حماسه گیلگمش، لوح ششم: «موهای کثیفش را شست»
در لوح ششم حماسهٔ گیلگمش، ایشتر به گیلگمش دل میبندد و او خواستگاری الهه را با فهرستی از سرنوشت عاشقان پیشینش رد میکند. ایشتر گاو آسمان را به اوروک میآورد و دو دوست آن را میکشند؛ پیروزیای که بهایش را در لوح بعد خواهند پرداخت. در این قسمت از فصل گیلگمش پادکست تحوت، نخست لوح را به شکل قصه روایت میکنیم و سپس به شرح و تفسیر آن میپردازیم.
فایل صوتی این قسمت بهزودی در پادکست تحوت منتشر میشود. تا آن زمان میتوانید لوح یکم را بخوانید و بشنوید.
بخش نخست: داستان لوح
گیلگمش به اوروک بازگشت. موهای کثیف و خاکگرفتهاش را شست، سلاحهایش را پاک کرد و گیسوانش را بر شانهها ریخت. جامههای ژندهٔ سفر را از تن به در کرد و جامهٔ پاکیزه پوشید، ردایی بر دوش افکند و کمربندش را بست. و سرانجام تاجش را بر سر نهاد.
و در همان دم، ایشتر (Ishtar)، الههٔ عشق، چشمش به زیبایی گیلگمش افتاد.
پیش آمد و گفت: «بیا، گیلگمش! با من پیوند ببند. میوهٔ تنت را به من ببخش. شوی من شو و مرا همسر خود کن!
برایت ارابهای آماده میکنم از لاجورد و زر، با چرخهای زرین و میخهای کهربایی. دیوها آن را میکشند، چه استران تنومندی! به خانهٔ من بیا که بوی سدر میدهد. وقتی پا به خانهام بگذاری، آستانه و تخت پاهایت را خواهند بوسید. پادشاهان و امیران و بزرگان جهان پیش تو زانو خواهند زد و از کوه و دشت برایت خراج خواهند آورد. بزهایت سهقلو خواهند زایید و میشهایت دوقلو. خرت با بارش از همه تندتر خواهد رفت، اسبت پیش ارابه افتخار خواهد آفرید و گاوت زیر یوغ بیهمتا خواهد شد.»
گیلگمش گوش داد و آنگاه دهان گشود و گفت:
«من؟ با تو پیوند ببندم؟ آنگاه چه کسی جامههایم را بشوید و تنم را پاکیزه کند؟ چه کسی برایم نان و خوراک بیاورد؟ تو نانی برازندهٔ یک خدا پیش رویم خواهی نهاد؟ آبجویی برازندهٔ یک پادشاه برایم خواهی ریخت؟ چه کسی حاضر است با تو پیوند ببندد؟
تو زمستانی هستی چنان گرم که آب را یخ نمیبندد. نیمدری که جلوی باد و کوران را نمیگیرد. کاخی که بر سر پهلوانانش فرو میریزد. فیلی که سوارش را بر زمین میزند. پارهای قیر که دست آدمی را سیاه میکند. مشک آبی که جامهٔ صاحبش را خیس میکند. سنگ آهکی که دیوار را سست میکند. دژکوبی که دیوارهای خودمان را برای دشمن ویران میکند. کفشی که پای صاحبش را میزند.
بگو ببینم، کدامیک از عاشقانت پایدار ماند؟ کدامیک از مرغان عشقت تا آسمان پر کشید؟ بیا تا عاشقانت را برایت برشمارم.
دوموزی (Dumuzi)، عشق جوانیات را، به اندوهی محکوم کردی که سال به سال تکرار میشود.
سبزقبای رنگارنگ را دوست داشتی، اما او را زدی و بالش را شکستی. اکنون در جنگل نشسته است و فریاد میزند: بالم! بالم!
شیر را دوست داشتی، آن شیر را که در نیرو بیهمتا بود، اما برایش هفت گودال کندی، و هفت گودال دیگر.
اسب را دوست داشتی، آن اسب جنگی را، اما محکومش کردی به تازیانه و شلاق و درد. محکومش کردی به فرسنگها تاختن، محکومش کردی که آب گلآلود بنوشد، و مادرش، سیلیلی (Silili)، را به سوگ نشاندی.
شبان را دوست داشتی، آن گلهدار را، که هر روز برایت نان تازه میپخت و هر روز بزغالهای برایت قربانی میکرد. اما او را زدی و به گرگ بدلش کردی. اکنون شبانبچههای خودش دنبالش میکنند و سگهای گلهٔ خودش پایش را گاز میگیرند.
ایشولانو (Ishullanu) را دوست داشتی، باغبان پدرت را، که هر روز برایت سبدی خرما میآورد و هر روز سفرهات را رنگین میکرد. چشمت به زیباییاش افتاد و یکراست به سراغش رفتی و گفتی: ایشولانو، بیا تا از کارت بچشیم. دستت را دراز کن و میوهٔ مرا بچین!
اما ایشولانو به تو گفت: من؟ از من چه میخواهی؟ من خوراکی را که مادرم پخته خوردهام. اکنون بیایم و تهمت و بدنامی بخورم؟ و در سرما جز نی چیزی نداشته باشم که خود را با آن بپوشانم؟
سخنش را که شنیدی، او را زدی و به آفت باغ بدلش کردی، به شپشکی. گذاشتی در همان باغش زندگی کند، اما دیگر نه میتواند بالا برود و نه پایین بیاید.
اکنون میخواهی مرا دوست بداری و با من نیز همین کار را بکنی؟»
ایشتر این را که شنید، از خشم پر کشید و به آسمان رفت.
