اسطورهشناسی چیست؟ راهنمای کامل از تعریف تا مکتب‌ها و اساطیر جهان
اسطوره شناسی (Mythology) هم به مجموعهٔ اسطوره‌های یک قوم گفته میشود و هم به دانشی که این داستانها را می‌کاود تا بفهمد انسان‌ها چرا و چگونه جهان، خدایان و خودشان را در قالب قصه توضیح داده‌اند. در این راهنما، از یک قصهٔ کهن شروع می‌کنیم و قدم‌به‌قدم می‌رسیم به اینکه اسطوره چیست، اسطورهشناسی چه مکتب‌هایی دارد، اساطیر بزرگ جهان کدام‌اند و از کجا میشود سفر در این جهان را آغاز کرد.
یک قصه، پیش از هر تعریفی
یونانیان باستان قصه‌ای داشتند که هنوز هم آن را می‌شناسیم. می‌گفتند در روزگاری که خدایان المپ تازه بر جهان فرمان می‌راندند، پرومته (Prometheus)، یکی از تیتان‌ها، انسان را از گل ساخت. انسان‌های نخستین برهنه و سرمازده بودند و در تاریکی زندگی می‌کردند، چون زئوس (Zeus) آتش را از آنان دریغ کرده بود. پرومته دلش به حال آفریده‌هایش سوخت؛ پنهانی به آسمان رفت، شعله‌ای از آتش خدایان را در ساقهٔ توخالی گیاهی پنهان کرد و آن را برای انسان آورد.
با آتش، انسان گرم شد، غذا پخت، فلز را ذوب کرد و تمدن آغاز شد. اما زئوس خشمگین شد. پرومته را به زنجیر کشید و بر صخره‌ای در کوه‌های قفقاز بست و هر روز عقابی می‌آمد و جگرش را می‌خورد، و هر شب جگر دوباره می‌رویید تا عذاب فردا از نو آغاز شود.
این یک اسطوره است. در ظاهر، قصه‌ای است دربارهٔ یک تیتان و یک خدای خشمگین. اما یونانیان با همین قصه به پرسش‌هایی جواب می‌دادند که هنوز هم برای ما مهم‌اند: آتش و فن و دانش از کجا آمده؟ چرا پیشرفت انسان همیشه بهایی دارد؟ رابطهٔ انسان با قدرت‌های بزرگ‌تر از خودش چیست؟ کاری که اسطورهشناسی می‌کند همین است: کنار زدن پوستهٔ قصه و رسیدن به پرسش‌ها و باورهایی که آن را ساخته‌اند.
اسطوره چیست؟
اسطوره داستانی مقدس و کهن است که یک قوم با آن آغاز جهان، پیدایش انسان، کار خدایان و معنای آیین‌ها و رسم‌هایش را توضیح می‌دهد. مهم‌ترین ویژگی اسطوره این است که برای مردمی که آن را روایت می‌کردند «حقیقت» بود؛ نه قصه‌ای برای سرگرمی، بلکه روایتی از اینکه جهان چگونه همین شد که هست.
واژهٔ انگلیسی Myth از واژهٔ یونانی میتوس (mythos) می‌آید که در آغاز به معنای «سخن» و «روایت» بود. واژهٔ فارسی «اسطوره» از عربی وارد زبان ما شده و بسیاری از پژوهشگران ریشهٔ آن را واژهٔ یونانی هیستوریا (historia) به معنای «جست‌وجو» و «گزارش» می‌دانند؛ همان واژه‌ای که «تاریخ» در زبانهای اروپایی از آن آمده است. جمع آن، «اساطیر»، در زبان فارسی رایج‌تر است.
تفاوت اسطوره، افسانه و قصهٔ عامیانه
این سه گاهی به جای هم به کار می‌روند، اما پژوهشگران فرهنگ عامه آنها را از هم جدا می‌کنند. اسطوره (myth) در زمانی پیش از تاریخ رخ می‌دهد، قهرمانانش خدایان و موجودات فراطبیعی‌اند و مقدس شمرده میشود؛ مانند آفرینش جهان در اساطیر میانرودان. افسانه (legend) در گذشته‌ای تاریخی‌تر می‌گذرد، قهرمانانش انسان‌اند و شاید ریشه‌ای در واقعیت داشته باشد؛ مانند جنگ تروا یا داستان رستم. قصهٔ عامیانه (folktale) زمان و مکان مشخصی ندارد و بیشتر برای سرگرمی و آموزش گفته میشود؛ مانند بسیاری از قصه‌های ایرانی که مادربزرگ‌ها تعریف می‌کردند.
