خدایان هند در گذر زمان؛ از ریگ‌ودا تا پورانه‌ها

۱۷ دقیقه خواندن
خدایان هند در گذر زمان؛ از ریگ‌ودا تا پورانه‌ها

خدایان هند یک فهرست ثابت نیستند؛ تاریخی سه‌هزارساله‌اند. ایندرا (Indra) که روزگاری شاه خدایان بود، در پورانه‌ها به پادشاهی ترسو و هوس‌باز بدل شد؛ ویشنو (Vishnu) که در ریگ‌ودا تنها چند سرود داشت، به نگهبان جهان و خدای ده تجسد رسید؛ و الهه‌ها که در آغاز بیشتر در حاشیه بودند، در قرون میانه به «شکتی» (Shakti)، نیروی زندهٔ همهٔ هستی، تبدیل شدند. این مقاله این دگرگونی را دوره به دوره دنبال می‌کند. در هر دوره نخست یک قصهٔ اسطوره‌ای از متن‌های همان روزگار روایت می‌شود و سپس می‌بینیم آن قصه دربارهٔ خدایان آن دوره چه می‌گوید.

نقشهٔ راه این مقاله

  • پیش از وداها: تمدن دره سند و پرسش «شیوای نخستین».
  • دورهٔ ودایی (حدود ۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از میلاد): ایندرا، آگنی، سوما، وارونا و خدایان طبیعت.
  • دورهٔ برهمنه‌ها (حدود ۱۰۰۰ تا ۷۰۰ پیش از میلاد): پرجاپتی و قربانی‌ای که جهان را سرپا نگه می‌دارد.
  • دورهٔ اوپانیشادها (حدود ۸۰۰ تا ۳۰۰ پیش از میلاد): برهمن و آتمن؛ وقتی خدایان به درون آدمی می‌روند.
  • دورهٔ حماسه‌ها (حدود ۴۰۰ پیش از میلاد تا ۴۰۰ میلادی): مهابهاراته، رامایانا و تولد خدای تجسدیافته.
  • دورهٔ پورانه‌ها (حدود ۳۰۰ تا ۱۵۰۰ میلادی): ویشنو، شیوا، الههٔ بزرگ و خانوادهٔ خدایان.
  • بهکتی و تنتره (قرون میانه): عشق به خدا و نیروی الهه.
  • جمع‌بندی: جدول دوره‌ها، متن‌ها و خدایان.

یک نکته پیش از آغاز: تاریخ‌گذاری متن‌های هندی تقریبی است. این متن‌ها قرن‌ها سینه‌به‌سینه منتقل شده‌اند و بیشتر پژوهشگران برای هر دوره بازه‌ای چندصدساله در نظر می‌گیرند. دوره‌ها هم یکدیگر را قطع نمی‌کنند؛ هر دورهٔ تازه خدایان دورهٔ پیشین را نگه می‌دارد، اما جایگاهشان را دگرگون می‌کند.

پیش از وداها: تمدن دره سند

در میانهٔ هزارهٔ سوم پیش از میلاد، در کرانه‌های رود سند، شهرهایی چون موهنجو-دارو (Mohenjo-daro) و هاراپا (Harappa) برپا بودند؛ شهرهایی با خیابان‌های شطرنجی، آب‌راهه‌های سرپوشیده و گرمابه‌ای بزرگ. از این تمدن هزاران مُهر سنگی کوچک مانده است. بر یکی از مشهورترین آنها پیکره‌ای نشسته با شاخ‌هایی بر سر دیده می‌شود که پاهایش را به حالت مراقبه جمع کرده و جانورانی گردش را گرفته‌اند.

باستان‌شناس بریتانیایی جان مارشال (John Marshall) این پیکره را «پشوپتی» (Pashupati)، یعنی «سرور جانوران»، نامید و آن را صورت نخستین شیوا دانست. این تفسیر هنوز طرفدارانی دارد، اما بسیاری از پژوهشگران امروز آن را حدسی جسورانه می‌دانند؛ خط دره سند هنوز خوانده نشده و ما نمی‌دانیم مردم این شهرها خدایانشان را چه می‌نامیدند. آنچه می‌توان با احتیاط گفت این است که پیکرک‌های زنانه، نشانه‌های باروری و گرامی‌داشت درخت و جانور در این تمدن دیده می‌شود و شاید برخی از این عناصر بعدها به آیین هندو راه یافته باشند.