گریان نزد آنو (Anu)، پدرش، رفت و پیش آنتو (Antu)، مادرش، اشک ریخت: «پدر! گیلگمش پیوسته به من توهین میکند. پشت سر هم به من تهمت میزند، تهمت و ناسزا!»
آنو گفت: «آه، دخترم، مگر خودت گیلگمش پادشاه را برنینگیختی که این تهمتها و ناسزاها را به تو بگوید؟»
ایشتر گفت: «پدر، گاو آسمان را به من بده تا گیلگمش را در خانهٔ خودش بکشم! اگر گاو آسمان را به من ندهی، همهٔ خانههای جهان زیرین را ویران میکنم و دروازههای سرزمین مردگان را میگشایم. مردگان را برمیخیزانم تا زندگان را بخورند، تا شمار مردگان از زندگان بیشتر شود!»
آنو گفت: «اگر بهراستی گاو آسمان را میخواهی، نخست بیوهزنان اوروک باید هفت سال علوفه گرد آورند و کشاورزان اوروک باید یونجه بکارند.»
ایشتر گفت: «انبار کردهام، کاشتهام. بیوهزنان اوروک هفت سال علوفه گرد آوردند و کشاورزان یونجه کاشتند. اکنون با خشم گاو آسمان او را خواهم کشت!»
آنو سخن ایشتر را شنید و افسار گاو آسمان را به دستش داد. و ایشتر گاو را به زمین فرود آورد.
وقتی گاو به سرزمین اوروک رسید، جنگل و مرداب و نیزار خشکید. به سوی رود رفت و آب رود چهار متر پایین رفت. گاو دمی دمید و گودالی در زمین گشوده شد و صد مرد اوروکی در آن افتادند. دوباره دمید و گودالی دیگر گشوده شد و دویست مرد در آن افتادند. بار سوم که دمید، گودالی گشوده شد و انکیدو تا کمر در آن افتاد.
انکیدو از گودال بیرون جست و شاخهای گاو آسمان را گرفت. اما گاو کف دهانش را به چهرهاش تف کرد و با دمش او را به عقب پرتاب کرد.
انکیدو به گیلگمش گفت: «دوست من، ما در شهرمان به خود مینازیدیم. اکنون پیش اینهمه مردم که گرد آمدهاند چه بگوییم؟ دوست من، من زور این گاو را آزمودم، توانش را سنجیدم و دریافتم چه میخواهد بکند. اکنون یک بار دیگر زورش را میآزمایم. من نهانی از پشت میروم و منگولهٔ دمش را میگیرم. پایم را بر پی پایش مینهم و نگهش میدارم. آنگاه تو، همچون قصابی ماهر و بیباک، شمشیرت را میان گردن و شاخها و ستون فقراتش فرو کن.»
انکیدو نهانی از پشت رفت و منگولهٔ دم گاو را گرفت. پایش را بر پی پای گاو نهاد و نگهش داشت. و گیلگمش، همچون قصابی ماهر و بیباک، شمشیرش را میان گردن و شاخها و ستون فقرات گاو فرو کرد.
گاو آسمان که از پا درآمد، دلش را بیرون آوردند و به شمش، خدای خورشید، پیشکش کردند. پس ایستادند و پیش شمش سر فرود آوردند و آنگاه هر دو کنار هم نشستند.
ایشتر بر فراز دیوار اوروک رفت. از خشم پا بر زمین کوبید و فریاد زد: «وای بر گیلگمش! که مرا خوار کرد و گاو آسمان را کشت!»
انکیدو فریاد ایشتر را شنید. آلت گاو را کند و به سویش پرتاب کرد و فریاد زد: «اگر دستم به تو میرسید، با خودت نیز همین کار را میکردم و رودههایش را بر بازوانت میپیچیدم!»
ایشتر کاهنگان و زنان معبدش را گرد آورد و بر آلت گاو آسمان آیین سوگواری برپا کرد.
در آن سو، گیلگمش پیشهوران و آهنگران شهر را فرا خواند و همه از بزرگی شاخهای گاو شگفتزده شدند. هر شاخ پانزده کیلو لاجورد ناب بود و پوستهشان دو انگشت ستبرا داشت. با هم هزار و صد لیتر روغن در خود جای میدادند. گیلگمش شاخها را به خدای نگهبانش، لوگالباندا، پیشکش کرد و آنها را برد و در خوابگاهش آویخت.
سپس دو دوست دستانشان را در فرات شستند، دست یکدیگر را گرفتند و به راه افتادند. سوار بر ارابه از کوچههای اوروک گذشتند و مردم اوروک دستهدسته گرد آمدند تا تماشایشان کنند.
گیلگمش رو به کنیزان کاخش کرد و بانگ زد: «زیباترین جوان کیست؟ باشکوهترین مرد کیست؟»
و کنیزان پاسخ دادند: «گیلگمش زیباترین جوان است! گیلگمش باشکوهترین مرد است!»
و اکنون دیگر در کوچههای اوروک هیچکس پشت سر پادشاه بد نمیگفت.
گیلگمش در کاخش جشن گرفت. و شب که فرا رسید، جوانان به بسترهایشان رفتند و خفتند. انکیدو نیز خفت و خوابی دید.
انکیدو برخاست تا خوابش را بازگوید و به دوستش گفت:
بخش دوم: شرح و تفسیر
قلب حماسه
اگر بخواهید حماسهی گیلگمش را در یک تصویر خلاصه کنید، شاید بهترین جا همین لوح باشد. سوفوس هله میگوید یک تقارن بیرحمانه حماسه را به دو نیم میکند. نیمهی اول، داستان پیروزی است: دوستی، هومبابا، گاو آسمان. نیمهی دوم، داستان سوگ است: مرگ انکیدو، جستوجوی بیحاصل جاودانگی، از دست رفتن جوانی. گیلگمش با ماجراجویی آغاز میشود و با تراژدی پایان مییابد. و نقطهی چرخش درست در پایان همین لوح ششم است.
