حماسه گیلگمش، لوح چهارم: «ایستادند تا غذا بخورند»
در لوح چهارم حماسهٔ گیلگمش، دو دوست شش روز راه میپیمایند تا به جنگل سدر برسند. هر شب گیلگمش بر کوه آرد میپاشد و خوابی هولناک میبیند و هر بار انکیدو خواب را به نیکی تعبیر میکند. در این قسمت از فصل گیلگمش پادکست تحوت، نخست لوح را به شکل قصه روایت میکنیم و سپس به شرح و تفسیر آن میپردازیم.
فایل صوتی این قسمت بهزودی در پادکست تحوت منتشر میشود. تا آن زمان میتوانید لوح یکم را بخوانید و بشنوید.
بخش نخست: داستان لوح
گیلگمش و انکیدو از اوروک به راه افتادند و رفتند و رفتند.
پس از بیست فرسنگ ایستادند تا لقمهای غذا بخورند. سی فرسنگ دیگر که رفتند، اتراق کردند. در یک روز پنجاه فرسنگ راه پیموده بودند. روز سوم که فرا رسید، راهی را رفته بودند که مردمان عادی در یک ماه و نیم میپیمودند. به کوه لبنان نزدیک میشدند.
رو به آفتاب غروب چاهی کندند و مشکهایشان را از آب تازه پر کردند. گیلگمش از کوه بالا رفت، مشتی آرد مقدس بر قله پاشید و گفت: «ای کوه، خوابی برایم بیاور. نشانهای نیک به من بنما.»
انکیدو نیز برایش خانهای ساخت، خانهٔ خدای خواب، و جلویش دیوارهای کشید تا باد توفان به درون نزند. گیلگمش را در میان دایرهای از آرد مقدس خواباند و خود جلوی در دراز کشید، همچون دامی که سر راه گسترده باشند. گیلگمش چانه بر زانوانش نهاد و خواب، همان خوابی که چون آب در سر آدمیان فرو میریزد، به سراغش آمد.
اما نیمهشب ناگهان خواب از سرش پرید. برخاست، نشست و به دوستش گفت:
«دوست من، تو مرا صدا کردی؟ پس چرا بیدار شدم؟ تو به من دست زدی؟ پس چرا چنین دلنگرانم؟ خدایی از اینجا گذشت؟ پس چرا تنم چنین بیحس شده است؟ دوست من، خوابی دیدم، خوابی درهم و آشفته.
پای کوهی بودیم. کوه فرو ریخت و ما…»
انکیدو، این فرزند بیابان، درست همان کسی بود که باید از او میپرسیدی. معنای خواب را برایش گفت:
«دوست من، خوابت نیک است. خوابی بسیار نیک است. آن کوه که دیدی هومباباست. ما هومبابا را خواهیم گرفت و خواهیم کشت و پیکرش را همانجا در بیابان رها خواهیم کرد. بامداد که شود، خدای خورشید نشانهای برایمان خواهد فرستاد.»
و دوباره به راه افتادند.
پس از بیست فرسنگ ایستادند تا لقمهای غذا بخورند. سی فرسنگ دیگر که رفتند، اتراق کردند. سه روز که گذشت، راه یک ماه و نیم را پیموده بودند. رو به آفتاب غروب چاه کندند و مشکها را پر کردند. گیلگمش از کوه بالا رفت و آرد پاشید: «ای کوه، خوابی برایم بیاور.» انکیدو خانهٔ خدای خواب را ساخت، گیلگمش را در میان دایرهٔ آرد خواباند و خود همچون دامی جلوی در دراز کشید. گیلگمش چانه بر زانوانش نهاد و به خواب رفت.
و نیمهشب باز از خواب پرید:
«دوست من، تو مرا صدا کردی؟ پس چرا بیدار شدم؟ تو به من دست زدی؟ پس چرا چنین دلنگرانم؟ خدایی از اینجا گذشت؟ پس چرا تنم بیحس شده است؟ دوست من، خوابی دیگر دیدم.
کوهی را بر شانههایم گرفته بودم، اما کوه فرو ریخت و مرا زیر خود له کرد. ترس پاهایم را بسته بود و هراس دستانم را میلرزاند. اما مردی آنجا بود. همچون شیر به سویم آمد و همهجا از زیباییاش روشن شد. بازویم را گرفت و از زیر آوار بیرونم کشید.»
