampglow11، مجوز CC BY-SA 4.0، از ویکی‌مدیا کامنز

مارکاندیه (Markandeya)، فرزانه‌ای که عمری بسیار دراز داشت، در رؤیایی پایان جهان را دید. به روایت بهاگوته پورانه، آب‌ها همه‌چیز را فرا گرفتند و زمین و آسمان در اقیانوسی تاریک غرق شدند. مارکاندیه هزاران سال در این آب‌ها سرگردان بود تا اینکه درخت انجیر هندی یا بنیانی (Banyan) را دید و بر یکی از برگ‌هایش کودکی را که انگشت پایش را می‌مکید و آرام لبخند می‌زد. کودک نفسی کشید و مارکاندیه به درون تن او کشیده شد و آنجا همهٔ جهان، کوه‌ها، دریاها، شهرها و آسمان را دید. سپس با بازدم کودک دوباره بیرون افتاد. آن کودک ویشنو بود و آن درخت، درخت هستی.

درخت در اساطیر هند جایگاه بزرگی دارد. بهگودگیتا در آغاز فصل پانزدهم تصویری شگفت از جهان می‌دهد: درخت انجیر مقدسی به نام «اَشوَتّه» که ریشه‌هایش در بالا و شاخه‌هایش در پایین است و برگ‌هایش سرودهای وداها هستند. ریشه در آسمان، یعنی در برهمن، حقیقت برتر، دارد و شاخه‌هایش جهانی است که ما در آن زندگی می‌کنیم. گیتا می‌گوید باید این درخت را با تبر بی‌دلبستگی برید تا به سرچشمه رسید. همین درخت اشوته، که نام علمی‌اش Ficus religiosa است، درختی است که بودا (Buddha) زیر آن به بیداری رسید. هندوها هنوز گرد درختان انجیر مقدس نخ می‌بندند و زیرشان چراغ روشن می‌کنند.

سری‌ینتره (Sri Yantra)؛ نقشهٔ پیوند شیوا و شکتی

سری‌ینتره بر صفحهٔ مسی
سری‌ینتره بر صفحهٔ مسی — مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز

«ینتره» (Yantra) در سانسکریت یعنی ابزار، و در آیین هندو نقشی هندسی است که برای مراقبه و نیایش به کار می‌رود. مشهورترین آنها سری‌ینتره است: نه مثلث در هم تنیده که چهارتایشان رو به بالا و پنج‌تایشان رو به پایین‌اند. از درهم‌رفتن آنها چهل‌وسه مثلث کوچک پدید می‌آید که با دو دایره از گلبرگ‌های نیلوفر و قابی چهارگوش با چهار در احاطه شده‌اند. در مرکز آن نقطه‌ای است به نام «بیندو» (Bindu).

مثلث‌های رو به بالا را شیوا، یعنی آگاهی، و مثلث‌های رو به پایین را شکتی، یعنی نیروی آفرینش، می‌دانند. درهم‌تنیدگی آنها پیوند این دو و پیدایش جهان از این پیوند است و بیندو نقطه‌ای است که جهان از آن آغاز شده و به آن بازمی‌گردد. سری‌ینتره در سنت «سری‌ویدیا» (Sri Vidya) شکل هندسی خود الهه است. پرستنده در مراقبه از قاب بیرونی آغاز می‌کند و لایه به لایه به سوی مرکز پیش می‌رود؛ سفری از جهان بیرون به سرچشمهٔ هستی.

نشانه‌های تن و دست

تیلکه و بیندی (Tilaka & Bindi)

مردی با تریپوندره، سه خط خاکستر مقدس، بر پیشانی
مردی با تریپوندره، سه خط خاکستر مقدس، بر پیشانی — عکس: Vinoth Chandar from Chennai, India، مجوز CC BY 2.0، از ویکی‌مدیا کامنز

بسیاری از هندوها بر پیشانی نشانی دارند که از آن می‌شود فهمید پیرو کدام خداست. پیروان ویشنو نشانی U شکل یا V شکل از خاک رس سفید یا خمیر صندل می‌کشند که اغلب خطی سرخ در میانه دارد؛ برخی آن را جای پای ویشنو می‌دانند. پیروان شیوا سه خط افقی از خاکستر مقدس (vibhuti) بر پیشانی می‌کشند که «تریپوندره» (Tripundra) نام دارد و گاه نقطه‌ای سرخ در میانه‌اش است. خاکستر یادآور این است که همه‌چیز سرانجام خاکستر می‌شود و تنها شیوا می‌ماند.

