حماسه گیلگمش، لوح پنجم: «آنجا ایستادند»
لوح پنجم حماسهٔ گیلگمش قلب ماجرای جنگل سدر است: توصیف جنگل پرآوا، نبرد با هومبابا، سیزده باد شمش، التماس و نفرین نگهبان جنگل و بریدن سدرها. در این قسمت از فصل گیلگمش پادکست تحوت، نخست لوح را به شکل قصه روایت میکنیم و سپس به شرح و تفسیر آن میپردازیم.
فایل صوتی این قسمت بهزودی در پادکست تحوت منتشر میشود. تا آن زمان میتوانید لوح یکم را بخوانید و بشنوید.
بخش نخست: داستان لوح
آنجا ایستادند و به جنگل خیره شدند.
درختان سدر چه بلند بودند! راهی که به دل جنگل میرفت پیش چشمشان بود. آنجا که هومبابا رفتوآمد میکرد، ردی مانده بود، جادهای هموار و کوبیده که پیدا بود هزار بار از آن گذشته است. به کوه سدر مینگریستند، خانهٔ خدایان، تختگاه الههها.
سدرهای باشکوه سراسر دامنهٔ کوه را پوشانده بودند و سایهشان خنک و دلانگیز بود. جنگل انبوه بود؛ شاخهها در هم پیچیده بودند و خارها راه را بسته بودند. تا چند فرسنگ گرداگرد جنگل، نهالهای تازهٔ سدر سر از خاک برآورده بودند و تا چند فرسنگ دیگر نهالهای سرو. پیچکها همچون تار عنکبوت از تنهٔ درختان بالا رفته بودند، تا بیست و سی متر. و صمغ از درختان میچکید، قطرهقطره، چون باران، و درهها آن را فرو میبلعیدند.
و آوا! آوای جنگل! آواز پرندهای در جنگل پیچید و پاسخ گرفت و آواز به هیاهو بدل شد. جیرجیرکی آغاز کرد و دیگران از پیاش همآوا شدند. کبوتران هقهق میکردند و قمریها پاسخشان را میدادند. لکلک تقتق میکرد و جنگل را از شادی پر میکرد. خروس میخواند و شادی در جنگل میپیچید. میمونهای مادر آواز میخواندند و بچهمیمونها جیغ میکشیدند. این ارکستر آواز و طبلی بود که همیشه، هر روز، برای هومبابا مینواخت.
اما آنگاه سایهٔ سدری بر سرشان افتاد و هراس گیلگمش را فرا گرفت. دستانش خشک شد و پاهایش سست.
انکیدو گفت: «بیا به جنگل برویم. هنگامش رسیده است؛ بیا نعرهٔ جنگ سر دهیم!»
گیلگمش گفت: «دوست من، چرا همچون ترسویان میلرزیم؟ مگر ما نبودیم که اینهمه کوه را پشت سر نهادیم؟»
و یکی از آن دو، که نمیدانیم کدام، به دیگری گفت: «دوست من، تو جنگ را میشناسی. در نبرد بودهای و از مرگ نمیهراسی. در خون غلتیدهای و از مرگ نمیهراسی. اکنون خشمگین شو! بگذار ذهنت همچون پیشگویی از خود بیخود رها شود. بگذار فریادت چون طبل معبد بغرد. بگذار ترس از پاهایت برود و خشکی از دستانت!»
و دیگری پاسخ داد: «دوست من، دستم را بگیر. با هم میرویم، یکی. بگذار دلت جنگ را فریاد کند. مرگ را از یاد ببر و در پی زندگی برو. به یاد داری که میگویند: آن که پیش میرود همراهش را نجات میدهد؟ اینگونه است که آدمی برای خود نامی جاودانه میسازد.»
سخنشان که به پایان رسید، به لبهٔ جنگل رسیدند و ایستادند. شمشیرها را از نیام کشیدند و تبرها را آماده کردند.
در آن سو، در دل جنگل، هومبابا با خود سخن میگفت. دریافته بود که کسی به قلمرواش پا نهاده است. از سخنانش چیز زیادی نمانده، جز اینکه گویا یکی از آن دو را شناخته بود: «او باید انکیدو باشد…»
انکیدو به گیلگمش گفت: «دوست من، یک تن تنها، تنهاست. اما دو تن، دو برابرند. هر یک جداجدا ناتواناند، اما با هم نیرومندند. هیچکس بهتنهایی نمیتواند از قلهٔ یخزده بالا رود؛ تنها گروهی به آن بالا میرسد. ریسمانی دولا را به این آسانی نمیتوان گسست. و دو تولهسگ با هم، سگ تنومند را بر زمین میزنند. پس بر جای خود بایست.»
و سپس گفت: «دوست من، بادهای شمش را به یاد داری؟ باد در چهرهٔ هومبابا، توفان پشت سرش. با شمش سخن بگو، از او بخواه آن سیزده باد را بفرستد!»
گیلگمش سر به سوی شمش برافراشت و گریست. اشکهایش زیر نور خورشید فرو میریخت. گفت: «شمش، به یاد آر آن روز را که به تو اعتماد کردم! اکنون کنارم باش. به فریاد گیلگمش برس، به فریاد نهال اوروک.»
شمش صدایش را شنید و در همان دم فریاد جنگی از آسمان برخاست: «استوار بایست، مترس! مگذار به لانهاش برسد، مگذار به بیشهاش برود، پیش از آنکه هفت ردای هولناکش را بپوشد. شش را از تن به در کرده و تنها یکی بر تن دارد!»
و هومبابا آمد؛ همچون گاو وحشیای که شاخهایش را برای یورش آماده کرده باشد. نعرهای کشید، نعرهای هولناک. نگهبان جنگل همچون خدای توفان نعره کشید.