دورهٔ ودایی: خدایان آسمان، آتش و نوشابهٔ مقدس

قصه: ایندرا و اژدهای بندکنندهٔ آب‌ها

روزگاری آب‌ها در جهان روان نبودند. ماری غول‌پیکر به نام وریتره (Vritra)، که نامش «بازدارنده» معنا می‌دهد، بر کوه چنبره زده بود و همهٔ آب‌های جهان را در شکم کوه زندانی کرده بود. زمین تشنه بود و هیچ خدایی یارای رویارویی با او را نداشت.

آنگاه ایندرا برخاست. سه کاسه سوما (Soma)، نوشابهٔ مقدس خدایان، سر کشید و نیرویش چنان افزون شد که آسمان و زمین از او به لرزه افتادند. توشتر (Tvashtr)، صنعتگر خدایان، برایش آذرخشی ساخت به نام وجره (Vajra). ایندرا با وجره بر وریتره تاخت، بازوان و شانه‌هایش را درهم شکست و او را چون درختی که با تبر افکنده شود بر زمین انداخت. کوه شکافت و آب‌ها، همچون گاوانی که از آغل رها شوند، غرّان به سوی دریا روان شدند. ریگ‌ودا این پیروزی را بارها ستوده است، به‌ویژه در سرود سی‌ودوم از کتاب نخست.

خدایان ودایی چه کسانی بودند؟

این قصه چکیدهٔ جهان ودایی است. ریگ‌ودا (Rigveda)، کهن‌ترین متن هندی، مجموعه‌ای از بیش از هزار سرود است که سرایندگان آریایی در حدود ۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از میلاد برای خدایانشان سروده‌اند. این خدایان، که «دِوه» (deva) یعنی «درخشان» خوانده می‌شدند، بیشتر نیروهای طبیعت و آیین بودند و در سرودها از «سی‌وسه خدا» سخن می‌رود.

ایندرا پرآوازه‌ترین آنان بود و حدود یک‌چهارم سرودهای ریگ‌ودا به او تعلق دارد: خدای جنگ، آذرخش و باران، جنگاوری سوما‌نوش که دشمنان آریاییان را درهم می‌شکست.

آگنی (Agni)، خدای آتش، پس از ایندرا بیشترین سرودها را دارد. او آتش قربانگاه بود و پیام‌آور میان آدمیان و خدایان؛ هر پیشکشی که در آتش ریخته می‌شد، به دست آگنی به آسمان می‌رسید. نخستین سرود ریگ‌ودا هم برای اوست.

سوما هم گیاه بود، هم نوشابه‌ای که از فشردن آن به دست می‌آمد و هم خدایی که در آن نوشابه حضور داشت. سراسر کتاب نهم ریگ‌ودا به سوما اختصاص دارد. اینکه این گیاه دقیقاً چه بوده، هنوز از معماهای پژوهش است. همتای ایرانی آن «هوم» در اوستاست و این یکی از نشانه‌های ریشهٔ مشترک دین هندی و ایرانی است.

وارونا (Varuna) پاسدار «رته» (Rta)، یعنی نظم کیهانی و راستی، بود. او از فراز آسمان بر کردار آدمیان نظاره می‌کرد و دروغ‌گویان را با بندهایش گرفتار می‌ساخت. همراهش میتره (Mitra)، خدای پیمان، بود که با «میترهٔ» ایرانی هم‌ریشه است.

در کنار اینان خدایان دیگری هم بودند: سوریه (Surya)، خورشید؛ اوشس (Ushas)، الههٔ سپیده‌دم که از زیباترین سرودهای ریگ‌ودا برای اوست؛ وایو (Vayu)، باد؛ اَشوین‌ها (Ashvins)، دو سوار درمانگر؛ رودره (Rudra)، خدای هراس‌انگیز طوفان و بیماری؛ و یاما (Yama)، نخستین انسانی که مرد و راه جهان مردگان را برای دیگران گشود. ساراسواتی (Sarasvati) در این دوره هنوز بیش از هر چیز رودی مقدس بود.

