حماسه گیلگمش، لوح سوم: «سالم برگرد»
لوح سوم حماسهٔ گیلگمش لوح خداحافظی است: پند ریشسفیدان اوروک، دعای بلند نینسون بر بام معبد برای پسرش، فرزندخواندگی انکیدو و بدرقهٔ شهر. در این قسمت از فصل گیلگمش پادکست تحوت، نخست لوح را به شکل قصه روایت میکنیم و سپس به شرح و تفسیر آن میپردازیم.
فایل صوتی این قسمت بهزودی در پادکست تحوت منتشر میشود. تا آن زمان میتوانید لوح یکم را بخوانید و بشنوید.
بخش نخست: داستان لوح
ریشسفیدان اوروک دیدند که هرچه میگویند سودی ندارد. گیلگمش تصمیمش را گرفته بود و بازنمیگشت. پس پیش آمدند و این بار به جای بازداشتنش، به اندرز دادن او پرداختند؛ همچون پدرانی که پسرشان راهی سفری پرخطر میشود.
گفتند: «گیلگمش، به سلامت به بندر اوروک بازگرد. تنها به نیروی بازوانت تکیه مکن. چشمانت را باز کن، درست نشانه بگیر و شمشیرت را آنجا بزن که باید. مثلی کهن میگوید: آن که پیش میرود همراهش را نجات میدهد، و آن که راه را میشناسد دوستش را نگاه میدارد. پس بگذار انکیدو پیشاپیش برود. او راه جنگل سدر را میشناسد، جنگ دیده است و نبرد را میشناسد. انکیدو هوای دوستش را دارد، از همراهش نگهبانی میکند و او را صحیح و سالم نزد زنانش بازمیگرداند.»
سپس رو به انکیدو کردند و گفتند: «انکیدو، ما پادشاهمان را به تو میسپاریم. مراقبش باش، به سلامت بازش گردان و دوباره به دست ما بسپارش.»
گیلگمش رو به انکیدو کرد و گفت: «بیا دوست من، به کاخ بزرگ برویم، نزد نینسون (Ninsun)، ملکهٔ بزرگ. مادرم زنی داناست و همهچیز را میداند. او راه درست را پیش پایمان خواهد نهاد.»
دست یکدیگر را گرفتند و به کاخ بزرگ، نزد نینسون رفتند. گیلگمش پیش مادرش ایستاد و گفت:
«مادر، تصمیمم را گرفتهام. میخواهم راهی دور را تا خانهٔ هومبابا بپیمایم. به نبردی میروم که هیچکس نمیشناسد، از راهی که هیچکس نرفته است. برایم دعا کن، مادر، تا راهی شوم. دعا کن به سلامت بازگردم و دوباره چهرهات را ببینم؛ دعا کن پیروز از دروازهٔ اوروک به درون آیم. وقتی بازگردم، جشن سال نو را دو بار برپا خواهم کرد و از این پس همیشه دو بار. جشن خواهیم گرفت، شادی خواهیم کرد و طبلها را برای تو به صدا درخواهیم آورد!»
نینسون، الههای که او را گاو وحشی مقدس میخواندند، به سخنان پسرش و انکیدو گوش داد و دلش به درد آمد. اما چیزی نگفت. برخاست و به سراغ کاری رفت که از دستش برمیآمد.
هفت بار به گرمابه رفت و خود را با آبی که شاخههای گز و گیاه صابونی در آن ریخته بودند شستوشو داد. سپس بهترین جامهاش را پوشید، جامهای برازندهٔ تنش، و گوهری برگزید که درخور سینهاش باشد. تاجش را بر سر نهاد. آنگاه از پلهها بالا رفت تا بام معبد. آنجا برای شمش (Shamash)، خدای خورشید، بخور سوزاند و همچنان که دود بخور به آسمان میرفت، دستانش را برافراشت و گفت:
«شمش، چرا به پسر من چنین دل بیقراری دادی؟ دلی که هرگز آرام نمیگیرد. اکنون که تو دست بر او نهادهای، راهی دور را تا خانهٔ هومبابا در پیش گرفته است. به نبردی میرود که هیچکس نمیشناسد، از راهی که هیچکس نرفته است. پس در همهٔ روزهای این سفر، از رفتن تا بازگشتن، تا هنگامی که به جنگل سدر برسد، تا هنگامی که هومبابای درنده را بکشد و آن موجود شرور را که تو از او بیزاری نابود کند، هر روز که از این سوی جهان به آن سوی جهان میروی، بگذار آیا (Aya)، عروست، بیهراس به یادت آورد. به تو بگوید: پسرش را صحیح و سالم به نگهبانان شب بسپار.»
نینسون از برآمدن خورشید سخن گفت؛ از اینکه وقتی شمش از کوه سر برمیآورد، گلهها از آغل بیرون میآیند، جانوران دشت به رنگ سرخش مینگرند و آدمیان دستهدسته گرد میآیند تا پرتوهایش را ببینند. حتی خدایان بزرگ نیز چشمبهراه نور اویند.