سپس هومبابا رو به گیلگمش کرد و با تحقیر گفت: «ابلهان از کودنان اندرز میگیرند. گیلگمش، اینجا چه میخواهی؟»
و آنگاه رو به انکیدو کرد: «و تو، انکیدو! ماهیای که هرگز پدرش را نشناخت، بچهلاکپشتی که هرگز شیر مادرش را نخورد! وقتی کودک بودی دیدمت، اما رهایت کردم. اکنون چرا این گیلگمش بدنهاد را به سراغ من آوردهای؟ چون بیگانهای، چون دشمنی آنجا ایستادهای! من گلوی گیلگمش را خواهم درید و گوشتش را به کرمها و عقابها و شاهینها و لاشخورها خواهم داد.»
گیلگمش به انکیدو گفت: «دوست من، هومبابا دارد چهره دگرگون میکند! ما چندان دلیر بودیم که تا خانهاش آمدیم، اما اکنون دلم از هراس آرام نمیگیرد.»
انکیدو گفت: «دوست من، چرا همچون ترسویان سخن میگویی؟ سخنانت سست شده و دلم را سست میکنی. دوست من، تنها یک فرصت داریم. آهنگران مس را چگونه از قالب درمیآورند؟ ساعتی طول میکشد تا کوره داغ شود، سپس ناگهان ضربه میزنند! برای آنکه سیل به راه افتد، باید تازیانه را زد. پایت را پس مکش و بازمگرد! با همهٔ نیرویت بزن!»
و نبرد آغاز شد. شمش از دوردست صدایشان را شنید. بر زمین کوبید و زمین زیر پایشان شکافت. کوه لبنان و کوه حرمون در این نبرد از هم جدا شدند. ابرهای سپید سیاه شدند و مرگ چون مه بر همهجا نشست.
آنگاه شمش توفانهای بزرگش را فرستاد: باد جنوب، باد شمال، باد شرق، باد غرب، تندباد و گردباد، توفان و بوران، باد شوم و باد اهریمنی، آذرخش و توفان و تندر. سیزده باد برخاست و تاریکی چهرهٔ هومبابا را پوشاند. دیگر نه میتوانست پیش رود و نه پس بکشد. و سلاح گیلگمش او را بر زمین زد.
هومبابا التماس کرد که زنده بماند. به گیلگمش گفت: «تو جوانی، گیلگمش، هنوز فرزند مادرت هستی! تو پسر نینسونی، گاو وحشی مقدس. به خواست شمش، این کوهها… ای گیلگمش پادشاه، ای نهال اوروک! گیلگمش، مرده به هیچ سروری خدمت نمیکند، اما بردهٔ زنده برای سرورش کار میکند. جانم را ببخش. بگذار همینجا بمانم و خدمتت کنم. هر اندازه چوب بخواهی برایت فراهم میکنم. از درختان برایت نگهداری میکنم، چوبی که برازندهٔ کاخ باشد.»
انکیدو گفت: «دوست من، به سخنش گوش مده! به التماسش گوش مده!»
هومبابا رو به انکیدو کرد: «تو راه و رسم این جنگل را میدانی. هرچه اینجا گفته میشود، تو میدانی. باید همان هنگام که کودک بودی، بیرون جنگل تو را از درختی میآویختم و گوشتت را به کرمها و عقابها و لاشخورها میدادم. اما اکنون، انکیدو، تنها تویی که میتوانی مرا نجات دهی. با گیلگمش سخن بگو، بگو جانم را ببخشد!»
انکیدو به گیلگمش گفت: «دوست من! هومبابا، نگهبان سدرها را بکش! نابودش کن، بکشش، مگذار نفس بکشد! هومبابا، نگهبان سدرها را بکش، پیش از آنکه انلیل (Enlil)، سرور خدایان، آگاه شود! خدایان بزرگ بر ما خشم خواهند گرفت، انلیل در نیپور و شمش در لارسا. پس برای خود نامی جاودانه بساز. بگذار بگویند: گیلگمش هومبابای درنده را کشت.»
هومبابا سخنان انکیدو را شنید. سر به سوی شمش برافراشت و گریست. اشکهایش زیر نور خورشید فرو میریخت: «شمش، تو پادشاه و داور منی! هیچ مادری مرا نزاد و هیچ پدری پرورشم نداد. کوه مرا زایید و تو پرورشم دادی!»
و دوباره رو به انکیدو التماس کرد: «انکیدو، تنها تویی که میتوانی آزادم کنی. با گیلگمش سخن بگو!»
در همین گیرودار، گیلگمش دید که ردای هراس هومبابا از او جدا میشود و در جنگل میگریزد و نور هولناکش در مه محو میشود. گفت: «دوست من، اکنون هنگام آن است که پیروزیمان را قطعی کنیم. رداهای هراسش در جنگل میگریزند.»
انکیدو گفت: «دوست من، وقتی پرنده را بگیری، جوجههایش به کجا میروند؟ رداها را بعد پیدا میکنیم. آنها همچون جوجههاییاند که در جنگل این سو و آن سو میدوند. نخست خود هومبابا را بکش!»
انکیدو باز پافشاری کرد: «دوست من، هومبابا را بکش، پیش از آنکه انلیل آگاه شود! برای خود نامی جاودانه بساز!»
هومبابا این را که شنید، دیگر التماس نکرد. نفرین کرد:
«کاش هیچیک از شما پیر نشوید! کاش با هم پیر نشوید! کاش انکیدو جز گیلگمش کسی را نداشته باشد که به خاکش بسپارد!»
انکیدو گفت: «دوست من، با تو سخن میگویم اما گوش نمیدهی! مگذار این نفرینها از دهانش بیرون آید!»
گیلگمش سخن دوستش را شنید. شمشیرش را از کمر کشید و در گردن هومبابا فرو برد. انکیدو سینهاش را شکافت و ریههایش را بیرون کشید. و به غنیمت، عاجهایش را از سرش کند. و چیزی بر کوهها بارید که لوح همینجا شکسته است و نمیدانیم چه بود.
سپس به سراغ پسران هومبابا رفتند، همان هفت ردای هراس، و هر هفت را کشتند: جیرجیرک، غرغرو، بوران، بلندآوا، دانا، کاپاه و دیو.