نکتهٔ شگفت این است که ویشنو و رودره، دو خدایی که بعدها بزرگ‌ترین خدایان هند شدند، در ریگ‌ودا جایگاهی فرعی دارند. ویشنو تنها چند سرود دارد و مهم‌ترین کارش این است که جهان را در سه گام پیمود. همین سه گام، چنان که خواهیم دید، بعدها به یکی از قصه‌های تجسدهای او بدل شد.

ریگ‌ودا در پایان خود به پرسش‌های بزرگ‌تری هم می‌رسد. در «سرود آفرینش» (Nasadiya Sukta) شاعر می‌پرسد جهان از کجا آمد و پاسخ می‌دهد که شاید حتی آن که از بالاترین آسمان بر آن نظاره می‌کند هم نداند. و در «سرود پوروشه» (Purusha Sukta) جهان از قربانی شدن انسانی کیهانی پدید می‌آید. این دو سرود راه را برای دوره‌های بعد هموار کردند.

دورهٔ برهمنه‌ها: قربانی، نیرویی برتر از خدایان

قصه: مَنو و ماهی کوچک

بامدادی مَنو (Manu)، نخستین انسان، برای شستن دست‌هایش آب برداشت و در آب ماهی کوچکی دید. ماهی به سخن آمد و گفت: «مرا نگه دار تا تو را نجات دهم.» منو پرسید: «از چه نجاتم می‌دهی؟» ماهی گفت: «سیلابی همهٔ جانداران را با خود خواهد برد و من تو را از آن رهایی می‌دهم.»

منو ماهی را در کوزه‌ای نگه داشت. ماهی بزرگ شد و منو او را به گودالی برد، و چون باز بزرگ‌تر شد، او را به دریا رساند. ماهی سال سیلاب را به او خبر داد و گفت کشتی‌ای بسازد. چون سیل آمد، منو سوار کشتی شد و طناب آن را به شاخ ماهی بست و ماهی کشتی را تا کوه شمالی کشاند. سیلاب همه‌چیز را شست و منو تنها ماند. آنگاه قربانی کرد و از آن قربانی زنی پدید آمد و نسل آدمیان از آن دو ادامه یافت.

این قصه در شتپته برهمنه (Shatapatha Brahmana) آمده است و بعدها همان ماهی نخستین تجسد ویشنو، یعنی متسیه (Matsya)، شد.

پرجاپتی و جهان آیین

برهمنه‌ها (Brahmanas) شرح‌هایی منثور بر آیین‌های ودایی‌اند که در حدود ۱۰۰۰ تا ۷۰۰ پیش از میلاد نوشته شدند. در این متن‌ها کانون دین از خدایان به خودِ قربانی می‌رود. قربانی دیگر تنها هدیه‌ای برای خشنود کردن خدایان نیست؛ کاری است که نظم جهان را هر روز از نو برپا نگه می‌دارد. اگر کاهنان آیین را درست انجام ندهند، حتی خورشید ممکن است برنیاید.

در این دوره خدای تازه‌ای به میانه می‌آید: پرجاپتی (Prajapati)، «سرور آفریدگان». برهمنه‌ها می‌گویند پرجاپتی جهان را از تن خود آفرید و پس از آفرینش، فرسوده و از هم گسیخته شد و خدایان با قربانی دوباره او را سرهم کردند. پس هر قربانی تکرار همان بازسازی آغازین است. پرجاپتی در دوره‌های بعد کم‌کم در برهما (Brahma)، خدای آفریننده، ادغام شد.

در همین دوره است که در عصر برهمنه‌ها و اوپانیشادها شمار خدایان هم نظام‌مند می‌شود: هشت وسو (Vasu)، یازده رودره و دوازده آدیتیه (Aditya)، به همراه ایندرا و پرجاپتی، همان سی‌وسه خدای ودایی را می‌سازند.

