انلیل؛ فرمانروای خدایان و خداوند باد در اساطیر بین‌النهرین
انلیل برای مردم بین‌النهرین چیزی شبیه به پادشاه خدایان بود؛ خدایی که فرمان‌ها را صادر می‌کرد و سرنوشت جهان و انسان‌ها را رقم می‌زد. در این مقاله اول می‌بینیم انلیل کیست و جایگاهش در میان خدایان چه بود، بعد دو داستان مشهورش را می‌خوانیم، یعنی دزدیده شدن لوح سرنوشت و فرستادن توفان بزرگ، و در پایان به نقش او در حماسهٔ گیلگمش می‌رسیم.
انلیل کیست؟
نام انلیل در زبان سومری به معنای «سرور باد» یا «سرور هوا» است. او پسر آن، خدای آسمان، و کی، ایزدبانوی زمین، بود و در بیشتر روایت‌ها آسمان و زمین را از هم جدا کرد و فضای میان آن دو را قلمرو خود ساخت. خانهٔ زمینی او معبد اِکور در شهر نیپور بود که به معنای «خانهٔ کوه» است، و نیپور به همین دلیل مقدس‌ترین شهر سومر شمرده می‌شد.
اگر آنو پدر دوردست و کمابیش بی‌کار خدایان بود، انلیل فرمانروای فعال آن‌ها بود. پادشاهان سومری و اکدی مشروعیت خود را از او می‌گرفتند و می‌گفتند انلیل پادشاهی را به آن‌ها سپرده است. همسرش نینلیل بود و پسرانش نانا یا سین، خدای ماه، و نینورتا، خدای جنگجو.
لوح سرنوشت و پرندهٔ آنزو
قدرت انلیل در لوحی به نام «لوح سرنوشت» بود که هر کس آن را در دست داشت بر جهان فرمان می‌راند. در اسطورهٔ اکدی آنزو، پرنده‌ای غول‌آسا با سر شیر به خدمت انلیل درمی‌آید. روزی که انلیل برای شست‌وشو جامه و تاجش را کنار گذاشته، آنزو لوح سرنوشت را می‌رباید و به کوهستان می‌گریزد. فرمان‌های خدایان از کار می‌افتد و جهان به آشوب کشیده می‌شود.
خدایان یکی پس از دیگری از رویارویی با آنزو سر باز می‌زنند، تا اینکه نینورتا، پسر جنگجوی انلیل، به جنگ پرنده می‌رود. آنزو با قدرت لوح تیرهای او را در هوا به نی و پر بدل می‌کند، اما نینورتا به راهنمایی اِآ بال‌های پرنده را هدف می‌گیرد، آنزو را می‌کشد و لوح سرنوشت را به پدرش بازمی‌گرداند.
انلیل و توفان بزرگ
چهرهٔ دیگر انلیل در داستان توفان دیده می‌شود. در حماسهٔ آترَخاسیس، انسان‌ها آفریده شده‌اند تا کار سخت خدایان را بر دوش بگیرند، اما شمارشان آن‌قدر زیاد می‌شود که هیاهویشان خواب انلیل را برهم می‌زند. انلیل اول طاعون، بعد خشکسالی و قحطی می‌فرستد و هر بار اِآ راهی برای نجات انسان‌ها پیدا می‌کند. سرانجام انلیل تصمیم می‌گیرد با توفانی بزرگ همهٔ آدمیان را نابود کند و خدایان را سوگند می‌دهد که این راز را فاش نکنند.
همین داستان در لوح یازدهم حماسهٔ گیلگمش از زبان اوتناپیشتی روایت می‌شود. وقتی توفان فرومی‌نشیند و اوتناپیشتی قربانی می‌کند، انلیل از دیدن بازماندگان خشمگین می‌شود، اما اِآ او را سرزنش می‌کند که چرا «بی‌رایزنی» توفان را فرستاد و چرا گناهکار و بی‌گناه را با هم مجازات کرد. انلیل آرام می‌گیرد و خودش به اوتناپیشتی و همسرش زندگی جاودان می‌بخشد.
انلیل در حماسهٔ گیلگمش
انلیل در حماسهٔ گیلگمش بیشتر از پشت صحنه سرنوشت را رقم می‌زند. اوست که هومبابا را نگهبان جنگل سدر کرده و هفت پرتو هراس‌انگیز به او بخشیده است، پس کشتن هومبابا در واقع سرپیچی از فرمان انلیل است. گیلگمش و انکیدو برای دلجویی از او، از چوب سدر دری بزرگ برای معبدش در نیپور می‌سازند.
در لوح هفتم، انکیدو در خواب می‌بیند که خدایان شورا کرده‌اند. آنو می‌گوید چون گیلگمش و انکیدو گاو آسمان و هومبابا را کشته‌اند، یکی از آن دو باید بمیرد، و این انلیل است که حکم می‌کند انکیدو بمیرد و گیلگمش بماند. شمش، خدای خورشید، اعتراض می‌کند که آن‌ها به فرمان او رفته بودند، اما انلیل خشمگین پاسخ می‌دهد که شمش خود همراهشان بوده است.
خدای قانون و سرنوشت
در اسطوره‌های بین‌النهرین انلیل چهره‌ای دوگانه دارد. از یک سو نگهبان نظم جهان است و سرنوشت‌ها را تعیین می‌کند، و از سوی دیگر خدایی تندخوست که در خشم خود میان گناهکار و بی‌گناه فرقی نمی‌گذارد. در اسطورهٔ سومری «انلیل و نینلیل» حتی خود او هم از قانون خدایان مستثنا نیست: شورای خدایان به خاطر رفتارش با نینلیل او را از نیپور به جهان زیرین تبعید می‌کند.
با گذشت زمان و برآمدن بابل، جایگاه انلیل به مردوک، خدای بابل، رسید. در حماسهٔ آفرینش بابلی، انوما الیش، این مردوک است که لوح سرنوشت را به دست می‌آورد و خدایان او را به پادشاهی برمی‌گزینند. اما در حماسهٔ گیلگمش، که ریشه در سنت‌های کهن‌تر دارد، انلیل همچنان شاه خدایان است.
دیگر چهره‌های اساطیر بین‌النهرین در تحوت: ایشتر، اِآ، آنو، نین‌سون، هومبابا، اوتناپیشتی. برای دیدن همهٔ مدخل‌ها به دانشنامهٔ اساطیر سر بزنید.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- متون کهن: اسطورهٔ آنزو؛ حماسهٔ آترخاسیس؛ «انلیل و نینلیل» (سومری)؛ حماسهٔ گیلگمش، لوح‌های دوم تا پنجم، هفتم و یازدهم.
- اندرو جرج، حماسهٔ بابلی گیلگمش (The Babylonian Gilgamesh Epic)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۰۳.
- جرمی بلک و آنتونی گرین، خدایان، دیوان و نمادهای بین‌النهرین باستان (Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia)، انتشارات موزهٔ بریتانیا، ۱۹۹۲.
- استفانی دالی، اسطوره‌های بین‌النهرین (Myths from Mesopotamia)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۸۹.