آنگاه گیلگمش درختان را انداخت و انکیدو بهترین الوارها را جدا کرد. صمغ سدرها را گرد آوردند تا برای انلیل بخور بسوزانند.
انکیدو ایستاد و به پیرامونش نگریست و گفت: «دوست من، ما این جنگل را به بیابان بدل کردیم. اگر انلیل در نیپور از ما بپرسد، چه پاسخش دهیم؟ اگر بپرسد: شما با زورتان نگهبان را کشتید! چه خشمی شما را به جان این جنگل انداخت؟»
هیچیک پاسخی نداشتند.
تبرهایشان را برداشتند و باز درخت انداختند. هر ضربهشان تا دو متر در زمین فرو میرفت. انکیدو گفت: «دوست من، سدری بزرگ انداختیم که سرش به آسمان میرسید. از آن دری بساز، سی و شش متر بلندی، دوازده متر پهنا و نیم متر ستبرا. همهاش از یک پاره چوب باشد، تیرک و پاشنه و لولا. بگذار فرات آن را برای انلیل به نیپور ببرد، بگذار معبد نیپور از دیدنش شاد شود.»
شاخههای سدر و سرو و ارس را گرد آوردند و کلکی ساختند و بارش کردند. انکیدو بر کلک نشست و پارو زد و گیلگمش بر رود پایین میآمد، با سر هومبابا در دستش.
بخش دوم: شرح و تفسیر
جنگلی که در سال ۲۰۱۴ دوباره پیدا شد
لوح پنجم با ورود به جنگل آغاز میشود و با خروج از آن، روی کلکی بر رود، پایان مییابد. سوفوس هله یادآوری میکند که این یکی از نمونههای روشن شیوهای است که حماسه مرز هر لوح را با مرزی در خود داستان همزمان میکند. وقتی گیلگمش وارد جنگل میشود، ما وارد لوح میشویم، و وقتی از جنگل بیرون میرود، ما هم از لوح بیرون میرویم.
اما بخش بزرگی از آنچه در این اپیزود شنیدید، تا همین چند سال پیش برای هیچکس شناخته نبود. هله توضیح میدهد که اندرو جرج در سال ۲۰۰۳، در ویرایش بزرگش از حماسه، حساب کرده بود که از حدود سه هزار سطر حماسه، نزدیک به دو هزار و چهارصد سطر به دست ما رسیده و شاید فقط دوسوم متن را واقعاً در اختیار داریم. و ابراز امیدواری کرده بود که روزی، شاید چند قرن بعد، متن دوباره کامل شود. هله میگوید امید جرج زودتر از آنچه فکرش را میکرد برآورده شد. بزرگترین کشف در سال ۲۰۱۴ بود، وقتی جرج و همکار عراقیاش فاروق الراوی دستنوشتهای تازه از لوح پنجم را منتشر کردند که بخش بلندی به آن افزود. توصیف شگفتانگیز جنگل در آغاز این لوح، با پرندگان و جیرجیرکها و میمونهایش، و نامهای پسران هومبابا، همه از همین لوح تازه آمدهاند.
به همین دلیل، در این اپیزود گاهی با یک ناهمخوانی روبهرو میشویم. کتاب جرج که ما از آن نقل میکنیم پیش از این کشف نوشته شده، پس در شرحش از لوح پنجم، توصیف جنگل تقریباً خالی است و فقط میگوید «متن خیلی زود از میان میرود». اما ترجمهی هله، که در سال ۲۰۲۱ منتشر شد، متن تازه را در بر دارد.
هله میگوید همین ویژگی گیلگمش را در میان آثار کلاسیک جهان یگانه میکند. هیچ اثر کهن دیگری اینقدر مدام بهروز نمیشود. ما امیدی نداریم که روزی بخش تازهای از ادیسه پیدا شود، اما صحنهی تازهای از گیلگمش همین سال ۲۰۱۸ پیدا شد. و هله از پروژهای به نام «ادبیات بابلی الکترونیک» یاد میکند که با ابزارهای دیجیتال حتی ریزترین تکههای لوحها را، که گاهی بیش از یک سانتیمتر نیستند و فقط چهار نشانهی خط میخی دارند، شناسایی میکند و جای آنها را در پازل بزرگ ادبیات بابلی پیدا میکند. پس متن گیلگمش، تا آیندهای قابل پیشبینی، همچنان در حال تغییر خواهد بود.
کوه خدایان
دو دوست به جنگل نگاه میکنند و آن را «خانهی خدایان، تختگاه الههها» میبینند. جرج توضیح میدهد که این تصور، یعنی اینکه خدایان با هم بر فراز کوهی بلند زندگی میکنند، در شرق مدیترانه پیشینهای طولانی دارد، اما در جنوب بینالنهرین بومی نیست. در جنوب عراق کوهی وجود ندارد، و آنجا هر خدا در شهر خودش و در معبد خودش زندگی میکرد. انلیل در نیپور، شمش در لارسا و سیپار، ایشتر در اوروک. جرج، به نقل از ویلفرد لمبرت، میگوید این اندیشه احتمالاً همراه با آموریها، مردمانی که از غرب به بینالنهرین آمدند، به جنوب راه یافت. برای ما که المپ یونانیان را میشناسیم، این تصویر آشناست. اما برای یک بابلی، کوه خدایان جایی بیگانه و دور بود.
جنگلی که آواز میخواند
توصیف جنگل در آغاز لوح پنجم از نادرترین قطعههای ادبیات بابلی است. جرج و الراوی میگویند این «یکی از معدود قطعههای شعر روایی بابلی است که به توصیف طبیعت اختصاص یافته». شعر بابلی معمولاً به طبیعت چندان توجهی نمیکرد. اما اینجا شاعر درنگ میکند و جنگل را با همهی جزئیاتش میکشد: درختان بلند، سایهی خنک، خارها و شاخههای درهم، صمغی که مثل باران میچکد، و بیش از همه، صدا. جیرجیرک، کبوتر، قمری، لکلک، خروس، میمون. هله میگوید خواندن گیلگمش به زبان اصلیاش مثل ورود به همین جنگل است: انبوه و خوشبو، کمنور اما فریبنده، پر از سایه و پژواک.