دورهٔ اوپانیشادها: خدایان به درون می‌روند

قصه: ناچیکتا در خانهٔ مرگ

مردی به نام واجشروس (Vajashravas) آیینی برپا کرد که در آن باید همهٔ دارایی‌اش را می‌بخشید، اما تنها گاوهای پیر و ناتوان را بخشید. پسر جوانش، ناچیکتا (Nachiketa)، از این ریاکاری آزرده شد و پرسید: «پدر، مرا به که می‌بخشی؟» یک بار و دو بار پرسید و بار سوم پدر خشمگین فریاد زد: «تو را به مرگ می‌بخشم!»

ناچیکتا به خانهٔ یاما، خدای مرگ، رفت. یاما در خانه نبود و پسر سه شب بی‌خوراک پشت در او ماند. یاما چون بازگشت، شرمسار از اینکه مهمانی برهمن را گرسنه گذاشته، به او سه آرزو بخشید. ناچیکتا نخست آشتی با پدر را خواست و سپس راز آتش قربانی را. اما آرزوی سومش این بود: «وقتی آدمی می‌میرد، برخی می‌گویند هست و برخی می‌گویند نیست. این را به من بیاموز.»

یاما کوشید او را منصرف کند. به او پسران و نوادگان صدساله، گله‌ها، طلا، اسب، زمین و دخترانی زیبا با ارابه و ساز پیشنهاد کرد. ناچیکتا پاسخ داد: «این‌ها همه تا فردا می‌مانند. اسب‌ها و رقص و آوازت را برای خودت نگه دار. آدمی با ثروت سیر نمی‌شود.» و یاما سرانجام راز را گفت: آتمن (Atman)، خود راستین آدمی، نه زاده می‌شود و نه می‌میرد؛ وقتی تن کشته می‌شود، او کشته نمی‌شود.

این قصه در کته اوپانیشاد (Katha Upanishad) آمده است.

قصه‌ای دیگر: خدایان در برابر راز

کِنه اوپانیشاد (Kena Upanishad) قصهٔ کوتاه دیگری دارد. خدایان پس از پیروزی بر دیوان مغرور شدند و گمان کردند پیروزی از آنِ خودشان است. آنگاه برهمن (Brahman) در هیئت موجودی رازآمیز بر آنان آشکار شد. خدایان آگنی را فرستادند تا بداند او کیست. موجود پرکاهی پیش او نهاد و گفت: «بسوزانش.» آگنی با همهٔ نیرویش نتوانست. وایو آمد و نتوانست پرکاه را جابه‌جا کند. چون ایندرا پیش رفت، موجود ناپدید شد و به جایش زنی درخشان پدیدار گشت، اوما هیمَوَتی (Uma Haimavati)، و به ایندرا گفت: «آن برهمن بود. پیروزی شما از او بود.»

برهمن، آتمن و جایگاه تازهٔ خدایان

اوپانیشادها (Upanishads)، که کهن‌ترینشان در حدود ۸۰۰ تا ۳۰۰ پیش از میلاد پدید آمدند، پرسش را از «چگونه آیین را درست انجام دهیم» به «حقیقت جهان چیست» بردند. پاسخ مشهورشان این است: در پس همهٔ پدیده‌ها یک واقعیت یگانه هست، برهمن، و خود درونی آدمی، آتمن، با همان یکی است. جملهٔ نامدار چاندوگیه اوپانیشاد (Chandogya Upanishad) همین را می‌گوید: «تو آنی» (tat tvam asi).

قصهٔ کنه اوپانیشاد نشان می‌دهد خدایان ودایی در این نگاه چه جایگاهی یافتند: هنوز هستند و ستایش می‌شوند، اما نیرویشان از خودشان نیست. آگنی و وایو و ایندرا مانند کارگزاران قدرتی برترند. نکتهٔ جالب دیگر این است که در آن قصه، این الهه‌ای، اوما، است که راز را می‌داند. اوما بعدها یکی از نام‌های پارواتی، همسر شیوا، شد.

در یکی از اوپانیشادهای متأخرتر، شوتاشوتره اوپانیشاد (Shvetashvatara Upanishad)، رودره-شیوا برای نخستین بار همچون خدای برین و پروردگار یگانهٔ جهان ستوده می‌شود. اینجا نخستین نشانه‌های راهی دیده می‌شود که در دوره‌های بعد به پرستش شخصی خدا انجامید.