هله نشان میدهد که کل حماسه حول این تقارن سازمان یافته است. گیلگمش اول به غرب سفر میکند تا به جنگل سدر برسد، و بعد به شرق تا به باغ درختان جواهر برسد. در سفر اول میرود تا مرگ را برای هومبابا بیاورد، و در سفر دوم تا زندگی جاودان را از اوتنپیشتی بگیرد. در نیمهی اول، ایشتر به گیلگمش نزدیک میشود تا او را بفریبد، و در نیمهی دوم، گیلگمش به شیدوری نزدیک میشود و شیدوری از او بیزار است. مشکل اول گیلگمش این است که آرام و قرار ندارد و نمیخوابد، و در پایان، در آزمون بیدار ماندن شکست میخورد. تراژدی انکیدو در نیمهی اول این است که خدایان گرد میآیند تا مرگش را مقرر کنند، و تراژدی گیلگمش در نیمهی دوم این است که خدایان گرد نمیآیند تا برایش زندگی جاودان مقرر کنند. مشکلها قرینهاند، اما نتیجه یکی است: هر دو باید بمیرند.
و در مرکز این ساختار، باز همان دیوار اوروک ایستاده است. هله میگوید دیوار در متنی که به دست ما رسیده فقط سه بار ظاهر میشود: در پیشدرآمد، در پایان، و همینجا، در لوح ششم، وقتی ایشتر بر دیوار میایستد و فریاد میزند «وای بر گیلگمش!». هله میگوید با همین دو کلمه، که در اکدی «اَلّو گیلگامش» است، ایشتر حماسه را از شکوه به اندوه برمیگرداند. و آرزویش همان روز بعد برآورده میشود، وقتی انکیدو از کابوسی بیدار میشود و میفهمد که خواهد مرد.
هله یک جزئی ظریف دیگر را هم میبیند. پس از کشتن گاو، دو پهلوان قلبش را به شمش تقدیم میکنند. هله میگوید حماسه با این کار بهطور پنهان به ما میگوید که به قلب داستان رسیدهایم.
زیباییای که چشم الهه را گرفت
لوح با تصویری ساده آغاز میشود. گیلگمش پس از سفر، موهایش را میشوید، جامهی پاک میپوشد و تاجش را بر سر میگذارد. و ایشتر «چشمش به زیبایی گیلگمش افتاد». در اپیزود اول از «کوزبو» گفتیم، آن جاذبهی مغناطیسی که دارندهاش دیگران را به سوی خود میکشد. هله میگوید این صحنه نمونهی دیگری از همان نیروست. تن گیلگمش بر ایشتر همان کشش مغناطیسی را دارد که تن شمخت بر انکیدو داشت. ایشتر او را میبیند و بیدرنگ پیشنهاد ازدواج میدهد.
اندرو جرج میگوید کلماتی که ایشتر به کار میبرد، «تو شوهر من باش و من زن تو»، وارونهی همان عبارت رسمی است که در خواستگاری بابلی به کار میرفت. معمولاً مرد این را به زن میگفت. و ایشتر مثل یک مرد جوان که به خواستگاری رفته، با وعدهی هدیهها دل گیلگمش را میجوید: ارابهای از لاجورد و طلا، خانهای معطر به بوی سدر، و فرمانروایی بر همهی جهان. جرج حتی میگوید جزئیات «خانهای که بوی سدر میدهد» یادآور متنهایی است که در آن عروسها پیش از آمدن داماد کف خانهی پدرشان را با عطر صمغدار میپاشیدند.
هله اینجا به پرسش «نگاه زنانه» میپردازد. ایشتر آزاد است که نخستین قدم را بردارد و میلش را بیان کند. اما این کار را فقط برای این میکند که رد شود. عجیب است که موضوع میل او، یعنی گیلگمش، به او هیچ کششی نشان نمیدهد، به ایشتر، زیباترین و فریبندهترین الههی میخی! پس در این صحنه، اختیار زنانه هم تأیید میشود و هم سست. هله یادآوری میکند که این تنها خواستگاری از سوی زن در ادبیات اکدی نیست. ارشکیگال، خواهر ایشتر و ملکهی جهان زیرین، هم در اسطورهای دیگر از نرگال، خدای بیماری، خواستگاری میکند. پس شاید این وارونگی نقشها مخصوص الههها بود. جرج همین را میگوید: الههها اجازه داشتند با زیردستانشان چنین رفتاری کنند، چون در این حالت برتری معمول مرد در جامعهی پدرسالار هم وارونه میشد.
در شعر سومری: بانوی اِآنا
جرج نشان میدهد که در شعر سومری «بیلگمس و گاو آسمان» هم اینانا، نام سومری ایشتر، از گیلگمش خواستگاری میکند. لوحی تازه که در مجموعهی نروژی پیدا شده، جملهی کلیدی خواستگاری اینانا را روشن کرده است: «ای بیلگمس، تو سرور آن باش و من بانوی آن.» جرج میگوید «آن» در این جمله یعنی اِآنا، معبد اینانا در اوروک. یعنی خواست صریح اینانا این است که مرکز پرستش خودش را با گیلگمش شریک شود. و پیامدش روشن است: الهه شوهری میخواهد که از دارایی زمینی و املاکش نگهداری کند. در همان شعر، اینانا به گیلگمش میگوید: «ای گاو وحشی من، مرد ما باش، رهایت نمیکنم!»