سپس دوباره به سخن اصلیاش بازگشت: «شمش، راهی امن پیش پایش بگذار. انکیدو را یاری کن تا پیشاپیش برود، زیرا او راه جنگل سدر را میشناسد. جاده را برایشان بگشا و کوهها را هموار کن. تا هنگامی که گیلگمش به جنگل سدر میرود، روزها را بلند کن و شبها را کوتاه. مراقب باش سلاحش آماده باشد و بارش استوار بسته شده، و شبها جایی برای خفتن بیابد.
و بگذار آیا، عروست، بیهراس به یادت آورد که وقتی گیلگمش و انکیدو با هومبابا روبهرو شدند، توفانهایت را بر او بفرستی: باد جنوب، باد شمال، باد شرق، باد غرب، تندباد و گردباد، توفان و بوران، باد شوم و باد اهریمنی، آذرخش و توفان و تندر. سیزده باد بفرست! تا تاریکی چهرهٔ هومبابا را بپوشاند و سلاح گیلگمش او را بر زمین بزند.
و شمش، آنگاه که شب شد و استران تیزپایت تو را به خانه بازگرداندند، آنگاه که بسترت آماده شد و خدایان، برادرانت، خوراکهای خوش پیش رویت نهادند و آیا با گوشهٔ جامهاش پیشانیات را پاک کرد، آنگاه به یاد داشته باش.»
سپس نینسون دوباره دستانش را برافراشت و این بار لحنش دگرگون شد. دیگر تنها دعا نمیکرد؛ به خدای خورشید فرمان میداد:
«شمش! مگر نه اینکه گیلگمش روزی به خدایان خواهد پیوست؟ مگر نه اینکه در آسمان کنار تو خواهد ایستاد؟ مگر نه اینکه عصای خدای ماه را با او شریک خواهد شد؟ مگر نه اینکه کنار اِآ (Ea)، در آپسو (Apsu)، دانا خواهد شد؟ مگر نه اینکه کنار ایرنینا (Irnina)، در جهان زیرین، فرمان خواهد راند؟ مگر نه اینکه با نینگیشزیدا (Ningishzida)، در سرزمین بیبازگشت، زندگی خواهد کرد؟ پس این تویی که او را به سوی هومبابا میکشانی!»
سخنان نینسون که به پایان رسید، بخور را خاموش کرد و از بام پایین آمد. انکیدو را فرا خواند و گفت:
«ای انکیدوی نیرومند، تو از بطن من زاده نشدهای. اما از امروز خانوادهٔ تو معبد گیلگمش است. دختران معبد، کاهنگان و زنان مقدس خانوادهٔ تو هستند.»
سپس نشانی بر گردن انکیدو آویخت و گفت: «دختران معبد کودکی سرراهی یافتهاند. دختران مقدس این کودک بیکس را پرورش میدهند. من انکیدو را به فرزندی میپذیرم، پسر عزیزم، و گیلگمش باید همچون برادری با او رفتار کند.»
آنگاه همان سفارشهایی را که به شمش کرده بود، به خود انکیدو نیز کرد: «تا هنگامی که با گیلگمش به جنگل سدر میروی، بگذار روزها بلند باشند و شبها کوتاه. مراقب باش سلاحت آماده باشد و بارت استوار بسته شده، و شبها جایی برای خفتن بیابید.»
از این بخش قصه پارههای بسیاری گم شده است. میدانیم که گیلگمش و انکیدو در معبدها آیینهایی به جا آوردند و بخور و چوب ارس سوزاندند، و کسی برایشان آرزوی سفری خوش کرد و گفت: «به خواست شمش، به آرزویت خواهی رسید.» و به آنان آموخت که سفرشان را چگونه منزلبهمنزل بخش کنند.
سپس گیلگمش رو به بزرگان شهر کرد و واپسین سفارشهایش را گفت: «تا ما بازگردیم، تا به جنگل سدر برسیم و هومبابای درنده را بکشیم و آن موجود شرور را که شمش از او بیزار است نابود کنیم، شما نباید جوانان را در کوچهها گرد آورید. به جای آن به شکایتهای تهیدستان رسیدگی کنید و حقشان را بدهید. چشمبهراه بمانید تا ما، همچون کودکانی که به آرزویشان میرسند، سلاحمان را پیش دروازهٔ خانهٔ هومبابا بنشانیم.»
فرماندارانش ایستادند و برایش دعا کردند. جوانان اوروک پشت سرش میدویدند و بزرگان شهر خم میشدند و پاهایش را میبوسیدند. و دوباره همان سخنان نخست را بازگفتند:
«گیلگمش، به سلامت به بندر اوروک بازگرد. تنها به نیروی بازوانت تکیه مکن. چشمانت را باز کن و درست نشانه بگیر. به یاد داشته باش: آن که پیش میرود همراهش را نجات میدهد و آن که راه را میشناسد دوستش را نگاه میدارد. پس بگذار انکیدو پیشاپیش برود. او راه جنگل سدر را میشناسد و تو را از گردنههای کوه میگذراند. انکیدو، ما پادشاهمان را به تو میسپاریم. به سلامت بازش گردان و دوباره به دست ما بسپارش.»