دورهٔ حماسه‌ها: خدایی که زاده می‌شود

قصه: چهرهٔ کیهانی کریشنا

در آستانهٔ نبرد بزرگ کوروکشتره (Kurukshetra)، دو سپاه از یک خاندان رودرروی هم ایستاده بودند. ارجونه (Arjuna)، جنگاور بزرگ پاندوه‌ها، در ارابه‌اش به میان دو صف رفت و در سپاه دشمن استادان، عموها و خویشاوندانش را دید. کمانش از دستش افتاد و گفت: «نمی‌جنگم.»

ارابه‌ران او کریشنا (Krishna) بود. کریشنا با او از وظیفه، از جاودانگی آتمن و از کار بی‌دل‌بستگی به نتیجه سخن گفت. اما ارجونه هنوز می‌خواست بداند این ارابه‌ران کیست. پس کریشنا چشمی ایزدی به او بخشید و «صورت کیهانی» خود (Vishvarupa) را نمایاند: با دهان‌ها و چشم‌های بی‌شمار، درخشان‌تر از هزار خورشید. ارجونه همهٔ خدایان را در تن او دید و همهٔ جنگاوران دو سپاه را که به دهان‌های سوزان او فرو می‌رفتند. کریشنا گفت: «من زمانم، ویرانگر جهان‌ها.» ارجونه لرزان به خاک افتاد و از او خواست که دوباره به همان چهرهٔ آشنای انسانی بازگردد.

این صحنه در فصل یازدهم بهگود گیتا (Bhagavad Gita) آمده، که بخشی از حماسهٔ مهابهاراته (Mahabharata) است.

تجسد، دگرگونی بزرگ این دوره

دو حماسهٔ بزرگ هند، مهابهاراته و رامایانا (Ramayana)، در بازهٔ درازی میان حدود ۴۰۰ پیش از میلاد و ۴۰۰ میلادی شکل نهایی خود را یافتند. در این دو حماسه خدایان دیگر تنها در آسمان نیستند؛ به زمین می‌آیند، زاده می‌شوند، رنج می‌برند و می‌جنگند.

مهم‌ترین مفهومی که در این دوره نیرو گرفت «اوتاره» (avatara)، یعنی «فرود آمدن»، است. ویشنو، همان خدای کم‌سرود ریگ‌ودا، اکنون خدایی است که هرگاه نظم جهان (دارمه، dharma) در خطر افتد، در پیکری تازه به زمین می‌آید. کریشنا در گیتا همین را می‌گوید: «هرگاه دارمه رو به زوال رود، من خود را آشکار می‌کنم.» کریشنای مهابهاراته و رامای رامایانا هر دو تجسدهای ویشنو شمرده شدند. داستان کامل این ده چهره را در آواتارهای ویشنو بخوانید.

رامایانا داستان رام (Rama)، شاهزادهٔ تبعیدی، است که همسرش سیتا (Sita) به دست راونه (Ravana)، شاه دیوان لنکا، ربوده می‌شود. پادکست تحوت این حماسه را در مجموعه‌ای جداگانه روایت کرده است که از قسمت اول رامایانا آغاز می‌شود. در همین حماسه است که هانومان (Hanuman)، میمون دلاور و وفادار، به یکی از محبوب‌ترین چهره‌های هند بدل شد.

در همین دوره ایندرا جایگاه شاهانهٔ خود را از دست می‌دهد. او هنوز شاه بهشت است، اما در حماسه‌ها اغلب حسود، ترسو یا ناکام نشان داده می‌شود و قهرمانان واقعی خدایان تازه‌اند. شیوا هم در مهابهاراته خدایی بزرگ و هراس‌انگیز است که ارجونه برای به دست آوردن سلاحی ایزدی باید با او، در هیئت شکارچی‌ای کوهستانی، کشتی بگیرد.

دورهٔ پورانه‌ها: خانوادهٔ بزرگ خدایان

قصه: هم‌زدن اقیانوس شیر

خدایان و دیوان، که همیشه با هم در ستیز بودند، برای یک بار پیمان بستند تا با هم اقیانوس شیر را هم بزنند و از ژرفای آن آمریته (amrita)، شهد جاودانگی، را بیرون بکشند. کوه مندره (Mandara) را همزن کردند و مار بزرگ واسوکی (Vasuki) را طناب. دیوان سر مار را گرفتند و خدایان دمش را.