چرا گیلگمش نه گفت؟
پاسخ گیلگمش به ایشتر یکی از معماهای بزرگ حماسه است. چرا مردی که در لوح یکم عروسهای شهر را پیش از دامادهایشان تصاحب میکرد، پیشنهاد الههی عشق را رد میکند؟ هله میگوید پژوهشگران دلیلهای گوناگونی پیشنهاد کردهاند. شاید پیشقدم شدن زن در خواستگاری پذیرفتنی نبود. یا شاید پاسخ گیلگمش نشان میدهد که ایشتر، هرچند میتواند همبستر خوبی باشد، آسایشهای پایهای را که مرد از همسرش در خانوادهای پدرسالار انتظار داشت، یعنی خوراک و پوشاک، فراهم نمیکرد. جرج هم همین را میگوید: گیلگمش به خوبی میداند که ازدواج با ایشتر ازدواجی عادی نخواهد بود. «کی لباسهایم را بشوید؟ کی برایم نان بیاورد؟» الههی عشق و جنگ چنان همسر نامناسبی است که هیچکس به فکر ازدواج با او نمیافتد.
اما هله میگوید چیزی که در این پاسخ واقعاً جلب توجه میکند، دلیلش نیست، بلکه کینهای است که با آن گفته میشود. حتی اگر گیلگمش دلیل خوبی برای رد این پیشنهاد داشت، این شیوهی محترمانهای برای گفتنش نبود. و انکیدو هم با پرتاب آلت گاو به صورت ایشتر، توهین را کامل میکند. هله در جستاری دربارهی «توفان دل» گیلگمش میگوید این یکی از روشنترین نمونههای خودویرانگری گیلگمش است. او با همه با خشونت روبهرو میشود: به ایشتر ناسزا میگوید، شیدوری را تهدید میکند که در خانهاش را میشکند، و سنگیها را که از قایق اورشنابی نگهداری میکردند خرد میکند. و هر بار این خشونت بیش از همه به خودش آسیب میزند.
فهرست تشبیهها
گیلگمش در پاسخ به ایشتر فهرستی بلند از تشبیهها میآورد که هر کدام بیاعتباری ایشتر را نشان میدهد: زمستانی که آب را یخ نمیزند، نیمدری که جلوی باد را نمیگیرد، قصری که بر سر پهلوانانش خراب میشود. جرج میگوید این تصویرها بیثباتی، خیانت و ویرانگری الهه را نشان میدهند.
دو تا از این تشبیهها جالباند. یکی «فیلی که سوارش را زمین میزند». جرج میگوید فیل در متنهای میخی بسیار به ندرت آمده و بعضی پژوهشگران به همین دلیل در این خوانش شک کردهاند. اما نشانههای خط میخی روشناند، و در اپیزود قبل گفتیم که در سوریهی باستان فیل وحشی وجود داشت. ژان بوترو، آشورشناس فرانسوی، که جرج از او نقل میکند، میگوید این تشبیه از نظر فرهنگی جالب است، چون نشان میدهد بینالنهرینیها اهلی کردن فیل را، که ظاهراً رسمی هندی بود، میشناختند.
دومی آخرین تشبیه است: «کفشی که پای صاحبش را میزند.» جرج میگوید این عبارت پر از تهدیدی شوم است، چون در فالگیری بابلی خراش پا از صندل ناجور رویدادی با پیامدهای بالقوه کشنده شمرده میشد. مشهورترین قربانی یک «کفشزدگی» مرگبار، آمار-سین، پادشاه سلسلهی سوم اور بود. طبق سنت بابلی، او از عفونت زخمی که کفشش به پایش زده بود مرد.
عاشقان ایشتر
بعد گیلگمش عاشقان پیشین ایشتر را یکییکی برمیشمارد و سرنوشت تلخ هر کدام را میگوید. جرج میگوید در این فهرست اسطورههای زیادی هست، بعضی را از منابع دیگر میشناسیم و بعضی را نه.
نخستین عاشق دوموزی است، که در سنتهای بعدی تموز نامیده میشود. دلباختگی ایشتر و دوموزی، ازدواجشان و مرگ دوموزی از موضوعات مشهور اسطورههای بینالنهرین است. جرج میگوید اشاره به «غصهای که سال به سال تکرار میشود» به آیینی سالانه برمیگردد: سوگواری زنان برای تموز مرده، رسمی که از سومر به سراسر خاور نزدیک باستان گسترش یافت. شاید بدانید که در کتاب حزقیال در عهد عتیق هم از زنانی یاد شده که در دروازهی معبد اورشلیم برای تموز میگریستند.
بعد سه جانور میآیند: پرنده، شیر و اسب. جرج میگوید در این بخش عنصری از «افسانهی بنیان» هست، یعنی هر داستان توضیح میدهد چرا یک جانور ویژگی خاصی دارد. پرندهای که ایشتر بالش را شکست و حالا فریاد میزند «بالم!» در اکدی «اَلَّلّو» است. هله آن را سبزقبا ترجمه کرده و در اپیزود قبل دیدیم که میگوید فریاد اکدی «کَپّی»، یعنی «بالم!»، دقیقاً شبیه آواز این پرنده است. جرج میگوید در فهرستی واژگانی آمده که این پرنده «صدای کَپّا درمیآورد». یعنی داستان توضیح میدهد که چرا این پرنده چنین آوازی دارد: دارد برای بال شکستهاش ناله میکند. جرج، به نقل از پژوهشگری دیگر، احتمال میدهد که این پرنده هدهد باشد، و جالب اینکه نام سومری این پرنده با «شبان» پیوند دارد، که یادآور دوموزی شبان است. یادتان هست که یکی از پسران هومبابا هم «کاپاه» نام داشت؟ گویی صدای این پرنده در سراسر جنگل و حماسه پیچیده است.