انکیدو رو به گیلگمش کرد و گفت: «اکنون که دل بر این کار نهادهای، برو. مگذار ترس به دلت راه یابد. از پی من بیا. من میدانم هومبابا در کجای جنگل زندگی میکند و از کدام راهها رفتوآمد میکند. اکنون به این مردم بگو به خانههایشان بازگردند. آنان نباید با ما بیایند.»
مردم با دلی شاد سخن گیلگمش را شنیدند. جوانان برایش دعا کردند: «برو، گیلگمش. خدایت همراهت باشد. شمش تو را به پیروزی برساند.»
و اینگونه گیلگمش و انکیدو، دو دوست، با سیصد کیلو سلاح و جهانی آرزو، از دروازههای اوروک بیرون رفتند و رهسپار جنگل سدر شدند.
بخش دوم: شرح و تفسیر
لوحی که با یک پند آغاز میشود و با همان پند تمام میشود
اگر به ساختار لوح سوم دقت کرده باشید، میبینید که با پند ریشسفیدان شروع میشود و تقریباً با همان کلمات هم پایان مییابد. سوفوس هله توضیح میدهد که کاتبان بابلی هر لوح را قسمتی جداگانه میدانستند، چیزی شبیه قسمتهای یک سریال، و حماسه اغلب آغاز و پایان هر لوح را با مرزی در خود داستان همزمان میکند. لوح پنجم با ورود به جنگل آغاز میشود و با خروج از آن پایان مییابد. لوح دهم با کرانهی دریایی شروع میشود و بر کرانهی دیگری تمام میشود. اما لوح سوم مرزش را نه با مکان، بلکه با تکرار یک سخن میکشد. همهچیز میان دو بار شنیدن یک پند میگذرد: پند بزرگان، دعای مادر، فرزندخواندگی انکیدو و بدرقهی شهر. یعنی کل این لوح، لحظهی خداحافظی است.
این لوح، مثل لوح دوم، بسیار ناقص به دست ما رسیده است، و چند ده سطر از میانهاش تقریباً به کلی از میان رفته. اما بخشهایی که مانده، از جمله دعای بلند نینسون، از زیباترین قطعههای حماسهاند.
«آن که پیش میرود، همراهش را نجات میدهد»
پند ریشسفیدان یک ضربالمثل در خود دارد: «آن که جلو میرود همراهش را نجات میدهد، و آن که راه را میداند دوستش را حفظ میکند.» اندرو جرج میگوید زمان فعلها در این جمله نشان میدهد که بزرگان دارند از حکمتی قدیمی و جاافتاده نقل قول میکنند. و نتیجهای که از آن میگیرند ساده است: پس بگذارید انکیدو جلو برود.
این ضربالمثل در نگاه اول یک توصیهی عملی است. انکیدو در دشت بزرگ شده و راه را بلد است، پس منطقی است که راهنما باشد. اما هله، به پیروی از آن گینن و پیتر موریس، در آن معنای عمیقتری میبیند. در اپیزود اول گفتیم که گیلگمش و انکیدو «همتا»ی هماند، یعنی کاملاً برابر. گینن و موریس میگویند فرهنگ بینالنهرین با رابطهی دو مرد کاملاً برابر مشکل داشت. هر رابطهای باید سلسلهمراتب داشته باشد: یکی جلو، یکی عقب. و حالا بزرگان شهر دقیقاً همین را از دو دوست میخواهند. میخواهند رابطهی بیشکل و برابر آنها را در قالب جلو و عقب، رهبر و پیرو، بریزند.
جالب این است که دو دوست در طول سفر به این حکم تن نمیدهند. هله توضیح میدهد که در راه جنگل، گاهی یکی جلو میرود و گاهی دیگری. اول انکیدو میترسد و گیلگمش سرزنشش میکند، و بعد همینها برعکس میشود و انکیدو همان کلمات را به گیلگمش میگوید. اما حماسه سرانجام راهی پیدا میکند که این پند را به تلخترین شکل ممکن تحقق ببخشد. خدایان تصمیم میگیرند که یکی باید بمیرد و دیگری بماند. انکیدو جلو میرود، به سوی مرگ. و در لوح هشتم، گیلگمش که بر جسد دوستش سوگواری میکند، «جلو و عقب» او قدم میزند. هله میگوید این سطر یادآوری دردناکی است از همان پند بزرگان، که حالا به شکلی برآورده شده که هیچکس تصورش را نمیکرد. انکیدو جلو رفت، همانطور که گفته بودند، و گیلگمش باید بی او ادامه دهد.
هله جای دیگری میگوید حماسه با ضربالمثلها بازی میکند. اول حکمت این ضربالمثل را زیر سؤال میبرد، چون دو دوست مدام جایشان را عوض میکنند، و بعد به شکلی وارونه دوباره تأییدش میکند.
برگشتن به مزرعهها، یا برگشتن پیش زنها؟
در پایان پند بزرگان، جملهای هست که مترجمان دربارهاش اختلاف دارند. هله آن را چنین ترجمه کرده: «انکیدو او را به کشتزارهای شهرش بازمیگرداند.» اما ما در قصه گفتیم «صحیح و سالم برش میگردونه پیش زنهاش». دلیلش این است که کلمهی اکدی، «خیراتی»، دو خوانش دارد. میتواند جمعِ کلمهای به معنای «جوی» یا «خندق» باشد، و میتواند جمعِ کلمهای به معنای «عروس» یا «همسر نخست».