اما کوه در اقیانوس فرو رفت. آنگاه ویشنو به پیکر لاک‌پشتی غول‌آسا درآمد و کوه را بر پشت خود نگه داشت. این تجسد کورما (Kurma) است. هم‌زدن قرن‌ها ادامه یافت. نخست زهری هولناک به نام هالاهله (Halahala) از اقیانوس برآمد که می‌توانست جهان را نابود کند. شیوا آن را نوشید و همسرش پارواتی گلویش را فشرد تا زهر پایین نرود. گلوی شیوا کبود ماند و از آن پس او را نیلَکَنثه (Nilakantha)، «کبودگلو»، خواندند.

سپس گنج‌ها یکی‌یکی برآمدند: ماه، گاو آرزوها، اسب سپید، و لاکشمی (Lakshmi)، الههٔ بخت و فراوانی، که نیلوفری در دست داشت و ویشنو را به همسری برگزید. سرانجام پزشک خدایان با کوزهٔ آمریته برآمد. دیوان کوزه را ربودند، اما ویشنو در هیئت زنی افسونگر به نام موهینی (Mohini) دیوان را فریفت و شهد را تنها به خدایان نوشاند.

قصه: الهه‌ای که خدایان نتوانستند بیافرینند

دیوی به نام مهیشه (Mahisha)، که می‌توانست به پیکر گاومیش درآید، چنان نیرومند شد که خدایان را از بهشت راند. خدایان گرد هم آمدند و خشمشان چنان شعله کشید که از چهرهٔ هر یک پرتوی بیرون زد. این پرتوها به هم پیوستند و از آنها الهه‌ای پدید آمد با بازوان بسیار. هر خدا سلاح خود را به او داد: شیوا نیزهٔ سه‌شاخه‌اش را، ویشنو چرخش را، ایندرا آذرخشش را. هیمالیا شیری به او بخشید تا بر آن سوار شود.

الهه، که او را دورگا (Durga) خواندند، به نبرد رفت. مهیشه هر بار پیکر عوض می‌کرد: شیر می‌شد، مرد شمشیرزن می‌شد، فیل می‌شد و باز گاومیش. سرانجام دورگا پا بر گردنش نهاد و چون دیو در حال بیرون آمدن از پیکر گاومیش بود، سرش را از تن جدا کرد. در ادامهٔ همین متن، در نبرد با دیوان دیگر، از پیشانی خشمگین دورگا الهه‌ای سیاه و هولناک بیرون می‌جهد: کالی (Kali).

این قصه در دیوی مهاتمیه (Devi Mahatmya) آمده که در حدود سدهٔ پنجم یا ششم میلادی سروده شد و بخشی از مارکاندیه پورانه (Markandeya Purana) است.

سه خدای بزرگ و الههٔ بزرگ

پورانه‌ها (Puranas)، یعنی «کهن‌نامه‌ها»، مجموعه‌ای عظیم از اسطوره، تبارنامه و آیین‌اند که در بازهٔ درازی از حدود ۳۰۰ تا ۱۵۰۰ میلادی گردآوری شدند. سنت از هجده پورانهٔ بزرگ نام می‌برد. بیشتر قصه‌هایی که امروز دربارهٔ خدایان هندو می‌شناسیم، از همین متن‌ها می‌آیند.

در این دوره تصویری شکل گرفت که به «تریمورتی» (Trimurti)، یا سه‌چهره، مشهور است: برهما می‌آفریند، ویشنو نگه می‌دارد و شیوا ویران می‌کند تا جهان از نو آغاز شود. اما در عمل، پرستش هندو بیشتر گرد سه کانون دیگر شکل گرفت: پیروان ویشنو (ویشنویان)، پیروان شیوا (شیوائیان) و پیروان الههٔ بزرگ (شکتیان). برهما با همهٔ جایگاهش در آفرینش، معبدهای بسیار کمی دارد. پورانه‌ها برای این هم قصه دارند: برهما و ویشنو بر سر برتری با هم ستیز کردند و ستونی بی‌پایان از آتش میانشان پدیدار شد. ویشنو به پیکر گراز تا ژرفا رفت و برهما به پیکر قو تا اوج پرید، اما هیچ‌یک به پایان ستون نرسیدند. ویشنو راستش را گفت، اما برهما دروغ گفت که به سر ستون رسیده است. ستون شکافت و شیوا از آن بیرون آمد و برهما را به سبب دروغش نفرین کرد که کمتر پرستیده شود.