شیر برای همیشه با چالهها شکار میشود. و اسب به تازیانه و افسار محکوم شده و باید آب گلآلود بنوشد. جرج میگوید عادت اسب به گلآلود کردن آبش با سمهایش پیش از نوشیدن، در بابل ضربالمثل بود. او همچنین میگوید علاقهی سنتی ایشتر به اسب در ادبیات سومری هم آمده، و دلیلش را، با کمی شوخطبعی، چنین حدس میزند: از میان همهی جانوران، اسب نر برانگیخته به نظر میرسد که بهترین تجهیزات را برای خدمت به الههی عشق جنسی دارد.
بعد چوپانی میآید که هر روز برای ایشتر نان میپخت و بزغاله قربانی میکرد، و ایشتر او را به گرگ بدل کرد. حالا بچهچوپانهای خودش او را دنبال میکنند و سگهای گلهی خودش پایش را گاز میگیرند. جرج میگوید پژوهشگران این را با اسطورهی یونانی آکتئون مقایسه کردهاند، شکارچیای که چون آرتمیس را برهنه در حال آبتنی دید، به گوزن بدل شد و سگهای شکاری خودش او را دریدند. هله در این تصویر طنزی تلخ میبیند. چوپان زمانی مثل همان پسرانی بود که حالا دنبالش میکنند، و حالا مثل همان سگهایی است که گازش میگیرند. نه این است و نه آن. هله میگوید حماسه از این رابطهی لغزنده و دوگانه میان انسان و جانور لذت میبرد و از آن برای کاویدن مرز میان طبیعت و جامعه استفاده میکند. ایشتر با پرنده و شیر و اسب عشقبازی میکند و عاشقان انسانیاش را به جانور بدل میکند.
ایشولانو و بازی با کلمات
آخرین و مفصلترین داستان، داستان ایشولانو، باغبان پدر ایشتر است. و اینجا یکی از ظریفترین بازیهای کلامی حماسه پنهان است. هله این بازی را چنین توضیح میدهد. ایشتر به ایشولانو میگوید: «بیا تا از کارت بچشیم. دستت را دراز کن و به “خُردَتو”ی من دست بزن.» کلمهی «خردتو» یعنی آلت زنانه. یک کاتب باستانی حتی آن را «سوراخ عشق» شرح داده است. اما همین کلمه برای درختان خرما و گز هم به کار میرفت. پس ایشتر با ایشولانو عشوهگری میکند و از او میخواهد همان کاری را بکند که در آن بهترین است: چیدن خرما و رسیدگی به درختان. ما در قصه سعی کردیم این دوپهلویی را با «میوهٔ مرا بچین» نشان دهیم.
اما ایشولانو، که از آوازهی الهه میترسد، وانمود میکند که منظورش را نمیفهمد و جوری جواب میدهد که گویی ایشتر واقعاً به او میوه تعارف کرده: «من خوراکی را که مادرم پخته خوردهام.» و ایشتر برای انتقام او را به آفتی باغی بدل میکند که همیشه گیاه میخورد و هرگز سیر نمیشود. هله میگوید درست مثل چوپانی که گرگ شد، ایشولانو هم علیه حرفهی پیشینش برگردانده میشود. باغبانی که از باغ نگهداری میکرد، حالا آفت باغ است. و مردی که گفته بود «غذا خوردهام»، حالا برای همیشه گرسنه است.
جرج میگوید علاقهی ایشتر به باغبانها در داستانهای دیگر هم دیده میشود. در افسانهی سارگون اکدی، سارگون به خودش میگوید: «وقتی باغبان خرما بودم، ایشتر به من دل باخت.» و در شعر سومری «اینانا و شوکلتودا»، باغبانی هست که اینانا علیه او کینه دارد، هرچند آنجا دلیلش فرق میکند: باغبان از خستگی شدید الهه سوءاستفاده کرده و در خواب با او همبستر شده بود.
افسانهای که گیلگمش درسش را نفهمید
اما داستان ایشولانو لایهی عمیقتری هم دارد. هله، به پیروی از تزوی آبوش، میگوید گیلگمش داستان ایشولانو را تعریف میکند تا نشان دهد ایشتر با کسانی که ردش میکنند چه میکند. اما متوجه نیست که با تعریف همین داستان، دارد از آموختن درسش ناتوان میماند. با توهین به ایشتر، گیلگمش همان اشتباه ایشولانو را تکرار میکند و به زودی او هم مجازات خواهد شد.
هله میگوید داستان ایشولانو مثل بیشتر افسانههای عامیانه پیامی روشن دارد: خدایان را نباید رد کرد. اما در حماسه، این پیام به گوش شنوندهای ناشنوا میرسد، چون گیلگمش معنای افسانهای را که خودش تعریف میکند نمیفهمد. و بدتر از آن: اگر پیام این است که نباید خدایان را آزرد، تعریف کردن داستان ایشولانو دقیقاً برای آزردن یک الهه، استفادهی فاجعهباری از آن است.
ایشتر، شکنندهی همهی قانونها
چرا ایشتر در این حماسه چنین چهرهای دارد؟ هله دیدگاه زینب بحرانی، تاریخنگار هنر عراقی، را نقل میکند. بحرانی میگوید ایشتر تجسم خدایی «طرد فرهنگی» است. جامعهها خودشان را با آنچه نیستند تعریف میکنند، با کنار گذاشتن عناصر ناخواسته و کشیدن مرز برای آنچه نباید مجاز باشد. اما این هنجارها اغلب نامرئی و ضمنیاند، و به همین دلیل، به گفتهی بحرانی، جامعهها به چهرهای مثل ایشتر نیاز دارند. او هر قانونی را میشکند و از هر مرزی میگذرد، و با این کار آنها را نمایان میکند. هنجارها وقتی شکسته میشوند، از همیشه روشنترند.