اسطورهشناسی چیست؟
اسطورهشناسی دو معنا دارد. معنای اول، مجموعهٔ اسطوره‌های یک فرهنگ است؛ وقتی می‌گوییم «اسطورهشناسی یونان» یا «اساطیر نورس»، منظورمان همهٔ داستانهای خدایان و قهرمانان آن قوم است. معنای دوم، دانشی است که این داستانها را بررسی می‌کند: آنها را گردآوری و مقایسه می‌کند، ریشه‌هایشان را می‌جوید و می‌پرسد چه کارکردی در زندگی مردمانشان داشته‌اند.
اسطورهشناسی به معنای دوم، رشتهای میان‌رشته‌ای است و در دانشگاهها معمولاً در دل رشته‌های دیگر آموزش داده میشود: ادبیات، انسانشناسی، تاریخ ادیان، باستانشناسی، روان‌شناسی و زبان‌شناسی تاریخی. هر کدام از این رشته‌ها از زاویهٔ خودش به اسطوره نگاه می‌کند، و همین است که اسطورهشناسی را این‌قدر غنی کرده است.
از یونان باستان تا امروز: مکتب‌های اسطورهشناسی
اندیشیدن دربارهٔ اسطوره تقریباً به اندازهٔ خود اسطوره‌ها قدمت دارد. در این بخش، مهم‌ترین نگاه‌ها را به ترتیب زمانی مرور می‌کنیم.
یونانیان و نخستین پرسش‌ها
خود یونانیان نخستین منتقدان اسطوره‌هایشان بودند. کسنوفانس (Xenophanes) در قرن ششم پیش از میلاد ایراد گرفت که هومر و هسیود کارهای شرم‌آور انسانی را به خدایان نسبت داده‌اند. اوهمروس (Euhemerus) در قرن چهارم پیش از میلاد گفت خدایان در اصل پادشاهان و قهرمانانی واقعی بوده‌اند که مردم پس از مرگ پرستیدندشان؛ به این نگاه هنوز هم «اوهمریسم» میگویند. رواقیان هم اسطوره‌ها را تمثیل می‌دانستند؛ مثلاً زئوس را نماد آسمان و قانون جهان.
قرن نوزدهم: تولد اسطورهشناسی علمی
با کشف زبانهای هندواروپایی، ماکس مولر (Max Müller) زبان‌شناس آلمانی نتیجه گرفت که بسیاری از خدایان در اصل نام پدیده‌های طبیعی، به‌ویژه خورشید و آسمان، بوده‌اند و اسطوره از «بیماری زبان» زاده شده است. کمی بعد، جیمز فریزر (James Frazer) در کتاب عظیم شاخهٔ زرین (The Golden Bough، ۱۸۹۰) هزاران آیین و اسطوره را از سراسر جهان کنار هم گذاشت و الگوی خدای میرنده و زنده‌شونده را مطرح کرد؛ کتابی که در فصل «شاخهٔ زرین» پادکست تحوت آن را روایت کرده‌ایم.
انسانشناسی و کارکرد اسطوره
برونیسلاو مالینوفسکی (Bronisław Malinowski) پس از سال‌ها زندگی در جزایر تروبریاند گفت اسطوره نظریه یا توضیح علمی ابتدایی نیست؛ «منشور» جامعه است. یعنی اسطوره به رسم‌ها، قانون‌ها و نظم اجتماعی مشروعیت می‌دهد و می‌گوید چرا کارها باید همین‌طور انجام شوند.
روان‌شناسی و کهن‌الگوها
زیگموند فروید (Sigmund Freud) در اسطوره‌ها بازتاب آرزوها و کشمکش‌های پنهان ذهن را می‌دید و نام یکی از مشهورترین نظریه‌هایش را از اسطورهٔ اودیپ (Oedipus) گرفت. شاگردش کارل گوستاو یونگ (Carl Gustav Jung) فراتر رفت و گفت در ناخودآگاه جمعی همهٔ انسان‌ها «کهن‌الگوهایی» مشترک هست؛ مادر، قهرمان، پیر خردمند، سایه. به نظر یونگ، به همین دلیل است که قصه‌هایی شبیه به هم در فرهنگ‌هایی پیدا می‌شوند که هیچ ارتباطی با هم نداشته‌اند.