انکیدو گفت: «دوست من، آن که به سراغش میرویم، آن موجود شگفت، مگر همان کوه نیست؟ هومبابا که به سویش میرویم، مگر همان کوه نیست؟ تو نخستین کسی هستی که با او روبهرو میشوی و کاری را میکنی که مردان میکنند، کار جنگاوران. خشمش تو را میکوبد و ترس پاهایت را میبندد. اما آن مرد که دیدی شمش بود، خدای خورشید. هنگامی که به او نیاز داشته باشی، دستت را خواهد گرفت.»
و دوباره به راه افتادند.
بیست فرسنگ، و لقمهای غذا. سی فرسنگ دیگر، و اتراق. چاهی رو به غروب، مشکهای پر، آرد بر قله: «ای کوه، خوابی برایم بیاور.» خانهٔ خدای خواب، دایرهٔ آرد، و انکیدو همچون دامی جلوی در. چانه بر زانو، و خواب.
و نیمهشب، باز همان صدا:
«دوست من، تو مرا صدا کردی؟ پس چرا بیدار شدم؟ دوست من، خواب سوم را هم دیدم و این یکی از همه بدتر بود.
توفان زوزه میکشید و زمین میغرید. روز پنهان شد و تاریکی همهجا را فرا گرفت. آذرخش زد و آتش برخاست، شعلهها زبانه کشیدند و مرگ از آسمان بارید. از غرش توفان گیج شده بودم. روز تاریک شد و راهم را گم کردم. اما سپس شعلهها آرام گرفتند و آتشها خاموش شدند، اندکاندک سوختند و به پایان رسیدند و مشتی خاکستر شدند. تاریکی روشن شد و خدایی بیرون آمد و ما را تا اینجا راه نمود.»
انکیدو معنای خواب را گفت. از سخنانش تنها پارههایی مانده است، اما میدانیم که گفت آن آتش روشن که برایت شعله کشید، سلاحهای هومبابا را خاکستر خواهد کرد. و در پایان گفت: «خوابهایت نیکاند، دوست من. بخت با ماست و بهزودی به آنچه میخواهی خواهی رسید.»
و دوباره به راه افتادند.
بیست فرسنگ، و لقمهای غذا. سی فرسنگ دیگر، و اتراق. چاه و مشک و آرد و خانهٔ خواب. و نیمهشب، باز:
«دوست من، تو مرا صدا کردی؟ پس چرا بیدار شدم؟ دوست من، خواب چهارم را دیدم.
پرندهٔ توفانی دیدم که به آسمان رفت و همچون ابری بالای سرمان میچرخید. چهرهاش شگفت و هراسانگیز بود. صدایش آتش بود و نفسش مرگ. اما مردی آنجا بود، مردی با سیمایی شگفت، که در خوابم ایستاده بود. بالهای پرنده را بست، بازوی مرا گرفت و پرنده را پیش پایم افکند.»
انکیدو گفت: «آن پرندهٔ توفان که دیدی، که همچون ابری بالای سرمان میچرخید، که چهرهاش هراسانگیز بود و صدایش آتش و نفسش مرگ، با نور هولناکش میدرخشید و تو ترسیده بودی. اما من پایش را گرفتم و تو را برخیزاندم. و آن مرد که دیدی، شمش بزرگ بود.»
و دوباره به راه افتادند.
بیست فرسنگ، و لقمهای غذا. سی فرسنگ دیگر، و اتراق. چاه، مشک، آرد، خانهٔ خواب. و نیمهشب، برای پنجمین بار:
«دوست من، تو مرا صدا کردی؟ پس چرا بیدار شدم؟ دوست من، خواب پنجم را دیدم.
گاو وحشیای را گرفته بودم. نعره کشید و زمین را شکافت. گرد و خاک را تا آسمان برافراشت و من خود را پیش او افکندم. اما کسی مرا گرفت، بازویم را گرفت و از آنجا بیرونم کشید. گونهام را نوازش کرد و از مشک خود به من آب داد.»
انکیدو گفت: «دوست من، آن که به سراغش میرویم، آن موجود شگفت، مگر همان گاو وحشی نیست؟ اما آن که دیدی شمش درخشان است که هنگامی که به او نیاز داری دستت را میگیرد. و آن که از مشکش به تو آب داد، خدای نگهبان خود توست، لوگالباندا (Lugalbanda)، پدرت. ما نخستین کسانی هستیم که با هومبابا میجنگیم؛ کاری که تاکنون هیچکس جرئتش را نداشته است.»