جرج خوانش دوم را ترجیح میدهد. میگوید کلمهی «جوی» در اسناد فقط برای آبراههای آبیاری و خندقهای دور شهر به کار رفته، و «بازگرداندن به خندقها» معنای چندانی ندارد. اما خودش مشکل این خوانش را هم میپذیرد: یک مرد بابلی فقط یک «همسر نخست» داشت و همسران بعدی جایگاه او را نداشتند. پس آیا گیلگمش را مردی با عروسهای بیشمار تصور میکردند؟ جرج میگوید گیلگمش قهرمانی حماسی با اشتهایی افسانهای بود، پس شاید. و اضافه میکند که آرزوی بازگشت سالم پادشاه از لشکرکشی به آغوش همسرانش، احتمالاً جملهای بود که در دربار بابل خوب به دل مینشست. یادتان باشد که همین چند سطر پیش، در لوح دوم، شنیدیم گیلگمش عروسهای شهر را پیش از دامادهایشان تصاحب میکرد.
پادشاهی که به امانت سپرده میشود
بزرگان به انکیدو میگویند: «ما پادشاهمان را به تو میسپاریم. سالم برش گردان و دوباره به ما تحویلش بده.» جرج میگوید این سطرها شاید بازتاب آیینی کهن باشند: انجمن شهر رسماً پادشاه را به نگهبان شخصیاش میسپارد، و او موظف است اربابش را سالم برگرداند و دوباره به انجمن تحویل دهد. اما جرج تأکید میکند که این به معنای آن نیست که انجمن بر پادشاه فرمان میراند. وظیفهی بزرگان رایزنی بود، یعنی هدایت سیاستهای پادشاه با پند. و در غیاب آنها، انکیدو باید این نقش را بازی کند، که در سفر واقعاً هم بازی میکند.
هله از همین جمله نتیجهی جالبی میگیرد. بزرگان پادشاه را مثل دارایی گرانبهایی تصویر میکنند که میشود موقتاً به کسی قرض داد، اما سرانجام به انجمن تعلق دارد. و از آن سو، وقتی گیلگمش شهر را ترک میکند، ظاهراً هیچ نایبالسلطنهای برای ادارهی اوروک نمیگمارد و با خیال راحت ادارهی شهر را به مقاماتش میسپارد. هله میگوید میان پادشاه و انجمن رابطهای دوسویه از قدرت و اعتماد هست، هرچند این رابطه متقارن نیست.
سفارشهای گیلگمش به بزرگان هم شنیدنی است: «جوانها را در خیابان جمع نکنید. به جایش به شکایت فقیرها رسیدگی کنید.» رسیدگی به داد بینوایان یکی از آرمانهای همیشگی پادشاهی در بینالنهرین بود. حمورابی هم در پیشگفتار قانوننامهاش میگوید خدایان او را برگزیدند «تا زورمند به ناتوان ستم نکند». پس گیلگمش، که در لوح یکم جوانان شهر را آرام نمیگذاشت، حالا در لحظهی رفتن، درست همان کار پادشاه خوب را به دیگران میسپارد.
کاخ بزرگ
گیلگمش و انکیدو به «کاخ بزرگ» میروند تا نینسون را ببینند. جرج توضیح میدهد که این نام، «اِگَلمَه»، در اصل نام معبدهای الههی گولا بود، الههی شفابخشی، و مشهورترینش در شهر ایسین قرار داشت. پس چرا نینسون در معبد گولا زندگی میکند؟ چون در الهیات بابلی، این دو زوج خدایی یکی دانسته میشدند: گولا با همسرش نینورتا، و نینسون با همسرش لوگالباندا. جرج میگوید این یکیانگاری دستکم به اوایل هزارهی دوم پیش از میلاد برمیگردد، چون در یک سرود کهن، گولا «آن که بیلگمس را زایید» خوانده شده است.
هفت بار شستوشو، یک دعا در سپیدهدم
نینسون پیش از دعا هفت بار در اتاق شستوشو غسل میکند، با آبی که گز و گیاهی پاککننده در آن ریختهاند. جرج میگوید این جزئیات دقیقاً با آیینهای واقعی بابلی میخواند. آیینی به نام «بیت ریمکی»، یعنی «خانهی شستوشو»، شیوهی درست غسل آیینی پادشاه را شرح میدهد، و این آیین به هفت «خانه» تقسیم میشد. چنین غسلی معمولاً در ساعتهای اول صبح انجام میشد و پادشاه باید درست در لحظهی طلوع خورشید غسل را آغاز میکرد. بخش بزرگی از دعاهای این آیین هم خطاب به شمش، خدای خورشید، بود. جرج نتیجه میگیرد که نینسون، که مستقیم از هفت غسلش به پشتبام میرود، دارد به خورشیدِ تازهبرآمده قربانی پیشکش میکند. و منطقش این است که لحظهی پس از سپیدهدم، که شمش تازه برخاسته و هنوز درگیر کارهای روز نشده، بهترین زمان برای جلب توجه اوست.