زمان مقدس، ساختار و سه کارکرد
میرچا الیاده (Mircea Eliade)، پژوهشگر رومانیایی تاریخ ادیان، اسطوره را روایت «زمان مقدس» می‌دانست؛ زمان آغازینی که در آن خدایان جهان را بنیان نهادند و انسان با آیین‌هایش هر بار به آن بازمی‌گردد. کلود لوی‌استروس (Claude Lévi-Strauss) با نگاه ساختارگرایانه گفت اسطوره‌ها مثل زبان، دستور و ساختار دارند و بر پایهٔ تقابل‌هایی چون زندگی و مرگ یا طبیعت و فرهنگ ساخته می‌شوند. ژرژ دومزیل (Georges Dumézil) هم با مقایسهٔ اساطیر هندواروپایی، از هند و ایران تا روم و اسکاندیناوی، نشان داد این اقوام جامعه و خدایانشان را بر سه کارکرد استوار کرده بودند: فرمانروایی و دین، جنگ، و باروری و تولید.
سفر قهرمان
شاید پرآوازه‌ترین اسطوره‌شناس قرن بیستم جوزف کمبل (Joseph Campbell) باشد. او در کتاب قهرمان هزارچهره (The Hero with a Thousand Faces، ۱۹۴۹) نشان داد داستان قهرمانان، از گیلگمش تا بودا، از یک الگوی مشترک پیروی می‌کند: قهرمان از جهان آشنا جدا میشود، از آستانه می‌گذرد، آزمون‌ها را پشت سر می‌گذارد و با گنجی تازه بازمی‌گردد. این الگو که «سفر قهرمان» نام گرفته، امروز پایهٔ بسیاری از فیلم‌نامه‌ها و رمان‌هاست.
اسطورهشناسی در ایران
در زبان فارسی هم پژوهش‌های ارزشمندی در اسطورهشناسی انجام شده است. مهرداد بهار با کتاب پژوهشی در اساطیر ایران متن‌های پهلوی را دربارهٔ آفرینش و خدایان ایران باستان گردآوری و تحلیل کرد، و ژاله آموزگار در تاریخ اساطیری ایران چکیده‌ای روشن و خواندنی از این اساطیر به دست داد. این دو کتاب هنوز هم از بهترین نقطه‌های شروع برای شناخت اساطیر ایرانی‌اند.
انواع اسطوره
اسطوره‌ها را میشود بر اساس پرسشی که به آن پاسخ می‌دهند دسته‌بندی کرد. مهم‌ترین گونه‌ها این‌هاست:
- اسطوره‌های آفرینش: جهان چگونه از آشوب یا تهیگی پدید آمد؛ مانند پیدایش جهان از تن یمیر غول در اساطیر نورس یا بیرون آمدن زمین از آب‌های آغازین در مصر.
- اسطوره‌های خدایان: تبار و خویشاوندی خدایان و جنگ‌هایشان برای فرمانروایی؛ مانند جنگ خدایان المپ با تیتان‌ها.
- اسطوره‌های قهرمانی: سفر و آزمون‌های قهرمان؛ مانند هرکول، گیلگمش یا راما.
- اسطوره‌های توفان: نابودی جهان با آب و آغاز دوباره؛ از اوتناپیشتیم در گیلگمش تا مانو در هند.
- اسطوره‌های پایان جهان: فرجام کیهان؛ مانند راگناروک (Ragnarök) در اساطیر نورس یا فرشکرد در باورهای ایرانی.
- اسطوره‌های بنیاد: اینکه یک شهر، یک آیین یا یک رسم از کجا آمده؛ مانند بنیاد روم به دست رومولوس و رموس.
اساطیر بزرگ جهان
هر تمدنی اساطیر خودش را دارد، اما چند مجموعه هست که بیشترین اثر را بر فرهنگ و هنر جهان گذاشته‌اند. در تحوت، هر کدام از این‌ها سرزمینی جداگانه با اپیزودها و مقاله‌های خودش دارد:
- اساطیر یونان: خدایان المپ، تیتان‌ها و قهرمانانی چون آشیل و اودیسه؛ پرنفوذترین اساطیر در هنر و ادبیات غرب.
- اساطیر روم: خدایانی که بسیاری‌شان همتای خدایان یونان‌اند، در کنار اسطوره‌های بنیاد شهر روم.
- اساطیر مصر: رع و اوزیریس و ایزیس، سفر روح در جهان زیرین، و تحوت (Thoth)، خدای خرد و نوشتار که این پادکست نامش را از او گرفته است.
- اساطیر نورس: اودین و ثور و لوکی، نه جهانِ درخت ایگدراسیل و نبرد پایانی راگناروک.
- اساطیر هند: برهما و ویشنو و شیوا، و حماسه‌های بزرگ رامایانا و مهابهاراتا.
- اساطیر میانرودان: کهنترین اسطوره‌های نوشتهشدهٔ جهان، از آفرینش بابلی تا حماسهٔ گیلگمش.
- اساطیر ایران: اهورامزدا و اهریمن، کیومرث و جمشید، و جهانی که شاهنامهٔ فردوسی بخشی از آن را برای ما نگه داشته است.