اما این جنگل زیبا را چطور باید خواند؟ هله دو خوانش متفاوت را کنار هم میگذارد. سلنا ویسنام، که در اپیزود قبل از او یاد کردیم، معتقد است این توصیف بهطور پنهان به توصیفهای سنتی جهان زیرین در ادبیات اکدی اشاره دارد، و بیماری و مرگی را که سرنوشت بیشتر انسانهایی بود که به قلمرو هومبابا پا میگذاشتند، پیشاپیش نشان میدهد. مثلاً وقتی متن میگوید درختان با پیچکها «تارتنیده»اند، کلمهای به کار میبرد که در شعر حماسی نادر است اما در متنهای پزشکی رایج است، جایی که ظاهراً برای توصیف بافت زخمی به کار میرفت که پس از یک بیماری عفونی روی پوست میماند. یعنی پوست درختان مثل پوست بیمار توصیف شده است.
گوستا گابریل، پژوهشگر دیگری که هله از او نقل میکند، خوانش کاملاً متفاوتی دارد. او میگوید توصیف جنگل نه به جهان زیرین، بلکه به آیینهای مذهبی اوروک اشاره دارد و جنگل را آینهای تاریک از شهر متمدن نشان میدهد. مثلاً میمونها «برای هومبابا طبل میزنند»، درست همانطور که در لوح سوم گیلگمش گفته بود طبلهای اوروک «برای نینسون» خواهند غرید. و انکیدو به گیلگمش میگوید: «بگذار ذهنت مثل یک پیشگو رها شود، بگذار فریادت مثل طبل معبد بغرد.» یعنی زبان این صحنه پر از اصطلاحات عبادت و آیین است.
هله میگوید لازم نیست میان این دو خوانش یکی را برگزینیم. زبان غنی حماسه جا دارد که چند اشارهی متفاوت و حتی متضاد را با هم در خود جای دهد، همانطور که در لوح یازدهم خواهیم دید که یک جمله میتواند هم وعده باشد و هم هشدار. جنگل هم شبیه اوروک است و هم شبیه جهان زیرین، هم جای عبادت است و هم جای بیماری.
هله در جستاری دیگر این ایده را گسترش میدهد. جنگل هومبابا بیشتر به دربار یک پادشاه شبیه است تا به لانهی یک هیولا. هوا با بوی صمغی که از سدرها میتراود معطر است، و پر از موسیقی پرندگان و جانوران. اما همین شباهتها جنگل را ترسناکتر میکنند، چون شباهتی ناقص میسازند: میمونها به جای نوازندگان، بوی طبیعی صمغ به جای عودسوزهای معبد. هله میگوید همین شکاف غریب میان انسان و جانور است که هومبابا را هیولا و جنگلش را آینهای تاریک از اوروک میکند.
«دستم را بگیر، با هم میرویم، یکی»
در گفتوگوی دو دوست بر لبهی جنگل، چیز عجیبی اتفاق میافتد. در قصه گفتیم «یکیشان، معلوم نیست کدام». هله توضیح میدهد که چرا. در سراسر حماسه، هر وقت کسی شروع به سخن گفتن میکند، فرمولی ثابت آن را اعلام میکند، مثل «گیلگمش لب گشود و به انکیدو گفت». اما در این بخش از لوح پنجم، این فرمول نیست. پس معلوم نیست در هر لحظه کدامیک از دو دوست سخن میگوید. تنها نشانهی اینکه گوینده عوض شده، عبارت «دوست من» است، که جرج و الراوی آن را نشانهی تغییر گوینده میدانند. اما این عبارت هم دوپهلوست، چون میتواند به هر یک از آن دو اشاره کند. و یادتان باشد که علامتهای نقل قول هم که در ترجمهها میبینیم قراردادی امروزی است. در خط میخی چنین چیزی وجود ندارد.
هله میگوید در این صحنه گویی دو دوست واقعاً به برابری کاملی که میخواستند رسیدهاند. آنقدر همتای یکدیگرند که نمیتوانیم تشخیص دهیم کدام سخن میگوید. و در پایان این گفتوگو، یکی از آن دو، گیلگمش یا انکیدو، میگوید: «دوست من، دستم را بگیر. با هم میرویم، یکی.» هله میگوید کلماتی که رابطهی آنها را تعریف میکنند، یعنی «دوست من» و «گرفتن»، اینجا کنار هم میآیند و برای لحظهای به نظر میرسد که این دو در برابر منطق سلسلهمراتب ایستادگی کردهاند و در هم ادغام شدهاند. اما این یگانگی، همانطور که میدانیم، دوام نخواهد آورد.
«مرگ را فراموش کن، دنبال زندگی برو»
در همین گفتوگو جملهای میآید که هله آن را مهم میداند: «مرگ را فراموش کن، دنبال زندگی برو.» او میگوید این جمله فرار از خطر را توصیه نمیکند. زندگیای که انکیدو باید دنبالش برود زندگی استعاری است، زندگی جاودان شهرت، و برای رسیدن به آن باید ترس از مرگ را کنار بگذارد. این همان آرمان قهرمانان حماسی است: زندگی کوتاه با نامی جاودان. و جملهی بعدی دقیقاً همین را میگوید: «اینگونه است که آدمی نامی جاودانه برای خود میسازد.»
اما هله یادآوری میکند که این سخنان بیشتر حرف است تا واقعیت. «در خون غلتیدهای و از مرگ نمیهراسی» جملهی شجاعانهای است، اما همین چند سطر پیشتر سایهی یک درخت سدر گیلگمش را چنان ترساند که دستوپایش خشک شد. دو پهلوان سرشار از ترساند و این سخنان را بیشتر برای دل دادن به خودشان میگویند. و همین جمله، «دنبال زندگی برو»، چند لوح بعد معنای تلخ دیگری پیدا خواهد کرد، وقتی گیلگمش به معنای واقعی کلمه، نه استعاری، به دنبال زندگی جاودان راه بیفتد.