جرج همچنین نشان میدهد که توصیف نینسون از طلوع خورشید، که در آن گلهها بیرون میآیند و جانوران و آدمیان در گرمای نور او جان میگیرند، شبیه افسونی بابلی است که در آن آمده: «ای شمش، که تاریکی را میزدایی و برای مردم روشنایی میآوری… بیخانمان، بیوه، کودک یتیم، همهی آدمیان در آفتاب تو گرم میشوند.» و توصیف شبهنگام شمش، که در آن به خانه برمیگردد و همسرش آیا از او پذیرایی میکند، با دعایی بابلی برای غروب آفتاب میخواند که در آن آمده است: «باشد که آیا، همسر محبوبت، با شادی به استقبالت بیاید، دلت را با آب خنک آرام کند و شامی درخور خداییات پیش رویت بگذارد.» حتی قاطرهایی که ارابهی خورشید را در آسمان میکشند، در افسونهای بابلی شناخته شدهاند: «ای شمش، قاطرهایت را بستهای که برای دویدن بیتاباند.»
الههای که دعا میکند، یا دستور میدهد؟
هله در جستاری دربارهی گونههای ادبی در گیلگمش، به یک نکتهی ظریف در دعای نینسون توجه میدهد. این دعا همهی نشانههای یک دعای سنتی اکدی را دارد: آماده شدن، رفتن به بام، سوزاندن بخور، ستایش قدرت خدای خورشید، و بعد بیان خواسته. اما یک چیز آن را منحصربهفرد میکند: نینسون خودش الهه است. معبدی که بر بامش دعا میکند معبد خود اوست. او کاهنهی این معبد نیست، خدای آن است. پس این دعا درخواست یک انسان درمانده از خدایی قادر نیست، بلکه گفتوگویی است میان دو خدا که در آن قدرت و جایگاه هر دو مطرح است.
هله به یک کلمه اشاره میکند. وقتی نینسون برای بار دوم خطاب به شمش سخن میگوید، متن میگوید «نینسون دستورش را تکرار کرد». کلمهی اکدی، «اورتو»، یعنی فرمان، همان چیزی که پادشاه به رعیتش میدهد. یعنی آنچه با دعایی ساده آغاز شد، در میانه نشان میدهد که چیز دیگری است. نینسون میان چاپلوسی و قاطعیت، میان دعا و فرمان، با ظرافت حرکت میکند. با کلمات خوشایند شمش را نوازش میکند، اما در نهایت از دستور دادن به او هم نمیترسد. ما در قصه سعی کردیم این تغییر لحن را نشان بدهیم.
«چرا به پسرم دلی بیقرار دادی؟»
نخستین جملهی دعای نینسون شاید مهمترین جملهی این لوح باشد: «شمش، چرا به پسر من چنین دل بیقراری دادی؟» هله توضیح میدهد که عبارت اکدی، «لیبّو لا صالیلا»، به معنای واقعی کلمه یعنی «دلی که نمیخوابد». و با این جمله، نینسون در واقع توضیح میدهد که چرا گیلگمش میخواهد به جنگل سدر برود: به خاطر روح ناآرامش.
اما هله نکتهی ظریفتری هم میبیند. نینسون سخنان خود گیلگمش را تکرار میکند، اما با یک تغییر مهم. گیلگمش گفته بود: «تصمیمم را گرفتهام. راه دور خانهی هومبابا را خواهم پیمود.» و نینسون میگوید: «حالا که تو دست بر او گذاشتی، او راه دور خانهی هومبابا را خواهد پیمود.» توصیف سفر یکی است، اما علتش نه. پس کدام درست است؟ آیا گیلگمش خودش تصمیم گرفت، یا خدای خورشید او را به این راه انداخت؟ مرز میان میل درونی و نیروی بیرونی محو میشود. و هله میگوید حماسه، مثل بیشتر پرسشهایش، این یکی را هم بیپاسخ میگذارد.
هله این بیقراری را کلید شخصیت گیلگمش میداند و جستاری کامل را به آن اختصاص داده است. در اپیزود اول گفتیم که خدایان انکیدو را آفریدند تا «هماورد توفان دل گیلگمش» باشد. حالا مادرش همان توفان را به زبان دیگری توصیف میکند. گیلگمش آرام و قرار ندارد. این بیقراری او را به کارهای بزرگ میکشاند و در عین حال رنجهای بزرگی برایش میآورد. و این دل بیخواب، به طعنهای تلخ، در لوح یازدهم به جایی میرسد که گیلگمش در آزمون بیدار ماندن شکست میخورد و شش روز و هفت شب به خواب میرود.
آیا، همسری که نباید بترسد
نینسون سه بار از آیا، الههی سپیدهدم و همسر شمش، یاد میکند و هر بار یک جمله را تکرار میکند: «باشد که آیا، عروست، نترسد و به یادت بیاورد.» جرج توضیح میدهد که منطق این درخواست چیست. شمش در روز در آسمان است و میتواند خودش از گیلگمش محافظت کند. اما شبها که از آسمان رفته، باید کسی او را یادآوری کند که گیلگمش را به نگهبانان شب بسپارد. و بهترین زمان برای این یادآوری، وقتی است که آیا پس از غروب از همسرش پذیرایی میکند.
