آنو؛ خدای آسمان و پدر خدایان بین‌النهرین
آنو بالاترین خدای بین‌النهرین بود، اما در اسطوره‌ها کمتر از بقیه کاری انجام می‌دهد. در این مقاله اول می‌بینیم آنو کیست و چرا نامش با خود واژهٔ «خدا» یکی بود، بعد داستان‌هایی را می‌خوانیم که او در آن‌ها نقش دارد، از آداپا تا حماسهٔ گیلگمش، و در پایان به این می‌پردازیم که چرا خدای آسمان در بیشتر اساطیر جهان خدایی دوردست است.
آنو کیست؟
سومری‌ها او را آن می‌نامیدند که به معنای «آسمان» است و اکدی‌ها آنو. در خط میخی، نشانه‌ای که نام او را می‌نوشت ستاره‌ای بود که همین نشانه پیش از نام همهٔ خدایان هم می‌آمد و معنای «خدا» داشت. یعنی آسمان و خدایی در نوشتار بین‌النهرین یک نشانه داشتند.
آنو پدر خدایان شمرده می‌شد. گروه بزرگی از خدایان را «آنوناکی» می‌نامیدند که به معنای «فرزندان آن» است. در بیشتر روایت‌ها همسرش کی، ایزدبانوی زمین، یا اَنتو بود و انلیل، فرمانروای خدایان، پسر او بود. مرکز پرستشش شهر اوروک بود و معبد اِآنا را با ایشتر شریک بود.
خدای بلندمرتبه و دوردست
آنو در اسطوره‌ها بیشتر داور و پدر است تا قهرمان. در بالاترین آسمان می‌نشیند و خدایان دیگر برای گرفتن تصمیم‌های بزرگ نزد او می‌روند، اما خودش کمتر دست به کار می‌شود. در حماسهٔ آفرینش بابلی، انوما الیش، وقتی تیامت، ایزدبانوی اقیانوس آغازین، با سپاهی از هیولاها به جنگ خدایان می‌آید، آنو به رویارویی او فرستاده می‌شود، اما با دیدن تیامت می‌هراسد و بازمی‌گردد، و سرانجام مردوک است که تیامت را شکست می‌دهد.
آنو و آداپا
در اسطورهٔ آداپا، آنو بیش از جاهای دیگر چهرهٔ خود را نشان می‌دهد. آداپا، فرزانهٔ شهر اریدو، بال باد جنوب را شکسته و آنو او را به آسمان فراخوانده است. اما وقتی آداپا با فروتنی سوگوارانه از راه می‌رسد، خشم آنو فرومی‌نشیند و به او نان و آب زندگی جاودان پیشکش می‌کند. آداپا، که اِآ به او گفته بود این نان و آب مرگ است، آن را نمی‌پذیرد. آنو می‌خندد و او را به زمین بازمی‌گرداند. انسان، به سبب همین لحظه، از جاودانگی بی‌بهره ماند.
آنو در حماسهٔ گیلگمش
آنو در حماسهٔ گیلگمش در سه لحظهٔ مهم حضور دارد. در لوح یکم، زنان اوروک از ستم گیلگمش به درگاه خدایان شکایت می‌کنند و این آنو است که شکایت را می‌شنود و خدایان به خواست او آرورو را فرامی‌خوانند تا انکیدو را بیافریند.
در لوح ششم، ایشتر پس از رد شدن خواستگاری‌اش نزد آنو می‌رود و گاو آسمان را می‌خواهد. آنو ابتدا یادآوری می‌کند که خود ایشتر گیلگمش را به خشم آورده است، و بعد هشدار می‌دهد که اگر گاو آسمان را بفرستد، هفت سال در اوروک خشکسالی خواهد شد. ایشتر اطمینان می‌دهد که برای مردم و جانوران خوراک کافی اندوخته است، و آنو ناچار گاو را به دست او می‌سپارد.
در لوح هفتم، در شورای خدایان که انکیدو در خواب می‌بیند، آنو است که می‌گوید چون گیلگمش و انکیدو گاو آسمان و هومبابا را کشته‌اند، یکی از آن دو باید بمیرد.
بازگشت آنو در اوروک
جایگاه آنو با گذشت زمان کم‌رنگ شد و انلیل و سپس مردوک جای او را در رأس خدایان گرفتند. اما در دوره‌های پایانی تمدن بین‌النهرین، پس از فتوحات اسکندر و در روزگار سلوکیان، پرستش آنو در اوروک دوباره جان گرفت. معبد بزرگی به نام بیت ریش برای او و همسرش انتو ساخته شد و آنو بار دیگر خدای اصلی شهر شد. بسیاری از کهن‌ترین لوح‌های ستاره‌شناسی و آیینی که امروز در دست داریم از همین معبد آمده‌اند.
چرا خدای آسمان دوردست است؟
پژوهشگران دین دریافته‌اند که در بسیاری از اساطیر جهان، خدای آسمان در آغاز بلندمرتبه‌ترین خداست، اما به تدریج به کناری می‌رود و خدایان جوان‌تر و فعال‌تر جای او را در زندگی روزمرهٔ مردم می‌گیرند. اورانوس در اساطیر یونان هم سرنوشتی مشابه دارد. آنو نمونهٔ روشنی از این الگوست: آسمانی که بر همه‌چیز سایه انداخته اما از دسترس دور است، و خدایی که همه از او فرمان می‌برند اما کمتر کسی مستقیم با او سخن می‌گوید.
دیگر چهره‌های اساطیر بین‌النهرین در تحوت: ایشتر، اِآ، انلیل، نین‌سون، هومبابا، اوتناپیشتی. برای دیدن همهٔ مدخل‌ها به دانشنامهٔ اساطیر سر بزنید.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- متون کهن: اسطورهٔ آداپا؛ انوما الیش؛ حماسهٔ گیلگمش، لوح‌های یکم، ششم و هفتم.
- اندرو جرج، حماسهٔ بابلی گیلگمش (The Babylonian Gilgamesh Epic)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۰۳.
- جرمی بلک و آنتونی گرین، خدایان، دیوان و نمادهای بین‌النهرین باستان (Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia)، انتشارات موزهٔ بریتانیا، ۱۹۹۲.
- استفانی دالی، اسطوره‌های بین‌النهرین (Myths from Mesopotamia)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۸۹.
