هوراتی‌ها و کوریاتی‌ها؛ نبرد سه برادر که سرنوشت روم را رقم زد
در موزهٔ لوور پاریس نقاشی بزرگی هست که سه برادر را نشان می‌دهد که دست‌هایشان را به سوی شمشیرهایی دراز کرده‌اند که پدرشان بالا گرفته است. در گوشهٔ دیگر تابلو، زنان خانواده از اندوه درهم شکسته‌اند. این تابلو «سوگند هوراتی‌ها» اثر ژاک-لویی داوید (Jacques-Louis David) است، و داستانی را نشان می‌دهد که تیتوس لیویوس (Titus Livius)، تاریخ‌نگار رومی، از روزگار سومین پادشاه روم روایت کرده است. داستانی از پیروزی، و از بهای هولناک آن.
دو شهر خویشاوند
روم و شهر همسایه‌اش آلبالونگا (Alba Longa) خویشاوند بودند؛ بنیان‌گذاران روم از تبار پادشاهان آلبالونگا بودند. اما در روزگار تولوس هوستیلیوس (Tullus Hostilius)، پادشاه جنگجوی روم، کشمکش بر سر غارت دام‌ها کار دو شهر را به جنگ کشاند.
دو سپاه روبه‌روی هم صف کشیدند. اما فرمانده آلبالونگا پیشنهاد کرد که به جای خونریزی همگانی، سرنوشت جنگ را در نبردی کوچک‌تر روشن کنند؛ چون دشمنان دیگری در کمین بودند و خون دو شهر خویشاوند نباید بیهوده ریخته می‌شد.
از قضا در هر سپاه سه برادر همزاد بودند که در سن و نیرو همتای هم بودند: سه برادر هوراتی (Horatii) در سپاه روم و سه برادر کوریاتی (Curiatii) در سپاه آلبالونگا. پیمان بستند که هر سوی که پیروز شود، شهرش بر شهر دیگر فرمان براند.
نبرد
شش جنگجو در میان دو سپاه به هم تاختند. لیویوس می‌گوید دو سپاه نفس در سینه حبس کرده بودند، چون هر کس می‌دانست آزادی یا بندگی شهرش در دست این شش تن است.
نبرد سخت بود. دو برادر هوراتی یکی پس از دیگری بر خاک افتادند، و هر سه برادر کوریاتی زخم برداشتند. فریاد شادی از سپاه آلبالونگا برخاست. رومیان امیدشان را از دست دادند؛ یک تن در برابر سه تن چه می‌توانست بکند؟
اما آخرین هوراتی، که زخمی هم برنداشته بود، نقشه‌ای داشت. ناگهان پشت کرد و گریخت. سه کوریاتی زخمی به دنبالش دویدند، اما هر کدام به اندازهٔ زخمش کندتر می‌دوید، و همین آن‌ها را از هم جدا کرد. هوراتی برگشت، نخستین تعقیب‌کننده را که از دو برادرش دور افتاده بود کشت، سپس به سراغ دومی رفت و او را هم کشت. سومین کوریاتی، خسته و زخمی، دیگر توانی برای ایستادگی نداشت. هوراتی او را هم از پا درآورد و فریاد زد که این یکی را برای سروری روم بر آلبا قربانی می‌کند.
خواهری که گریست
هوراتی پیروز، با جنگ‌افزارهای غنیمت گرفته از سه برادر، به سوی شهر بازمی‌گشت. خواهرش در دروازه به پیشوازش آمد. اما این خواهر نامزد یکی از برادران کوریاتی بود. وقتی بر دوش برادرش ردایی را دید که با دست‌های خودش برای نامزدش بافته بود، موهایش را پریشان کرد و نام نامزد کشته‌شده‌اش را با شیون فریاد زد.
شادی برادر به خشم بدل شد. شمشیرش را کشید و خواهرش را کشت، و گفت: «چنین باد سرنوشت هر زن رومی که بر دشمن سوگواری کند.»
دادگاه
رومیان در دو راهی ماندند. این مرد قهرمان شهر بود، و همو بی‌دادگاه خون خواهرش را ریخته بود. پادشاه داوری را به دو دادرس سپرد و آن‌ها هوراتی را محکوم کردند. اما هوراتی به مردم فرجام‌خواهی کرد.
پدر پیر هوراتی در برابر مردم ایستاد. گفت دخترش سزاوار مرگ بوده، و اگر جز این بود خودش به حق پدری او را کیفر می‌داد. و از مردم خواست او را که تا چندی پیش پدر چهار فرزند بود، یکسره بی‌فرزند نکنند. مردم، بیش از آنکه به داد قانع شوند، تحت تأثیر دلیری جوان و اشک پدر، او را بخشودند.
اما برای پاک شدن از گناه، هوراتی می‌بایست با سرِ پوشیده از زیر تیری چوبی بگذرد که بر سر راه افراشته بودند، همچون یوغی بر سر. رومیان تا قرن‌ها این تیر را که «تیر خواهر» (Tigillum Sororium) نام داشت، در شهر نگه می‌داشتند و گاه‌به‌گاه نو می‌کردند.
داستانی دربارهٔ چه؟
داستان هوراتی‌ها برای رومیان آینهٔ ارزش‌هایشان بود: وفاداری به شهر بالاتر از هر پیوند خانوادگی. اما لیویوس آن را چنان روایت می‌کند که پرسش‌های دشوارش پنهان نمی‌ماند. آیا قهرمانی، قتل را توجیه می‌کند؟ قانون یا احساس مردم، کدام باید داوری کند؟
داوید، که تابلویش را در سال ۱۷۸۴ و چند سال پیش از انقلاب فرانسه کشید، صحنه‌ای را برگزید که در خود متن لیویوس نیست: سوگند برادران پیش از نبرد. تابلوی او یکی از نمادهای هنر نوکلاسیک و ستایش فداکاری میهنی شد، اما زنانی که در گوشهٔ تابلو گریه می‌کنند، یادآور همان بهایی‌اند که لیویوس از آن نگذشته است.
برای آشنایی با روزگار پادشاهان پیش از تولوس، مقاله‌های نوما و اگریا و تارپیا را بخوانید، و همهٔ چهره‌های اساطیر روم را در دانشنامهٔ اساطیر بیابید.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- تیتوس لیویوس، تاریخ روم از بنیان شهر (Ab Urbe Condita)، کتاب یکم، بخش‌های ۲۲ تا ۲۶.
- دیونیسیوس هالیکارناسی، تاریخ‌های کهن روم (Roman Antiquities)، کتاب سوم، بخش‌های ۱۲ تا ۲۲.
- ژاک-لویی داوید، سوگند هوراتی‌ها (Le Serment des Horaces)، ۱۷۸۴، موزهٔ لوور.
- جین گاردنر، اسطوره‌های رومی (Roman Myths)، انتشارات موزهٔ بریتانیا، ۱۹۹۳.
- مری بیرد، اس‌پی‌کیو‌آر؛ تاریخ روم باستان (SPQR: A History of Ancient Rome)، ۲۰۱۵.
