نوما و اگریا؛ پادشاهی که با ژوپیتر چانه زد
رومولوس (Romulus) جنگجو بود و روم را با شمشیر ساخت. اما پس از او، رومیان پادشاهی برگزیدند که درست برعکس او بود: مردی آرام و پارسا از قوم سابین به نام نوما پومپیلیوس (Numa Pompilius). رومیان بیشتر آیین‌ها، کاهنان و تقویم دینی خود را به او نسبت می‌دادند. و می‌گفتند نوما همهٔ این‌ها را تنها نیاموخته بود؛ او معلمی از جهان خدایان داشت.
پری بیشه
تیتوس لیویوس (Titus Livius) می‌گوید نوما شب‌ها تنها به بیشه‌ای در بیرون شهر می‌رفت که چشمه‌ای از دل غاری تاریک در آن می‌جوشید. در آنجا با پری‌ای به نام اگریا (Egeria) دیدار می‌کرد. بعضی می‌گفتند اگریا همسر او بود و بعضی می‌گفتند فقط رایزن او. هر چه بود، نوما هر قانون و آیین تازه‌ای را که به مردم می‌داد، می‌گفت از اگریا آموخته است.
لیویوس، که تاریخ‌نگاری واقع‌بین بود، خودش هم کمی بدگمان است. او می‌نویسد نوما می‌دانست مردمی که تازه از جنگ بیرون آمده‌اند، فقط با ترس از خدایان رام می‌شوند، و برای همین دیدارهای شبانه با یک ایزدبانو را بهانه کرد. اما رومیان داستان اگریا را دوست داشتند و قرن‌ها در آن بیشه برایش آیین برگزار می‌کردند.
چانه‌زنی با ژوپیتر
زیباترین داستان نوما را اووید (Ovid) در «فاستی» (Fasti) آورده است. روزگاری روم گرفتار رعد و آذرخش‌های پیاپی شد و مردم وحشت‌زده بودند. اگریا به نوما گفت که دو خدای جنگل، پیکوس (Picus) و فاونوس (Faunus)، راز آرام کردن آذرخش را می‌دانند. نوما آن دو را با شراب در کنار چشمه‌ای به دام انداخت و آن‌ها به ناچار گفتند چگونه می‌توان خود ژوپیتر (Iuppiter) را از آسمان فراخواند.
ژوپیتر فرود آمد و نوما از او پرسید برای دور کردن آذرخش چه قربانی‌ای باید داد. ژوپیتر گفت: «سری را ببُر.»
نوما بی‌درنگ گفت: «سرِ پیازی را که از باغم بکنم.»
ژوپیتر گفت: «سرِ انسان را.»
نوما گفت: «پس موی سرِ او را.»
ژوپیتر گفت: «جانی را.»
نوما گفت: «جانِ ماهی‌ای را.»
ژوپیتر خندید. پادشاه زیرک هر سه خواستهٔ او را به چیزی بی‌آزار برگردانده بود. خدای خدایان پذیرفت و قول داد فردا هنگام برآمدن خورشید نشانه‌ای از لطفش بفرستد. و رومیان از آن پس برای دور کردن آذرخش، پیاز و مو و ماهی کوچکی قربانی می‌کردند.
سپری که از آسمان افتاد
فردا، در برابر چشم مردم، سپری کوچک از آسمان فرود آمد. نوما اعلام کرد که سرنوشت روم به این سپر بسته است. برای آنکه کسی نتواند آن را بدزدد، صنعتگری به نام مامور (Mamurius) چند سپر درست همانند آن ساخت. پلوتارک (Plutarch) شمار آن‌ها را با سپر اصلی دوازده می‌داند. کاهنان رقصندهٔ مارس، یعنی سالیی (Salii)، هر سال با این سپرها در شهر می‌رقصیدند. داستان این کاهنان را در مقالهٔ مارس آورده‌ایم.
کارهای نوما
رومیان بسیاری از نهادهای دینی خود را به نوما نسبت می‌دادند:
- آیین دوشیزگان وستال که نگهبان آتش جاودان روم بودند.
- پرستشگاه ژانوس، که درهایش در جنگ باز و در صلح بسته بود. در روزگار نوما این درها بسته ماند، چون روم در تمام دوران او در صلح بود.
- تقویمی تازه که سال را با ماه‌های قمری هماهنگ می‌کرد. پلوتارک می‌گوید نوما ماه‌های ژانویه و فوریه را به سال افزود.
- کاهنان بزرگ (pontifices) که نگهبان آیین‌ها و قانون‌های دینی بودند.
اشک‌هایی که چشمه شد
نوما پس از عمری دراز و فرمانروایی‌ای آرام درگذشت. اووید در «دگردیسی‌ها» (Metamorphoses) می‌گوید اگریا چنان در سوگ او گریست که دیگر هیچ دلداری‌ای آرامش نکرد. او به جنگل دیانا (Diana) پناه برد و آنقدر اشک ریخت که دیانا، دلسوخته، تن او را به چشمه‌ای سرد و جاری بدل کرد.
نام اگریا هنوز در زبان‌های اروپایی زنده است. در فرانسوی به زنی که الهام‌بخش یا رایزن پنهان مردی بزرگ است، «اژری» (égérie) می‌گویند، و ایتالیایی‌ها هم همین واژه را دارند. و داستان پادشاهی که با خدای خدایان چانه زد و با پیاز و مو و ماهی از قربانی انسان رهایی یافت، شاید یکی از انسانی‌ترین داستان‌های اساطیر روم باشد.
برای آشنایی با رومولوس، پادشاه پیش از نوما، به اساطیر روم، قسمت اول و مقالهٔ تارپیا سر بزنید.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- اووید، فاستی (Fasti)، کتاب سوم؛ ترجمهٔ انگلیسی آنلاین از ای. اس. کلاین.
- اووید، دگردیسی‌ها (Metamorphoses)، کتاب پانزدهم.
- تیتوس لیویوس، تاریخ روم از بنیان شهر (Ab Urbe Condita)، کتاب یکم، بخش‌های ۱۸ تا ۲۱.
- پلوتارک، زندگی نوما (Life of Numa)، بخش‌های ۴، ۱۳ و ۱۸.
- مری بیرد، جان نورث و سایمون پرایس، ادیان روم (Religions of Rome)، انتشارات دانشگاه کمبریج، ۱۹۹۸.