طناب دولا، طناب سهلا
انکیدو برای دل دادن به گیلگمش چند ضربالمثل پشت سر هم میگوید: یک نفر تنهاست اما دو نفر دو برابرند، کسی تنهایی از قلهی یخزده بالا نمیرود، طناب دولا به راحتی پاره نمیشود، و دو تولهسگ سگ بزرگ را زمین میزنند. جرج میگوید این بخش مجموعهای از حکمتهای عامیانه است، و یکی از آنها همتایی بسیار مشهور دارد.
در کتاب جامعه، از کتابهای عهد عتیق، آمده است: «دو از یک بهترند… اگر یکی بیفتد، دیگری رفیقش را برمیخیزاند… و اگر کسی بر یکی چیره شود، دو نفر در برابرش میایستند، و ریسمان سهلا به زودی گسیخته نمیشود.» جرج توضیح میدهد که این شباهت را نخستین بار ساموئل نوح کرامر، سومرشناس بزرگ، دید، و بعدها آهارون شافر آن را ثابت کرد. و نکتهی جالبتر این است که همین ضربالمثل در شعر سومری «بیلگمس و هووَوا» هم آمده است: «هیچکس نمیتواند طناب سهلا را پاره کند.» و در آنجا هم بافتش همین است: دو نفر که بر یکی پیروز میشوند. یعنی یک ضربالمثل از سومر به بابل و از بابل به کتاب مقدس عبری سفر کرده و امروز هنوز در بسیاری از عروسیهای مسیحی خوانده میشود.
شمش پاسخ میدهد
گیلگمش به سوی خورشید میگرید و از شمش کمک میخواهد، و شمش پاسخ میدهد. جرج یادآوری میکند که این دقیقاً همان چیزی است که نینسون در لوح سوم از شمش خواسته بود: سیزده باد را علیه هومبابا بفرست تا تاریکی صورتش را بپوشاند و سلاح گیلگمش او را زمین بزند. حالا همان فهرست بادها، کلمهبهکلمه، تکرار میشود و آرزوی مادر برآورده میشود. هله در اپیزود سوم گفته بود که نینسون و آیا، دو زنی که از این نبرد کاملاً مردانه کنار گذاشته شدهاند، در واقع سرنوشت آن را تعیین میکنند. حالا میبینیم که حق با او بود. گیلگمش نبرد را نمیبرد. شمش میبرد، به خواست نینسون.
روزی که زمین دو نیم شد
نبرد آنقدر سهمگین است که زمین زیر پای جنگجویان میشکافد و کوه لبنان از کوه حرمون جدا میشود. جرج در مقالهای با عنوان «روزی که زمین دو نیم شد» پیشنهاد کرده است که این سطرها یک «افسانهی بنیان زمینشناختی» است، یعنی داستانی که توضیح میدهد چرا میان دو رشتهکوه موازی لبنان و ضدلبنان، درهای عمیق وجود دارد. این همان درهی بقاع است که امروز هم در لبنان، میان این دو رشتهکوه، کشیده شده است. هله با شوخطبعی میگوید نبرد آنقدر شدید بود که درهای به پهنای پانزده کیلومتر ساخت.
جرج شاهد تازهای هم برای این ایده میآورد. در متنی آشوری کهن که در آرشیو یک بازرگان در کولتپه، در ترکیهی امروز، پیدا شده، سارگون اکدی به زبان خودش میگوید: «کوه آمانوس را دو نیم کردم و میان دو نیمهاش پیکرهای از خودم را به نشانهی مالکیت برپا کردم.» یعنی اسطورهی شکافتن کوههای سدر، دستکم از اوایل هزارهی دوم پیش از میلاد، در ادبیات اکدی موتیفی جاافتاده بود. و این دوباره پیوند سفر گیلگمش را با لشکرکشیهای واقعی پادشاهان اکد به کوههای سدر نشان میدهد.
هومبابا التماس میکند
حالا به بخشی از لوح میرسیم که شاید از همه تأملبرانگیزتر باشد. هومبابا که زمین خورده، برای زندگیاش التماس میکند. نخست تبار خدایی و مقام پادشاهی گیلگمش را میستاید، و بعد استدلالی ساده میآورد: «مرده به هیچ اربابی خدمت نمیکند، اما بردهی زنده برای اربابش کار میکند.» جرج نشان میدهد که همین استدلال در یک سرود بابلی برای مردوک هم آمده است، جایی که گناهکاری رنجدیده از خدا طلب رحمت میکند: «آن که به گِل بدل شد، چه سودی دارد؟ تنها بردهی زنده است که میتواند اربابش را بپرستد.»
و بعد هومبابا پیشنهادی میدهد. میگوید در جنگل میماند و به عنوان خدمتگزار گیلگمش از درختان نگهداری میکند، و هرچه چوب بخواهد، چوبی درخور کاخ، برایش فراهم خواهد کرد.
هله اینجا دیدگاه تریسی داونپورت را نقل میکند. داونپورت میگوید حماسه را میتوان بیانیهای علیه خشونت امپریالیسم خواند. جرم گیلگمش این نیست که هومبابا را شکست میدهد، بلکه این است که پیشنهاد هومبابا را رد میکند. هومبابا حاضر است خراجگزار او شود و همهی چوبی را که میخواهد به او بدهد. اما گیلگمش او را میکشد و جنگل را به بیابان بدل میکند. در اپیزود دوم گفتیم که سفر به جنگل سدر را میتوان آینهی اسطورهای لشکرکشیهای واقعی پادشاهان بینالنهرین به لبنان دانست. حالا میبینیم که این آینه چه تصویری از آن لشکرکشیها نشان میدهد. به گفتهی داونپورت: «پیامدهای این قسمت برای قدرتهای امپراتوری روشن است: گسترش نباید با هدف چیرگی بر دیگران با زور غیرضروری دنبال شود.» هله میگوید پیروزی نظامی خوب است، اما حماسه کشتار و ویرانی بیدلیل را محکوم میکند، در جهان اسطوره و بنابراین، بهطور ضمنی، در جهان واقعی.