بیندی نقطه‌ای سرخ میان دو ابروست. جای آن همان جایی است که چشم سوم شیوا قرار دارد و در سنت یوگا آن را مرکز آگاهی می‌دانند. بیندی سرخ در سنت، نشان زن شوهردار بود، اما امروز بسیاری از زنان هندی آن را به هر رنگ و شکلی و بیشتر به‌عنوان آرایش می‌گذارند.

مودراها (Mudra)؛ زبان دست‌ها

پیکرهٔ ساراسواتی با دست در حالت ابهیه‌مودرا
پیکرهٔ ساراسواتی با دست در حالت ابهیه‌مودرا — عکس: Christina Kundu، مجوز CC BY-SA 3.0، از ویکی‌مدیا کامنز

دست‌های خدایان در پیکره‌های هندی تنها چیزی را نگه نمی‌دارند؛ با حالتشان هم سخن می‌گویند. این حالت‌ها را «مودرا» می‌نامند. دو مودرای مهم را در بیشتر پیکره‌ها می‌توان دید. «ابهیه‌مودرا» (Abhaya Mudra) دستی است که بالا آمده و کف آن رو به بیننده است، یعنی «نترس»؛ همان دستی که در پیکرهٔ ناتاراجه دیدیم. «وَرَده‌مودرا» (Varada Mudra) دستی است که پایین آمده و کف آن رو به بیرون است، یعنی «می‌بخشم» و نشان برآوردن آرزو. خدایی که یک دست را به حالت ابهیه و دست دیگر را به حالت ورده دارد، به پرستنده‌اش می‌گوید: از من نترس و هر چه بخواهی به تو می‌دهم. همین زبان دست‌ها در رقص کلاسیک هند هم به کار می‌رود و رقصنده با آن قصه‌ها را بی‌کلام روایت می‌کند.

جمع‌بندی

نمادهای هندو، مانند خود اساطیر هند، لایه‌لایه‌اند. اوم از وداها و اوپانیشادها می‌آید، لینگه و چشم سوم از پورانه‌ها و ناتاراجه از هنر جنوب هند در قرون میانه. اما همهٔ آنها در یک زبان مشترک کنار هم نشسته‌اند و پرستنده‌ای که امروز به معبد می‌رود، همه را با هم می‌بیند. بسیاری از این نمادها به یک قصهٔ بزرگ بازمی‌گردند: هم زدن اقیانوس شیر، که از آن لاکشمی و نیلوفرش، کامدهنو، ایراوته و کوزهٔ آب حیات بیرون آمد. و بیشترشان یک اندیشهٔ مشترک را بیان می‌کنند: جهان دایره‌ای از آفرینش و نابودی است، و در پس همهٔ شکل‌ها حقیقتی هست که شکل ندارد.

نمادنام سانسکریتمعناخدایان وابسته
اومOmصدای هستی، همهٔ وداهابرهمن
نیلوفرPadmaپاکی، زایش، شکوفایی جانبرهما، ویشنو، لاکشمی
سواستیکاSvastikaبهروزی و فرخندگیگانش، لاکشمی
لینگهLingaخدای بی‌شکل و بی‌پایانشیوا
چشم سومTrinetraدانش برتر، آتشِ سوزانندهٔ هوسشیوا
دمروDamaruصدای آفرینش، سرچشمهٔ زبانشیوا ناتاراجه
سه‌شاخهTrishulaسه زمان، سه کار خداشیوا، دورگا
صدفShankhaصدای نخستین، فراخوان دارمهویشنو، کریشنا
چاکرهSudarshana Chakraزمان، نابودی آشوبویشنو، کریشنا
مار ششهShesha, Anantaزمان بی‌پایانویشنو
گردهGarudaمرکب ویشنو، آزادیویشنو
کامدهنوKamadhenuفراوانی، زمین بخشندهوسیشته
کلشهKalasha, Kumbhaکوزهٔ پر، آب حیاتدنونتری
اشوتهAshvatthaدرخت جهانویشنو، برهمن
سری‌ینترهSri Yantraپیوند شیوا و شکتیالهه
تیلکه و بیندیTilaka, Bindiپیروی از خدا، چشم سومویشنو، شیوا
ابهیه و وردهAbhaya, Varadaنترس، می‌بخشمهمهٔ خدایان