هله اما در این جمله چیز تلختری میبیند. او میگوید ترسناک است که نینسون باید دعا کند که آیا از حرف زدن با همسرش نترسد. اما در عین حال نینسون فرض میگیرد که اگر آیا حرف بزند، شمش گوش خواهد داد و به پندش عمل خواهد کرد. و این دقیقاً همان چیزی است که اتفاق میافتد: در لوح پنجم، شمش توفانهایش را علیه هومبابا میفرستد و نبرد را به سود دو پهلوان تمام میکند. هله میگوید نینسون و آیا از این نبرد کاملاً مردانه کنار گذاشته شدهاند، اما در واقع این دو زناند که با هم سرنوشت آن را تعیین میکنند.
این بخشی از الگوی بزرگتری است که هله در کل حماسه میبیند. زنان در گیلگمش بیرون از مراکز قدرت ایستادهاند، اما تقریباً هر بار که سخن میگویند، سرنوشت مردان را تغییر میدهند. در لوح یکم زنان اوروک با شکایتشان آفرینش انکیدو را رقم زدند، در لوح دوم شمخت انکیدو را به شهر آورد، و حالا نینسون و آیا پیروزی در جنگل را تضمین میکنند. هله میگوید این به آن معنا نیست که حماسه فمینیستی است. بلکه بر پایهی یک پیشفرض فرهنگی بنا شده: اینکه سخن زنان نیرویی نادر و خطرناک و قاطع است که میتواند زندگی مردان را دگرگون کند، و برای همین باید همیشه با بدگمانی به آن نگریست.
«آن موجود شرور»
نینسون هومبابا را «موجود شروری که تو از او بیزاری» میخواند. جرج توضیح ظریفی دربارهی این عبارت دارد. عبارت اکدی، «میمّا لِمنو»، را معمولاً «همهی بدیها» ترجمه میکنند، اما جرج میگوید در حماسه هیچ اشارهای نیست که هومبابا سرچشمهی همهی شرهای جهان باشد. در متنهای جادویی و پزشکی بابلی، این عبارت به موجودی واقعی اشاره میکند که نام و نشانش ناشناخته است. جرج یک آیین دفع بلا را نقل میکند که پس از برشمردن فهرستی طولانی از نیروهای شرور شناختهشده، با این عبارت تمام میشود: «یا هر چیز شروری که هست، یا هر چیز بدی که نامی ندارد.» جرج میگوید این معنا کاملاً با هومبابا جور است. او به آوازه «چیزی شرور» است، دشمن آدمی، اما در واقع ناشناخته، چون دور و آزمودهنشده است.
این نکته را نگه دارید، چون در لوح پنجم خواهیم دید که این «چیز شرور ناشناخته» وقتی سرانجام دیده میشود، چقدر با تصویری که از او ساخته بودند فرق دارد.
سیزده باد
نینسون از شمش میخواهد که سیزده باد را علیه هومبابا بفرستد و آنها را یکییکی نام میبرد. جرج میگوید فهرست این بادها تقریباً با فهرستی واژگانی که در شهر اِمار در سوریه پیدا شده یکی است، و به کار گرفتن بادها در نبرد ابزاری اسطورهای است که بیش از همه از «انوما الیش»، حماسهی آفرینش بابلی، میشناسیم. در آنجا مردوک، پیش از نبرد با تیامت، اژدهای آبهای ازلی، تورش را میسازد و بادها را به خدمت میگیرد: «باد جنوب، باد شمال، باد شرق و باد غرب… تندباد و گردباد و توفان را آفرید، چهار باد و هفت باد و باد آشوب و باد شکستناپذیر.» در نسخهی آشوری حماسهی آترخاسیس هم خدای توفان، اَدَد، پیش از توفان بزرگ همینطور بادهایش را آرایش میدهد. و در ترجمهی هیتی گیلگمش، شمار بادها هشت است.
پس شنوندهی بابلی با شنیدن این فهرست، نبرد مردوک با تیامت را به یاد میآورد، یعنی نبردی کیهانی میان نظم و آشوب. هومبابا، که تا اینجا او را فقط با استعاره شناختهایم، در جایگاه تیامت قرار میگیرد.
جرج یادآوری میکند که در شعر سومری «بیلگمس و هووَوا»، کمک خدای خورشید شکل دیگری دارد. آنجا او به قهرمان هفت صورت فلکی میدهد تا راه جنگل سدر را به او نشان دهند. در حماسهی بابلی، ستارهها جایشان را به بادها دادهاند. و نینسون همچنین از شمش میخواهد که روزها را بلند کند و شبها را کوتاه. جرج میگوید زبان این جمله یادآور متنهای نجومی بابلی است که تغییر فصلی طول روز و شب را ثبت میکردند.