نگهبان مقدس
اما شاید تکاندهندهترین لحظه، سخنی باشد که انکیدو در اصرار به کشتن هومبابا میگوید: «بکشش، پیش از اینکه انلیل، رهبر خدایان، خبردار شود! خدایان بزرگ از دست ما خشمگین خواهند شد.» هله میگوید با این جمله، تصویری که از هومبابا داشتیم فرومیریزد. تا اینجا گفته میشد که هومبابا شرور است، شمش از او بیزار است و باید کشته شود. اما حالا معلوم میشود خدایان آنقدرها هم از او بیزار نیستند. هومبابا هیولایی شرور نیست، بلکه نگهبانی مقدس است که خود خدایان برای حفاظت از جنگل گماشته بودند.
جرج میگوید انکیدو در لحظهی پیروزی، احترامی را که در لوح دوم به خدایان میگذاشت، کنار گذاشته است. او حتی پیشبینی میکند که شمش نیکوکار، که تا اینجا حامی آنها بوده، خشمگین خواهد شد. جرج این را «غرور در این مقیاس» مینامد، و میگوید همین بیاعتنایی به نیروهای بزرگ جهان در لوح بعد، در تحقیر ایشتر، ادامه پیدا میکند.
و هومبابا، در التماس آخرش، رو به همان شمش میکند: «شمش، تو پادشاه و داور منی! هیچ مادری مرا نزاد و هیچ پدری پرورشم نداد. کوه مرا زایید و تو پرورشم دادی!» این سطرها از نسخهای آمده که در اوگاریت، در ساحل سوریه، پیدا شده است. یعنی هومبابا هم، مثل انکیدو، بیپدر و مادر است، زادهی طبیعت، و او هم خود را فرزند پروردهی شمش میداند. هومبابا و انکیدو بیش از آنچه فکر میکنیم به هم شبیهاند.
خیانت انکیدو
هومبابا انکیدو را میشناسد. وقتی انکیدو کودک بود و با جانوران در دشت میگشت، هومبابا او را دیده و رهایش کرده بود. جرج میگوید از همین رو هومبابا انکیدو را به خیانت متهم میکند. ناسزاهایش هم معنادار است: «ماهیای که پدرش را نشناخت، بچهلاکپشتی که شیر مادرش را نخورد!» ماهیها و لاکپشتها از تخم بیرون میآیند و بیپدر و مادر بزرگ میشوند. هومبابا بیخانمانی انکیدو را به رخش میکشد. در اپیزود سوم گفتیم که نینسون انکیدو را با کلمهی «آتمو»، یعنی جوجهی تازه از تخم درآمده، نوازش کرد. جرج یادآوری میکند که هومبابا هم با همین کلمه او را تحقیر میکند. آنچه در دهان مادر محبت بود، در دهان دشمن زخم است.
و هومبابا یک ضربهی دیگر هم میزند. جرج میگوید او انکیدو را خدمتکار گیلگمش میخواند: «تو مثل گوسفند و چوپان پیش پایش نشستهای، مثل یک مزدور.» یعنی تو به چه حقی به اربابت پند میدهی، وقتی فقط یک خدمتکاری؟ در شعر سومری «بیلگمس و هووَوا» هم همین صحنه هست. آنجا هووَوا به انکیدو میگوید: «ای انکیدو، تو دربارهی من به او سخنان بد میگویی. مزدور برای جیرهاش اجیر میشود و پشت سر دیگری راه میرود. چرا به او سخنان بد میگویی؟» و یادمان باشد که در شعرهای سومری، انکیدو واقعاً خدمتکار گیلگمش بود، نه دوستش.
در شعر سومری: گیلگمش مهربان و حیلهگر
جالب است که در شعر سومری «بیلگمس و هووَوا»، داستان شکل دیگری دارد. جرج میگوید آنجا گیلگمش تمایل دارد هووَوا را ببخشد، ظاهراً برای نشان دادن بخشندگی شاهانه، و این انکیدوست که خطرهای این کار را گوشزد میکند. و وقتی هووَوا انکیدو را «مزدور» میخواند، انکیدو چنان خشمگین میشود که بیدرنگ هووَوا را میکشد، بیآنکه منتظر تصمیم گیلگمش بماند.
جرج یک جزئی بامزه از همان شعر سومری را هم نقل میکند. در آنجا گیلگمش برای خلع سلاح هووَوا از او حیله میزند. پیشنهاد میکند خواهرانش را به همسری و همخوابگی به او بدهد، و نام این خواهران اِنمِبارَگِسی و پِشتور است. پشتور یعنی «انجیر کوچک». جرج میگوید این تقلیدی طنزآمیز از ازدواجهای سیاسی در دربار سلسلهی سوم اور است. و جالب اینکه اِنمِبارَگِسی نام پادشاهی از کیش هم هست که در قصهای سومری پدر آگا، دشمن گیلگمش، شمرده میشود.
نفرین هومبابا
هومبابا که میبیند التماسش بیفایده است، نفرین میکند: «کاش هیچکدامتان پیر نشوید! کاش انکیدو جز گیلگمش هیچکس را نداشته باشد که خاکش کند!» جرج میگوید هر دو نفرین به حقیقت میپیوندند. انکیدو به زودی در جوانی میمیرد و هرگز پیر نمیشود. و گیلگمش هم، به معنایی، پیر نمیشود، اما نه به معنای خوبش. او در جستوجوی جاودانگی شکست میخورد و فرصت جوان شدن دوباره، با گیاه جوانی، را از دست میدهد. و نفرین دوم، به گفتهی جرج، نفرینی رایج بود: کسی که خانوادهای نداشت تا برایش مراسم تدفین و نذرهای پس از مرگ را به جا آورد، در جهان زیرین سرنوشت بدی داشت. و انکیدو، بیپدر و مادر و بیفرزند، در لوح هشتم جز گیلگمش کسی را نخواهد داشت که سوگش را بگیرد.