ویشنو در پورانه‌ها خدای ده تجسد است، از ماهی و لاک‌پشت و گراز تا نرسیمها (Narasimha)، نیمه‌شیر نیمه‌انسان، و رام و کریشنا. بهاگوته پورانه (Bhagavata Purana) کودکی و جوانی کریشنا در میان گاوچرانان را با عشقی کم‌مانند روایت کرد.

شیوا در این دوره خدای تناقض‌هاست: زاهدی که بر کوه کیلاسه (Kailasa) مراقبه می‌کند و در همان حال همسر و پدر است؛ رقصنده‌ای که جهان را با رقص خود ویران و نو می‌کند. دربارهٔ او در مقالهٔ شیوا بیشتر بخوانید. او و پارواتی دو پسر دارند: سکنده (Skanda) یا کارتیکیه، خدای جنگ، و گنش (Ganesha)، خدای فیل‌سر آغازها و ازمیان‌برندهٔ موانع، که از حدود سدهٔ پنجم و ششم میلادی جایگاهی برجسته یافت.

و الهه‌ها: دیوی مهاتمیه نخستین متنی است که الهه را خود واقعیت برین می‌داند، نه تنها همسر یک خدا. از این پس الهه‌ها در چهره‌های گوناگون ستوده می‌شوند: پارواتی مهربان، دورگای جنگاور، کالی ویرانگر، لاکشمی بخشنده، ساراسواتی، که دیگر تنها رود نیست و الههٔ دانش و سخن است، و گنگا (Ganga)، رودی آسمانی که شیوا فرود آمدنش را بر گیسوان خود مهار کرد تا زمین را درهم نشکند.

بهکتی و تنتره: عشق و نیرو

از حدود سدهٔ ششم میلادی، در جنوب هند، شاعرانی پیدا شدند که به زبان تامیل برای خدا شعرهای عاشقانه می‌سرودند: آلوارها (Alvars) برای ویشنو و نایَنارها (Nayanars) برای شیوا. این جنبش، که «بهکتی» (bhakti) یعنی سرسپردگی و عشق نامیده می‌شود، به‌تدریج سراسر هند را فرا گرفت. در بهکتی رابطه با خدا دیگر از راه آیین پیچیدهٔ کاهنان نیست؛ رابطه‌ای شخصی است، مانند عشق دلداده به دلدار.

قصه‌های این دوره بیش از همه دربارهٔ کریشنا و رادها (Radha)، دختر گاوچرانی است که دلدادهٔ اوست. جیادوه (Jayadeva) در سدهٔ دوازدهم در منظومهٔ «گیتا گوویندا» (Gita Govinda) جدایی و وصال این دو را سرود. شاعرانی چون میرابای (Mirabai) در سدهٔ شانزدهم خود را عروس کریشنا خواندند.

در کنار بهکتی، سنت‌های تنتره (Tantra) هم الهه را در کانون قرار دادند: شکتی، نیروی زنانهٔ کیهان، که بی او حتی شیوا «جسدی» بیش نیست. در این سنت‌ها کالی، که در پورانه‌ها چهره‌ای هولناک داشت، مادری مهربان هم دانسته شد. شاعران بنگالی چون رامپرساد سن (Ramprasad Sen) در سدهٔ هجدهم برای «مادر کالی» ترانه‌هایی سرودند که هنوز خوانده می‌شود.