هله میگوید از این نظر ایشتر خیلی شبیه گیلگمش است. او هم همان غریزهی شکستن هر مرزی را دارد که به آن برمیخورد. ایشتر هم مدام زیادهرو، کوتهبین و ویرانگر است. پس منطقی است که فکر کنیم این دو زوج خوبی میشدند. اما حماسه ما را به فکر دیگری وامیدارد. هله با طنز میگوید: گیلگمش پیشنهاد ایشتر را با شور و کینه رد میکند، و ایشتر در پاسخ گاو را میفرستد تا او را بکشد. این هم از عاشقانهی ما.
بدترین جرم یک پادشاه
هله از زاویهی دیگری هم به این صحنه نگاه میکند: از زاویهی وظایف پادشاه. یکی از مهمترین وظایف پادشاه در بینالنهرین این بود که رابطهی خوبی میان شهر و خدایانش برقرار کند. پادشاه در واقع کاهن اصلی شهرش بود. باید معبد میساخت، قربانی پیشکش میکرد، از فالها پیروی میکرد و جشن برپا میکرد تا خدایان را خشنود نگه دارد. اگر رابطهی شهر و خدایش آسیب میدید، پیامدها فاجعهبار بود. در بدترین حالت، خدا ممکن بود شهر را رها کند و آن را به نابودی بسپارد.
و ایشتر الههی اصلی اوروک بود. هله میگوید میزان بدرفتاری گیلگمش با رابطهی اوروک و ایشتر، این را به بزرگترین جنایت پادشاهی او بدل میکند. جرم او فقط رد یک پیشنهاد ازدواج نیست. گیلگمش با توهینهایش کل شهر را به خطر میاندازد. ایشتر گاو آسمان را میفرستد و اگر دو پهلوان آن را نمیکشتند، احتمالاً اوروک را ویران میکرد. رفتار گیلگمش درست برعکس چیزی است که از یک فرمانروای مسئول انتظار میرفت.
پدری که دخترش را میشناسد
ایشتر گریهکنان نزد پدرش آنو میرود و شکایت میکند. جرج میگوید واکنش ایشتر واکنش کودکی خشمگین است که پیش پدر و مادرش میدود تا از رفتار خشنی که دیده گله کند. و پاسخ آنو بامزه است: «مگه خودت تحریکش نکردی؟» جرج میگوید آنو دخترش را خوب میشناسد و بیدرنگ حدس میزند که تقصیر خودش بوده.
ایشتر گاو آسمان را میخواهد، و برای رسیدن به خواستهاش تهدید میکند که دروازههای جهان زیرین را میشکند و مردگان را برمیخیزاند تا زندگان را بخورند. جرج میگوید این تهدید، «که امروز موضوع فیلمهای سینمایی درجهدو است»، با ترسی همگانی در انسان بازی میکند. اما در ادبیات بابلی هم موضوعی شناختهشده بود و بهطور سنتی تهدیدی بود که ایشتر میکرد. همین تهدید تقریباً کلمهبهکلمه در دو اسطورهی دیگر هم آمده است: «فرود ایشتر به جهان زیرین»، که در آن ایشتر دربان جهان زیرین را تهدید میکند، و «نرگال و ارشکیگال». پس ایشتر بابلیها، به شکلی، الههی زامبیها هم بود.
آنو شرطی میگذارد: پیش از آنکه گاو را بدهد، اوروک باید هفت سال علوفه انبار کند. جرج میگوید آنو میداند که گاو آتشین چه بلایی بر سر محصول و آب شهر خواهد آورد، پس میخواهد اوروک پیش از آن هفت سال فراوانی داشته باشد تا در برابر قحطی پشتوانه داشته باشد. و شاید امیدوار است که این شرط به ایشتر فرصتی بدهد تا خشمش فروکش کند. اما ایشتر پیشتر ترتیب این کار را داده است.
جرج یادآوری میکند که در شعر سومری، گفتوگوی پدر و دختر کمی متفاوت است. آنجا آن، خدای آسمان، مخالفت میکند چون گاو آسمان در زمین خوراکی نخواهد یافت، چون جای چرای او جایی است که خورشید طلوع میکند. و اینانا تهدید میکند که آنقدر جیغ بکشد که آسمان و زمین به هم بخورند. و آن، در برابر چنین فاجعهای، چارهای ندارد جز اینکه گاو را به دخترش بدهد.
گاو آسمان: یک صورت فلکی
اما گاو آسمان دقیقاً چیست؟ جرج و هله هر دو میگویند گاو آسمان به معنای واقعی کلمه همان صورت فلکی است که امروز «ثور» یا «گاو» مینامیم. جرج میگوید این گاو آتشین پیشتر به عنوان صورت فلکی در آسمان بود، وقتی ایشتر آن را سلاح کاملی برای انتقام از گیلگمش یافت.
هله میگوید گاو آسمان، مثل مردان عقربی و هومبابا، هیولاست، چون به شیوههایی ناممکن از مرزهای فرهنگی میگذرد. نامش این را روشن میکند: «گاو آسمان» هم جانور است و هم خدایی، هم آسمانی است و هم وحشی. و چون به جهان دیگری تعلق دارد، حضورش در زمین عناصر طبیعی را آشفته میکند. وقتی به اوروک میرسد، جنگل و مرداب و نیزار خشک میشود و آب رود پایین میرود. جرج میگوید هر نفس گاو چالهای عظیم در زمین باز میکند، مثل دام شکارچی، و مردان شهر صدصد در آن فرومیافتند.