برای آشنایی کلی‌تر با این سنت مقالهٔ اساطیر هند و برای آشنایی با کهن‌ترین متن آن شناخت عصر ودایی با ریگ‌ودا را بخوانید.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

  • هاینریش زیمر، اسطوره‌ها و نمادها در هنر و تمدن هند (Heinrich Zimmer, Myths and Symbols in Indian Art and Civilization, ed. Joseph Campbell)، انتشارات دانشگاه پرینستون، ۱۹۴۶.
  • آناندا کوماراسوامی، رقص شیوا (Ananda K. Coomaraswamy, The Dance of Shiva)، ۱۹۱۸.
  • استلا کرامریش، حضور شیوا (Stella Kramrisch, The Presence of Śiva)، انتشارات دانشگاه پرینستون، ۱۹۸۱.
  • ت. ا. گوپیناته رائو، مبانی شمایل‌نگاری هندو (T. A. Gopinatha Rao, Elements of Hindu Iconography)، ۱۹۱۴–۱۹۱۶.
  • وندی دانیگر، اسطوره‌های هندو (Wendy Doniger, Hindu Myths: A Sourcebook Translated from the Sanskrit)، پنگوئن، ۱۹۷۵.
  • دیانا اک، دَرشَن: دیدن تصویر الهی در هند (Diana L. Eck, Darśan: Seeing the Divine Image in India)، انتشارات دانشگاه کلمبیا، ۱۹۹۸.
  • تامس کوبرن، دیدار با الهه: ترجمه‌ای از دیوی ماهاتمیه (Thomas B. Coburn, Encountering the Goddess: A Translation of the Devī-Māhātmya and a Study of Its Interpretation)، انتشارات دانشگاه ایالتی نیویورک، ۱۹۹۱.
  • پاتریک اولیول، اوپانیشادها (Patrick Olivelle, Upaniṣads)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۹۶.
  • ج. آ. ب. فان بویتنن، مهابهاراته، کتاب نخست (J. A. B. van Buitenen, The Mahābhārata, Vol. 1: The Book of the Beginning)، انتشارات دانشگاه شیکاگو، ۱۹۷۳.
  • رابرت گلدمن، رامایانای والمیکی، جلد نخست: بالاکانده (Robert P. Goldman, The Rāmāyaṇa of Vālmīki, Vol. I: Bālakāṇḍa)، انتشارات دانشگاه پرینستون، ۱۹۸۴.
در ادامه بخوانید

روایت‌های دیگری از هند

رامایانا قسمت چهاردهم – دم هانومان
رامایانا

رامایانا قسمت چهاردهم – دم هانومان

پل سرانجام تنها در پنج روز تکمیل شد و ارتش میمون‌ها در حالی که رام و لاکشمان را روی شانه‌های خود حمل می‌کردند، از آن عبور…

قسمت پادکست ۱۹ دقیقه خواندن
رامایانا قسمت سیزدهم – بازگشتی پیروزمندانه
رامایانا

رامایانا قسمت سیزدهم – بازگشتی پیروزمندانه

عسل، شیرین‌ترین عسل، در مدووانا Madhuvana پیدا می‌شد؛ باغی درست بیرونِ کیشکیندا. کندوهای آنجا فقط مخصوص شاهانِ میمون بود. اما میمون‌های کاوشگر در بازگشت از جنوب،…

قسمت پادکست ۱۲ دقیقه خواندن

پادکست تحوت را در سایر پادگیرها بشنوید