جمع‌بندی: سه‌هزار سال در یک نگاه

دورهبازهٔ تقریبیمتن‌های اصلیخدایان برجسته
دره سند۲۶۰۰ تا ۱۹۰۰ پ.ممُهرها (خوانده‌نشده)سرور جانوران؟ الههٔ مادر؟
ودایی۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ پ.مریگ‌وداایندرا، آگنی، سوما، وارونا، اوشس
برهمنه‌ها۱۰۰۰ تا ۷۰۰ پ.مشتپته برهمنهپرجاپتی، قربانی
اوپانیشادها۸۰۰ تا ۳۰۰ پ.مکته، کنه، چاندوگیهبرهمن و آتمن، رودره-شیوا
حماسه‌ها۴۰۰ پ.م تا ۴۰۰ ممهابهاراته، رامایانا، گیتاکریشنا، رام، هانومان، ویشنو
پورانه‌ها۳۰۰ تا ۱۵۰۰ مویشنو، شیوا و بهاگوته پورانه، دیوی مهاتمیهویشنو، شیوا، دورگا، کالی، گنش، لاکشمی
بهکتی و تنترهاز سدهٔ ششم به بعدشعر آلوارها، گیتا گووینداکریشنا و رادها، شیوا، کالی

اگر بخواهیم این سه هزار سال را در یک جمله خلاصه کنیم: خدایان هند از نیروهای طبیعت به نیروهای آیین، از آیین به حقیقتی درونی، و از آنجا به چهره‌هایی شخصی و دوست‌داشتنی رسیدند که می‌توان به آنها عشق ورزید. اما هیچ‌کدام از این لایه‌ها کاملاً پاک نشد. امروز هم در یک معبد هندو سرودی از ریگ‌ودا خوانده می‌شود، آتشی برای آگنی روشن می‌شود و در همان حال مؤمنی با چشمان اشک‌آلود برای کریشنا آواز می‌خواند.

برای آشنایی کلی‌تر با این سنت، مقالهٔ اساطیر هند و برای مرور مفاهیم پایه، اسطوره‌شناسی چیست؟ را بخوانید.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

  • وندی دانیگر، اسطوره‌های هندو (Wendy Doniger, Hindu Myths: A Sourcebook Translated from the Sanskrit)، پنگوئن، ۱۹۷۵.
  • وندی دانیگر، هندوها؛ تاریخی دیگر (Wendy Doniger, The Hindus: An Alternative History)، پنگوئن، ۲۰۰۹.
  • گاوین فلاد، درآمدی بر آیین هندو (Gavin Flood, An Introduction to Hinduism)، انتشارات دانشگاه کمبریج، ۱۹۹۶.
  • استفانی جمیسن و جوئل برتون، ریگ‌ودا (Stephanie W. Jamison and Joel P. Brereton, The Rigveda)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۴.
  • پاتریک اولیول، اوپانیشادها (Patrick Olivelle, Upaniṣads)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۹۶.
  • دیوید کینزلی، الهه‌های هندو (David Kinsley, Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition)، انتشارات دانشگاه کالیفرنیا، ۱۹۸۶.
در ادامه بخوانید

روایت‌های دیگری از اساطیر هند

رامایانا قسمت چهاردهم – دم هانومان
رامایانا

رامایانا قسمت چهاردهم – دم هانومان

پل سرانجام تنها در پنج روز تکمیل شد و ارتش میمون‌ها در حالی که رام و لاکشمان را روی شانه‌های خود حمل می‌کردند، از آن عبور…

قسمت پادکست ۱۹ دقیقه خواندن
رامایانا قسمت سیزدهم – بازگشتی پیروزمندانه
رامایانا

رامایانا قسمت سیزدهم – بازگشتی پیروزمندانه

عسل، شیرین‌ترین عسل، در مدووانا Madhuvana پیدا می‌شد؛ باغی درست بیرونِ کیشکیندا. کندوهای آنجا فقط مخصوص شاهانِ میمون بود. اما میمون‌های کاوشگر در بازگشت از جنوب،…

قسمت پادکست ۱۲ دقیقه خواندن
رامایانا قسمت دوازدهم – داستان هانومان
رامایانا

رامایانا قسمت دوازدهم – داستان هانومان

«سریع‌ترین راه برای رسیدن به لانکا، جهیدن از روی دریا بود. هر میمونی می‌تواند بجهد: از درختی به درخت دیگر، از عرض رودخانه‌ها، و از روی…

قسمت پادکست ۱۸ دقیقه خواندن

پادکست تحوت را در سایر پادگیرها بشنوید