برای اینکه خدایان، قهرمانان و موجودات اساطیری همهٔ این سرزمین‌ها را یک‌جا ببینید، سری به دانشنامهٔ اساطیر تحوت بزنید.
چرا اسطورهشناسی مهم است؟
اسطوره‌ها فقط داستانهای قدیمی نیستند. نام سیاره‌ها، روزهای هفته در زبان انگلیسی، واژه‌هایی چون «پانیک» و «المپیک»، و حتی ساختار بسیاری از فیلم‌های امروزی از اسطوره‌ها آمده‌اند. بدون شناخت اسطوره، بخش بزرگی از نقاشی، مجسمه‌سازی، ادبیات و شعر جهان، از جمله شعر فارسی، برایمان رازی سربسته می‌ماند.
از این مهم‌تر، اسطوره‌ها آینهٔ ذهن انسان‌اند. وقتی می‌بینیم مردمانی در میانرودان، مصر، هند و اسکاندیناوی هر کدام جداگانه به پرسش‌هایی مثل مرگ، عدالت و معنای زندگی پاسخ داده‌اند، هم شباهت‌های عمیق انسان‌ها را می‌بینیم و هم تفاوت‌هایشان را. ما در مقالهٔ اسطورهشناسی، کلید فهم جهان مفصل‌تر از این پرسش نوشته‌ایم.
از کجا شروع کنیم؟
بهترین راه شروع، شنیدن و خواندن خود قصه‌هاست؛ تحلیل و نظریه بعد از آن معنا پیدا می‌کند. اگر تازه وارد این جهان شده‌اید، این مسیر را پیشنهاد می‌کنیم:
- یک سرزمین را انتخاب کنید که کنجکاوتان می‌کند. اساطیر یونان و نورس برای شروع از همه آسان‌ترند، چون قصه‌هایشان پیوسته و پرماجراست.
- اپیزودهای همان فصل را به ترتیب در تحوت‌کست بشنوید.
- برای هر خدا یا قهرمانی که توجهتان را جلب کرد، مدخلش را در دانشنامهٔ اساطیر بخوانید.
- وقتی با چند سرزمین آشنا شدید، سراغ کتاب‌های نظری مثل قهرمان هزارچهره کمبل بروید تا الگوهای مشترک را ببینید.
اگر دوست دارید این سفر را با دیگران ادامه دهید، به محفل تحوت بپیوندید؛ جایی که می‌توانید سفرتان را دنبال کنید، یادداشت بنویسید و حتی خودتان دربارهٔ اسطوره‌ها بنویسید.
پرسش‌های پرتکرار
اسطورهشناسی به زبان ساده یعنی چه؟
یعنی شناختن داستانهای مقدس و کهن ملتها، و فهمیدن اینکه این داستانها چه چیزی دربارهٔ باورها، ترسها و آرزوهای مردمانشان میگویند.
فرق اسطوره با افسانه چیست؟
اسطوره دربارهٔ خدایان و آغاز جهان است و برای راویانش مقدس بود؛ افسانه بیشتر دربارهٔ قهرمانان انسانی در گذشته‌ای نیمه‌تاریخی است و ممکن است ریشه‌ای واقعی داشته باشد.
آیا اسطورهشناسی رشتهٔ دانشگاهی است؟
در بیشتر دانشگاهها اسطورهشناسی رشتهای مستقل نیست و در دل رشتههایی چون ادبیات، انسانشناسی، تاریخ ادیان، باستانشناسی و زبانهای باستانی آموزش داده میشود.
برای شروع اسطورهشناسی چه کتابی بخوانم؟
برای اساطیر ایران، تاریخ اساطیری ایران ژاله آموزگار کوتاه و روشن است. برای نگاه کلیتر، قهرمان هزارچهره و قدرت اسطوره جوزف کمبل به فارسی ترجمه شدهاند. کتاب‌های بیشتری را هم در کتابخانهٔ تحوت معرفی کرده‌ایم.
کهنترین اسطورهٔ نوشتهشدهٔ جهان کدام است؟
کهنترین اسطورههایی که به دست ما رسیده، روی لوحهای گلی میانرودان نوشته شدهاند؛ از جمله داستانهای سومری گیلگمش که قدمت آنها به حدود چهار هزار سال پیش میرسد.
منابع
- Campbell, Joseph. The Hero with a Thousand Faces. Pantheon, 1949.
- Eliade, Mircea. Myth and Reality. Harper and Row, 1963.
- Frazer, James George. The Golden Bough. Macmillan, 1890.
- Segal, Robert A. Myth: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2004.
- آموزگار، ژاله. تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.
- بهار، مهرداد. پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: آگه.