کشتن گاو
شیوهای که دو پهلوان گاو را میکشند دقیق و فنی است. انکیدو از پشت میرود، دم گاو را میگیرد و پایش را روی پی پای گاو میگذارد، و گیلگمش شمشیرش را میان گردن و شاخها فرو میکند. جرج میگوید این دقیقاً همان صحنهای است که روی لوحههای سفالی بابلی قدیم و بعدها روی مهرهای استوانهای میبینیم: یکی دم گاو را گرفته و پایش را روی پشت پای گاو فشار میدهد، و دیگری آماده است که آن را بکشد. وقتی گاو این صحنهها بال دارد، به احتمال زیاد گیلگمش و انکیدو در حال کشتن گاو آسماناند. جرج تصویر یکی از این مهرها را، که از دورهی آشوری نو است، در کتابش آورده است.
و بعد قلب گاو را بیرون میآورند و به شمش تقدیم میکنند. جرج میگوید این هم رسمی شناختهشده بود. در یکی از شعرهای سومری دربارهی لوگالباندا، پدر گیلگمش، آمده است: «مثل ورزشکاری گاو سرخ کوهستان را دنبال کرد، مثل کشتیگیری آن را زمین زد، قلبش را بیرون کشید و آن را پیش خورشید برآینده گذاشت.» و دستکم دو لوحهی سفالی بابلی قدیم مانده که مردی را نشان میدهند که دستش را در سینهی گاوی به پشت افتاده فرو برده، احتمالاً برای بیرون کشیدن قلبش.
آنچه انکیدو پرتاب کرد
حالا به یکی از جنجالیترین سطرهای حماسه میرسیم. وقتی ایشتر از بالای دیوار گیلگمش را نفرین میکند، انکیدو چیزی از تن گاو میکند و به سوی او پرتاب میکند. کلمهی اکدی «ایمیتّو» است. اما این دقیقاً کدام عضو گاو است؟
جرج و هله اینجا اختلاف نظر دارند، و اختلافشان خواندنی است. جرج میگوید «ایمیتّو» بالای پای گاو است، شانه یا ران، و چون تکهی گوشت مرغوبی بود، فکر میکند منظور ران عقب است. او میپذیرد که اگر انکیدو آلت گاو را به سوی ایشتر پرتاب میکرد، توهین آشکارتری میبود، و میگوید جورج اسمیت، کاشف حماسه، در سال ۱۸۷۵ همین را حدس زده بود. اما مشکل در سطر بعد است، که در آن انکیدو میگوید «اگر دستم به تو میرسید، با خودت هم همین کار را میکردم». جرج میگوید انکیدو نمیتواند ایشتر را اخته کند، چون ایشتر اوروک قطعاً زن بود.
هله این استدلال را قانعکننده نمیداند. او میگوید کلمهی «ایمیتّو» در اصل یعنی «دست راست»، و از زمان خود جورج اسمیت آن را کنایهای از آلت دانستهاند. و میپرسد: درست است که انکیدو نمیتواند آلت ایشتر را بکند، اما آیا تهدید به کندن پای او هم توهین چندانی است؟ هله میگوید یا انکیدو منظورش این است که ایشتر را هم مثل گاو خواهد کشت، یا اینکه انکیدو عمداً و از روی طعنه القا میکند که ایشتر آلت دارد، شاید برای سرزنش رفتار پرخاشگرانه و «مردانه»ی او. هله تأکید میکند که منظورش این نیست که ایشتر را دوجنسی میدانستند، فقط اینکه انکیدو شاید عمداً چنین چیزی را القا میکند تا او را تحقیر کند. ما در قصه از ترجمهی هله پیروی کردیم.
و هله یک نکتهی ساختاری هم دارد که فقط با خوانش او معنا پیدا میکند. پس از نفرین ایشتر، زنان اوروک گرد آلت گاو جمع میشوند و سوگواری میکنند، و مردان اوروک گرد شاخها جمع میشوند و آنها را تحسین میکنند. یعنی از دو سر گاو، یک عضو از جلو و یک عضو از عقب، کنار هم قرار میگیرند و گذر از آغاز داستان به پایانش را نشان میدهند.
سوگ و جشن
هله این صحنه را آینهای کوچک از کل حماسه میداند. ایشتر «سوگواری را آغاز کرد» و گیلگمش «جشن را آغاز کرد». زنان سوگ میگیرند و مردان جشن. نیمهی اول حماسه داستان پیروزی است و نیمهی دوم داستان سوگ، و این ساختار در دو گروهی که گرد گیلگمش و ایشتر جمع میشوند بازتاب مییابد. داستان طولانی پیروزیهای گیلگمش، با یک سوگواری کوچک دنبال میشود، بعد یک جشن کوچک، و بعد سوگواری طولانی برای مرگ انکیدو.
هله در جستاری دیگر به این سوگواری زنان با همدردی نگاه میکند. او میگوید وقتی گیلگمش صنعتگرانش را جمع میکند تا تن گاو را به کالا بدل کنند، ایشتر کاهنههایش را جمع میکند تا برای مرگش سوگواری کنند. باز هم ساختن یک جمع مردانه به کنار گذاشتن زنان وابسته است، اما در این صحنه زنان کنار گذاشتهشده جمع خودشان را میسازند. هرچند بر پایهی اندوه بنا شده، فرصتی برای همدلی زنانه فراهم میکند. هله میگوید این لحظهای کوتاه و تأثیرگذار از همبستگیای اندوهگین است، و این همبستگی تا جانوری که دو پهلوان کشتند هم گسترده میشود. زنان و طبیعت وحشی کنار هم قرار میگیرند، چون پهلوانان هم یک زن را شکست دادند و هم یک جانور را. و زنان، ایستاده بر دیوار میان طبیعت و شهر، برای کشته شدن یک جانور سوگواری میکنند.