عاجهای هومبابا
پس از کشتن هومبابا، انکیدو «دندانهای» او را به عنوان غنیمت میکند. هله این را «عاج» ترجمه کرده و جرج هم همین را میگوید، و توضیح جالبی دارد. او میگوید این سطر به احتمال زیاد به غارت عاج فیلهای سوری اشاره میکند. شاید ندانید، اما در سوریهی باستان فیل وجود داشت. جرج میگوید شکار فیل برای عاج در سوریه از میانهی هزارهی دوم تا قرن نهم پیش از میلاد به خوبی ثبت شده است، هم در کتیبههای فرعونهای مصری مثل توتمس اول و سوم، و هم در کتیبههای پادشاهان آشوری از تیگلاتپیلسر اول تا شلمنصر سوم.
و جرج میگوید عاجها به تصویرسازی فیلگونهای که شاعر برای هومبابا به کار برده افزوده میشوند. نعرهی بلندش را از دوردست در جنگل میشنیدند، و ردپاهای کوبیدهای که در انبوه جنگل به جا گذاشته بود، همان «جادهی صاف و کوبیده» که در آغاز لوح دیدیم، مسیری است که یک موجود بسیار بزرگ ساخته.
صورت هومبابا
پس هومبابا چه شکلی بود؟ هله میگوید حماسه هرگز او را مستقیم توصیف نمیکند، فقط با استعاره. و حالا اضافه کنید که «دارد شکلش را عوض میکند»، که گیلگمش در اوج ترس میگوید. اما صورت هومبابا در هنر بابلی مشهور بود. هله به یک تندیسهی سفالی از دورهی بابلی قدیم در موزهی بریتانیا اشاره میکند که احتمالاً صورت هومبابا را نشان میدهد: چهرهای هیولاوار ساخته از پیچوخمهای درهم، چینهایی بلند و هزارتو که دندانها و بینی و چانه و موها و گونههایش را میسازند.
جرج توضیح میدهد که این پیچوخمها از کجا آمدهاند. در فالگیری بابلی، فالگیر رودههای گوسفند قربانی را بررسی میکرد، و گاهی شکل رودهها شبیه صورت هومبابا میشد. یک لوح بابلی قدیم روی یک طرفش فالها را نوشته و روی طرف دیگر تصویر صورت هومبابا را کشیده که از میان پیچوخم رودهها بیرون نگاه میکند. و فالش این است: «اگر رودهها شبیه سر هومبابا باشند، این فال سارگون است که بر سرزمین فرمان راند.» در نسخهی متأخر همین فال، معنایش تیرهتر شده: «فال غاصبی که بر همهی سرزمین فرمان خواهد راند.» جرج همچنین فالهایی را نقل میکند که در آن زنی یا میشی بچهای به دنیا میآورد که «صورتی مثل هومبابا» دارد، و در شرحی بر این فالها آمده که ویژگی صورت هومبابا بینی پهن و چشمان درشت است.
هفت پسر هومبابا
و حالا به یکی از هیجانانگیزترین یافتههای لوح تازه میرسیم. در اپیزود قبل شنیدیم که هومبابا هفت ردای ترس دارد، هفت هالهی هیبتانگیز که در اکدی «مِلَمّو» نامیده میشوند. هله توضیح میدهد که لوح تازهی سال ۲۰۱۴ نشان داد این هالهها در واقع موجوداتی زنده و نامدارند، و در واقع پسران هومبابا. نامهایشان هم آمده: جیرجیرک، غرغرو، بوران، بلندآوا، دانا، کاپاه و دیو.
یکی از این نامها، «کاپاه»، داستان شیرینی دارد. هله میگوید این کلمه در اکدی، «کَپّی»، دقیقاً شبیه صدای پرندهای است که امروز به آن «سبزقبا» یا در انگلیسی «رولر هندی» میگوییم. هله این پرنده را انتخاب کرده چون رنگارنگ است، همانطور که متن اکدی میگوید: پرهایش رشتهای خیرهکننده از لاجوردی، هلویی کمرنگ، رگههای سیاه و نارنجی و نقطههای ناگهانی بنفش است. اگر در ایران این پرندهی زیبا را دیده باشید، میدانید هله دربارهی چه حرف میزند.
جالب این است که این نامها تقریباً همه از صداهای جنگل گرفته شدهاند. جیرجیرک، غرغرو، بلندآوا، و پرندهای که صدایش «کپی» است. یادتان هست که در توصیف آغاز لوح، جنگل پر از آواز بود؟ گویی پسران هومبابا خود صداهای جنگلاند. و وقتی دو پهلوان آنها را میکشند، جنگل خاموش میشود.
در یکی از لوحهای بابلی قدیم هم صحنهای هست که در آن گیلگمش میبیند رداهای ترس هومبابا دارند به جنگل میگریزند و نورش در مه محو میشود. و انکیدو ضربالمثلی میگوید: «پرنده را که بگیری، جوجهها کجا میروند؟» یعنی اول خود هومبابا را بکش، پسرانش را بعداً پیدا میکنیم.
«چه خشمی شما را به جان این جنگل انداخت؟»
پس از کشتار، انکیدو به اطرافش نگاه میکند و میگوید: «دوست من، ما این جنگل را به بیابان بدل کردیم. اگر انلیل در نیپور از ما بپرسد: شما با زورتان نگهبان را کشتید، چه خشمی شما را به جان این جنگل انداخت؟ چه جوابی بدهیم؟»
هله این را یکی از کلیدیترین لحظههای حماسه میداند. انکیدو خودش را تصور میکند که پیش شاه خدایان بازخواست میشود، و از گیلگمش میپرسد اگر چنین شد چه بگویند. اما این آزمایش فکری آنها را به سکوت میکشاند. نه انکیدو و نه گیلگمش نمیتوانند توضیح قانعکنندهای از انگیزههای خودشان بدهند. هله میگوید دو پهلوان انلیل را مثل آینهای خیالی به کار میبرند تا به خودشان نگاه کنند و انگیزههایشان را بسنجند، اما در آن آینه فقط خشمی میبینند که نمیتوانند توضیحش دهند. و مثل همیشه در این حماسه، پرسش بیپاسخ میماند.