پیشگویی نینسون: داور مردگان
اما شگفتانگیزترین بخش دعای نینسون، پایان آن است. نینسون، با پرسشهایی پیاپی، به شمش یادآوری میکند که گیلگمش چه سرنوشتی دارد: آیا او روزی به خدایان نمیپیوندد؟ آیا با اِآ در آپسو خردمند نمیشود؟ آیا با ایرنینا در جهان زیرین فرمان نمیراند؟ آیا با نینگیشزیدا در سرزمین بیبازگشت زندگی نمیکند؟
جرج توضیح میدهد که اینها پرسشهای بلاغیاند، یعنی پاسخشان «آری» است. ایرنینا اینجا الههای از جهان زیرین است و نینگیشزیدا «حاجب» جهان زیرین بود، کسی که دربار مردگان را میگرداند. و طبق باور رایج بابلی، گیلگمش پس از مرگش واقعاً یکی از فرمانروایان و داوران جهان زیرین شد.
جرج شواهد فراوانی از این باور گرد آورده است. در افسونهای بابلی، جادوگران ارواح شرور را با این جمله سوگند میدادند: «به جان گیلگمش، فرماندار جهان زیرین، سوگندت میدهم!» در سرودی سومری، اورنمو، پادشاه اور که خود را برادر گیلگمش میخواند، پس از مرگش «در کنار برادر محبوبش بیلگمس، در جهان زیرین داوری میکند و حکم صادر میکند». و در شعری که پیشتر از آن یاد کردیم، «مرگ بیلگمس»، داستان این مقام روایت میشود. گیلگمش در بستر مرگ خوابی میبیند که در آن خدایان دربارهی سرنوشتش بحث میکنند. او دوسوم خداست و مادرش الهه است، پس آیا باید مثل خدایان جاودان باشد یا مثل انسانها بمیرد؟ و اِنکی، خدای خرد، که همیشه راه حل دارد، میگوید: او باید بمیرد، اما در جهان زیرین، به شکل روح، فرماندار مردگان خواهد بود. داوری خواهد کرد و حکم خواهد داد، و سخنش هموزن سخن نینگیشزیدا و دوموزی خواهد بود. یعنی گیلگمش خدا میشود، اما فقط در مرگ.
هله میگوید این پیشگویی در دل داستان مثل گسستی ناگهانی است، چیزی شبیه آنچه در سینما «فلشفوروارد» مینامیم. ما از دید قهرمان بیرون میآییم و دید مادر دانایش را میگیریم که از بالای بام با خدایی دیگر دربارهی سرنوشت پسرش حرف میزند. و نینسون، خیلی پیش از آنکه حتی فکر جاودانگی به ذهن گیلگمش برسد، فاش میکند که جستوجوی او برای زندگی جاودان شکست خواهد خورد. گیلگمش هنوز سرگرم هومباباست، اما نینسون سرنوشتش را میداند، و ظاهراً به خودش نگفته است. حالا ما هم میدانیم.
یک جملهی دیگر را هم در این پیشگویی به خاطر بسپارید: «آیا با اِآ در آپسو خردمند نمیشود؟» در اپیزود اول گفتیم که حماسه با جملهی «او که ژرفا را دید» آغاز میشود و جرج «ژرفا» را همان آپسو، قلمرو اِآ، میداند. نینسون اینجا همان سرنوشت را پیشگویی میکند. هله میگوید گیلگمش در لوح یازدهم برای یافتن گیاه جوانی به اعماق آپسو فرومیرود، و هرچند گیاه را از دست میدهد، آن تماس با قلمرو خدای خرد شاید یکی از دلایلی باشد که آن جوان نادان به فرزانهای بدل میشود که پیشدرآمد از او سخن میگوید.
«پسرکی سرراهی»
پس از پایین آمدن از بام، نینسون انکیدو را فرامیخواند و او را به فرزندی میپذیرد. جرج میگوید این صحنه تحقق همان وعدهای است که نینسون در تفسیر خوابهای گیلگمش داده بود: «من او را همتای تو خواهم خواند.» حالا انکیدو نه فقط در زور و قامت، بلکه از نظر اجتماعی هم با گیلگمش برابر است. هله میگوید گینن و موریس همین برابری کامل را چالشی برای نظم فرهنگی آن روزگار میدانند.
اما شیوهی این فرزندخواندگی جالب است. جرج میگوید نینسون انکیدو را مستقیم به خانوادهی خودش نمیبرد. او را به «معبد» میسپارد، به «دختران معبد» و کاهنهها. به نظر جرج این صحنه یک «افسانهی بنیان» است، یعنی داستانی که توضیح میدهد رسمی از کجا آمده. از آن پس، کودکانی مثل انکیدو، یعنی یتیمان، بچههای سرراهی و کودکانی که خانوادههایشان در قحطی رهایشان کرده بودند، به معبد اوروک تعلق خواهند داشت. نشانی ویژه بر آنها گذاشته میشود و زنان معبد بزرگشان میکنند، و در عوض وقتی بزرگ شدند برای معبد کار میکنند.
و این فقط خیالپردازی نیست. جرج نشان میدهد که در اسناد معبد ایشتر در اوروک، در هزارهی اول پیش از میلاد، به چنین کودکانی برمیخوریم. به آنها «شیرکو» میگفتند، یعنی وقفشدگان معبد. و نشان آنها چه بود؟ در اوروک دورهی بابلی نو، بر دست وقفشدگان ایشتر نقش یک ستاره را داغ میکردند. جرج میگوید از این صحنهی حماسه پیداست که در روزگاران کهنتر، به جای داغ بر دست، نشانی بر گردن آویخته میشد. همان نشانی که نینسون بر گردن انکیدو آویزان میکند.