جرج احتمال میدهد که این سوگواری زنان برای گاو، مثل بسیاری جزئیات دیگر حماسه، افسانهی بنیان یک آیین واقعی در اوروک باشد.
هله یک الگوی بزرگتر را هم در این صحنه میبیند. ایشتر از جمع مردانهی دو پهلوان کنار گذاشته میشود و دقیقاً به همین دلیل سرنوشت آنها را رقم میزند. دو پهلوان تلاش او برای قرار گرفتن میانشان را پس میزنند و انکیدو آلت گاو را به سویش پرتاب میکند. نماد این صحنه از این روشنتر نمیشد: گوشتی که نماد مردانگی است، طرد ایشتر از صمیمیت مردانهی این دو را نشان میدهد. اما به عنوان نتیجهی مستقیم همین طرد، ایشتر سرنوشتشان را مهر میکند. هله میگوید منطق کلی حماسه همین است: حوزههای قدرت مردانه با طرد خشونتآمیز زنان ساخته میشوند، و در نتیجه زنان تهدیدی همیشگی برای این حوزهها میشوند.
شاخهایی برای پدر
گیلگمش شاخهای گاو را، که از لاجورد خالصاند، به لوگالباندا، خدای نگهبانش، تقدیم میکند و در اتاق خوابش میآویزد. جرج میگوید این احتمالاً به آیین روغنمالی پیکرهای اشاره دارد که گیلگمش در اتاق خصوصیاش برای بزرگداشت پدر درگذشتهاش نگه میداشت. در بینالنهرین، خانوادهها برای ارواح نیاکانشان نذر و پیشکش میآوردند. شاخها ظرفهایی برای روغن مقدس میشوند.
جرج یک تفاوت جالب را هم یادآوری میکند. در شعر سومری، با وجود همهی خصومتها، گیلگمش در پایان شاخها را به خود اینانا تقدیم میکند. اما در حماسهی بابلی، ایشتر کاملاً کنار گذاشته میشود.
«زیباترین جوان کیست؟»
دو پهلوان دستهایشان را در فرات میشویند، دست در دست هم سوار ارابه میشوند و از خیابانهای اوروک میگذرند. گیلگمش از کنیزان قصرش میپرسد: «زیباترین جوان کیست؟» و کنیزان پاسخ میدهند: «گیلگمش!»
هله در جستاری دربارهی پرسشهای بیپاسخ در حماسه میگوید تقریباً هیچ پرسشی در گیلگمش پاسخ مستقیم نمیگیرد. این یکی از معدود استثناهاست. اما هله با طنز میگوید این پاسخ است، «اما فقط از نظر فنی». گیلگمش پرسشی میپرسد که پاسخش را از پیش میداند و فقط میخواهد آن را بشنود.
و جرج یک سطر شکسته را در این صحنه به شکل جالبی میخواند. کنیزان چیزی میگویند که به نظر جرج یعنی «هیچکس پشت سرش بد نمیگوید». او میگوید این جمله باید یادآور وضعیتی باشد که در لوح یکم دیدیم، وقتی زورگویی گیلگمش شکایتهای بلند مردم اوروک را برانگیخته بود. حالا پادشاه، پس از کشتن هومبابا و گاو آسمان، محبوب مردمش است. این اوج شکوه گیلگمش است.
پایانی که در میانهی جمله قطع میشود
و درست در همین اوج، لوح ششم به پایان میرسد. جشن تمام شده، جوانان به خواب رفتهاند، و انکیدو هم میخوابد و خواب میبیند. «انکیدو برخاست تا خوابش را بگوید و به دوستش گفت:» و لوح همینجا تمام میشود.
هله میگوید امروز که حماسه را در یک کتاب میخوانیم، کافی است صفحه را ورق بزنیم تا بدانیم انکیدو چه گفت. اما برای کاتبان باستانی، که هر لوح را شیئی جداگانه میدانستند، این پایان معنای دیگری داشت. لوح وسط یک جمله قطع میشود و ما را در بیخبری معلق میگذارد، مشتاق اینکه بدانیم خواب انکیدو چه بود. هله این را معادل باستانی پایانهای تعلیقآمیز فصلهای سریالهای تلویزیونی امروز میداند. برای ما که این حماسه را قسمت به قسمت روایت میکنیم، این شاید بهترین جا برای پایان یک اپیزود باشد.
در اپیزود بعد، خواب انکیدو را خواهیم شنید. خوابی که در آن خدایان گرد هم آمدهاند تا تصمیم بگیرند کدامیک از دو پهلوان باید بمیرد.
لوحهای دیگر حماسهٔ گیلگمش
لوح پیشین: لوح پنجم: «آنجا ایستادند». لوح هفتم بهزودی منتشر میشود. برای آشنایی با کل حماسه، مقدمهٔ حماسهٔ گیلگمش را بخوانید.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- سوفوس هله، گیلگمش؛ ترجمهای تازه از حماسهٔ کهن (Gilgamesh: A New Translation of the Ancient Epic)، انتشارات دانشگاه ییل، ۲۰۲۱.
- اندرو جرج، حماسهٔ بابلی گیلگمش (The Babylonian Gilgamesh Epic: Introduction, Critical Edition and Cuneiform Texts)، دو جلد، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۰۳.