هله یادآوری میکند که همین الگو در پایان حماسه هم تکرار میشود، اما در مقیاسی بسیار بزرگتر. در لوح یازدهم، خدایان پس از فرستادن توفان بزرگ همین کار را میکنند: به ویرانی که به بار آوردهاند نگاه میکنند و از بیفکری خودشان پشیمان میشوند. ویرانی یک جنگل در نیمهی اول حماسه، در نیمهی دوم به ویرانی همهی جهان بدل میشود.
نزدیکترین چیز به نقد زیستمحیطی
هله میگوید چون جنگل در آغاز این لوح با حساسیت و جزئیاتی چنین غیرمعمول توصیف شده، تبدیل آن به بیابان هم از نظر اخلاقی مشکوک میشود. او این صحنه را «نزدیکترین چیزی میداند که ادبیات بابلی به نقد زیستمحیطی دارد». و میگوید رفتار دو پهلوان با جنگل همان رفتاری است که بعدها با گاو آسمان خواهند داشت: هیولا را میکشند و بعد هرچه مواد گرانبها مییابند از تنش بیرون میکشند. با وجود آن لحظهی کوتاه پشیمانی انکیدو، دو پهلوان چیزی یاد نگرفتهاند. هنوز جهان طبیعی را فقط از این زاویه میبینند که چه منابعی میتوانند از آن بردارند.
جالب است که هله در جستاری دربارهی بازتابهای مدرن حماسه، از رمانی آلمانی به نام «گیلگمش: پادشاه اوروک» نوشتهی توماس میلکه یاد میکند که کل داستان را با تمرکز بر ویرانی جنگل سدر به دست دو پهلوان بازگو کرده است. و هله میگوید فهم ما از نگاه حماسه به طبیعت ناگزیر تحت تأثیر نگرانیهای امروز ما دربارهی بحران اقلیمی است. هر نسل، گیلگمش را با چشمان خودش میخواند.
هله یک نکتهی دیگر هم دارد. انکیدو، که خودش یک بار از مرز میان طبیعت و تمدن گذشته بود، اکنون به عنوان مهاجمی که مرگ و ویرانی میآورد به طبیعت بازمیگردد. هومبابا، که نیمی جانور و نیمی انسان بود، نگهبانی بود که از جهان جانوران در برابر تجاوز انسان پاسداری میکرد. با کشتن او، دو پهلوان این مرز را زیر پا گذاشتند. هله، به نقل از اولا کخ و لورا فلت، میگوید با مرگ انکیدو، حماسه این مرز را دوباره برقرار میکند و به ما هشدار میدهد که از عبور از آن بپرهیزیم. و جرم انکیدو سنگینتر است، چون او قبلاً یک بار از این مرز گذشته بود.
دری برای انلیل
انکیدو بلندترین سدر را برمیگزیند و میگوید از آن دری برای معبد انلیل در نیپور بسازند. جرج حساب کرده که این در، طبق اندازههایی که متن میدهد، حدود سی و شش متر بلندی داشت. و نکتهی متن این است که تیرک و پاشنه و لولای این در همه از یک تکه چوب ساخته شوند. جرج میگوید در شرایط عادی این سازه از سه تکه ساخته میشد، اما این درخت آنقدر عظیم بود که همه را میشد از یک تنه درآورد.
چرا انلیل؟ شاید انکیدو امیدوار است با این هدیه خشم شاه خدایان را آرام کند، همان خدایی که هومبابا را نگهبان جنگل کرده بود. و صمغ سدرها را هم «برای انلیل» به عنوان بخور جمع میکنند. اما این در را به خاطر بسپارید. در لوح هفتم، انکیدو در بستر مرگ با همین در سخن خواهد گفت، و آنچه به آن میگوید یکی از غمانگیزترین قطعههای حماسه است.
سری بر رود
لوح پنجم با تصویری پایان مییابد که در لوح دوم وعدهاش را شنیده بودیم. آنجا گیلگمش، در حالی که به هشدار ریشسفیدان میخندید، گفته بود: «کلکی از سدر و سرو و ارس میسازم و سر هومبابا را روی رود به خانه میآورم.» حالا همین کار را میکند. انکیدو کلک را میراند و گیلگمش با سر هومبابا بر فرات پایین میآید.
گیلگمش به آنچه میخواست رسید. نامی جاودان برای خودش ساخت، همانطور که گفته بود: «گیلگمش هومبابای درنده را کشت.» اما بهایش را هنوز نپرداخته است. در اپیزود بعد، او به اوروک بازمیگردد، موهای کثیفش را میشوید و جامهی پاکیزه میپوشد. و آنقدر زیبا میشود که چشم ایشتر، الههی عشق، به او میافتد.
لوحهای دیگر حماسهٔ گیلگمش
لوح پیشین: لوح چهارم: «ایستادند تا غذا بخورند». لوح بعدی: لوح ششم: «موهای کثیفش را شست». برای آشنایی با کل حماسه، مقدمهٔ حماسهٔ گیلگمش را بخوانید.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- سوفوس هله، گیلگمش؛ ترجمهای تازه از حماسهٔ کهن (Gilgamesh: A New Translation of the Ancient Epic)، انتشارات دانشگاه ییل، ۲۰۲۱.
- اندرو جرج، حماسهٔ بابلی گیلگمش (The Babylonian Gilgamesh Epic: Introduction, Critical Edition and Cuneiform Texts)، دو جلد، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۰۳.