دو کلمه در سخنان نینسون هم درخور توجهاند. کلمهای که در قصه «بچهی بیکس» ترجمه کردیم، در اکدی «آتمو» است، که به معنای واقعی یعنی «جوجه» یا «بچهپرندهای که تازه از تخم درآمده». جرج میگوید این کلمه با دقت انتخاب شده تا بیپناهی کودکان یتیم را هنگام ورود به معبد نشان دهد. و جالب است که در لوح پنجم، هومبابا هم انکیدو را با همین کلمه تحقیر میکند و او را «جوجهای که نه پدر میشناسد نه مادر» میخواند. یعنی همان کلمهای که در دهان مادری مهربان نوازش است، در دهان دشمن ناسزا میشود.
دومی جملهی «من انکیدو را به پسری قبول میکنم» است. جرج میگوید فعل این جمله در زمانی آمده که دستوردانان آن را «گذشتهی اجرایی» مینامند. یعنی نینسون با گفتن این جمله، خود عمل فرزندخواندگی را انجام میدهد، همانطور که امروز کسی با گفتن «شما را زن و شوهر اعلام میکنم» ازدواجی را رسمی میکند. و عبارت «به پسری گرفتن» دقیقاً همان عبارتی است که در اسناد حقوقی بابلی قدیم برای فرزندخواندگی به کار میرفت. پس احتمالاً نینسون همان کلماتی را بر زبان میآورد که در آیین واقعی پذیرش یتیمان در معبد گفته میشد.
دروازهی مردوک
در بخشهای شکستهی لوح، یک جزئی کوچک هست که شاید از چشم بیفتد. یکی از سطرهای نیمهخوانا از «دروازهی مردوک» نام میبرد. جرج میگوید این تنها جایی در کل حماسه است که از مردوک، خدای بزرگ بابل، یاد میشود. شخصیتهای خدایی گیلگمش عمدتاً از خدایان محلی اوروک و خدایان کهن سومر گرفته شدهاند. این غیبت مردوک جالب است، چون در دورهای که نسخهی معیار حماسه شکل گرفت، مردوک دیگر خدای اول بابل بود. حماسه به گذشتهای کهنتر وفادار مانده است.
بدرقه
در پایان لوح، مردم شهر گیلگمش را بدرقه میکنند. جوانان پشت سرش میدوند و «بزرگان سرزمین پاهایش را میبوسند». هله میگوید این سطر در اکدی یکی از زیباترین سطرهای حماسه است: «او شَکَّنَکّوشو اونَشَّقو شێپیشو». صداهای «او» و «آ» درهم میپیچند و حروف «ش» و «ن» و «ک» تکرار میشوند، چنان که خود سطر صدای بوسههای پیاپی را تقلید میکند.
آخرین سخن این لوح از آن انکیدوست: «دنبال من بیا. من میدانم هومبابا کجای جنگل زندگی میکند و از کدام راهها رفتوآمد میکند.» یعنی انکیدو، همانطور که بزرگان خواسته بودند، جلو میرود. و از گیلگمش میخواهد که مردم را به خانههایشان برگرداند. از این لحظه به بعد، سفر کاملاً از آنِ این دو نفر است. نه سپاهی همراهشان است و نه کسی از اوروک. در شعر سومری «بیلگمس و هووَوا»، گیلگمش پنجاه مرد جوان را با خود به جنگل سدر میبرد. اما در حماسهی بابلی، فقط دو دوست میروند.
هله این سفر را «ماه عسل قهرمانانه» مینامد، به نقل از نیل والز. دو دوست شهر شلوغ را برای خلوت طبیعت وحشی ترک میکنند و مثل آشیل و پاتروکلوس در ایلیاد، در یک چادر میخوابند. هله میگوید آنچه در آن چادر میکنند مهم نیست. مهم این است که آرمان قهرمانیای که با آن زندگی میکنند، مدام آنها را به آغوش یکدیگر میاندازد.
در اپیزود بعد با آنها همراه خواهیم شد، در سفری که در هر منزلش گیلگمش خوابی هولناک میبیند، و انکیدو باید آن را تعبیر کند.
لوحهای دیگر حماسهٔ گیلگمش
لوح پیشین: لوح دوم: «انکیدو نشسته بود». لوح بعدی: لوح چهارم: «ایستادند تا غذا بخورند». برای آشنایی با کل حماسه، مقدمهٔ حماسهٔ گیلگمش را بخوانید.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- سوفوس هله، گیلگمش؛ ترجمهای تازه از حماسهٔ کهن (Gilgamesh: A New Translation of the Ancient Epic)، انتشارات دانشگاه ییل، ۲۰۲۱.
- اندرو جرج، حماسهٔ بابلی گیلگمش (The Babylonian Gilgamesh Epic: Introduction, Critical Edition and Cuneiform Texts)، دو جلد، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۰۳.