از باقی این لوح تنها پارههایی مانده است، اما از همین پارهها میدانیم که پس از آن چه شد. انکیدو با سخنانی دلیرانه به گیلگمش دل و جرئت داد. و درست در همان هنگام، صدای شمش از آسمان برآمد که فریاد زد:
«بشتابید! مگذارید به جنگل برود، مگذارید میان درختان پنهان شود. تا هنوز آن هفت ردای هولناکش را بر تن نکرده است، به سراغش بروید. اکنون تنها یکی را پوشیده و شش دیگر را از تن به در کرده است.»
از آن دوردست، از دل جنگل، نعرهٔ هومبابا برخاست. ترس به جان دو دوست افتاد. انکیدو گفت دست و پایش خشک شده و جانی در تن ندارد. اکنون نوبت گیلگمش بود که دلداریاش دهد. به یادش آورد که چه کوههایی را با هم پشت سر نهادهاند تا به اینجا برسند، و گفت اکنون هنگام پس کشیدن نیست، هنگام جنگیدن و نامآوری است.
و اینگونه، با دلی پر از ترس و سخنان بسیاری که به هم گفتند تا به خود جرئت دهند، دو دوست به لبهٔ جنگل سدر رسیدند.
بخش دوم: شرح و تفسیر
لوحی که مثل ترانه تکرار میشود
اگر قصهی این اپیزود را دنبال کرده باشید، حتماً متوجه شدهاید که یک بند چندین بار تکرار شد. «بیست فرسنگ، و لقمهای غذا. سی فرسنگ دیگر، و اتراق.» در متن اکدی این تکرار حتی کاملتر است. اندرو جرج توضیح میدهد که سهچهارم نخست لوح چهارم از یک الگوی سهبخشی ساخته شده که پنج بار تکرار میشود. بخش اول روایت سفر است: راه رفتن، اتراق، آیینهای پیش از خواب و بیدار شدن گیلگمش در نیمهشب. بخش دوم تعریف خواب است و بخش سوم تعبیر انکیدو. بخش اول هر بار تقریباً کلمهبهکلمه تکرار میشود، اما خوابها و تعبیرها هر بار فرق میکنند. ما در قصه بار اول این بند را کامل گفتیم و بعد هر بار کوتاهترش کردیم، چون خوانندهی امروز از تکرار کامل خسته میشود.
اما آیا شنوندهی بابلی هم خسته میشد؟ سوفوس هله در یکی از جستارهایش به این پرسش میپردازد و پاسخش برای ما که پادکست میسازیم بسیار جالب است. او میگوید خوانندهی امروز وقتی به تکرار میرسد از رویش میپرد و دنبال اطلاعات تازه میگردد. اما شنوندهای که قصه را از زبان یک راوی میشنود نمیتواند جلو بزند. باید قصه را از اول تا آخر بشنود. و برای او، تکرار راهی برای ساختن تعلیق است. هر بار که بند آشنا تکرار میشود، شنونده با دلی که به گلویش رسیده منتظر میماند تا بفهمد خواب این بار چیست.
هله، به نقل از سلنا ویسنام، یک قدم جلوتر میرود. ویسنام میگوید تکرارهای گیلگمش شاید مثل ترجیعبند یک ترانه کار میکردند. ما از شنیدن دوبارهی ترجیعبند یک آهنگ خسته نمیشویم. ذهنمان از بازشناختن صدایی آشنا لذت میبرد، چون میداند بعدش چه میآید. و تکرار در موسیقی وقتی بیشترین اثر را دارد که با تنوع همراه باشد: بندها عوض میشوند و ترجیعبند ثابت میماند. هله میگوید این دقیقاً همان چیزی است که در لوح چهارم اتفاق میافتد. بند سفر ترجیعبند است و خوابهای هولناک گیلگمش بندهای متغیر. اگر این لوح را مثل یک قطعهی موسیقی بشنویم، تکرارهایش بیشتر به ترجیعبندی گیرا شبیهاند تا به وردی کسلکننده، و مثل یک افسون در ذهن شنونده لانه میکنند.
هله در اینجا جملهای از گرترود استاین، نویسندهی آمریکایی، را نقل میکند: در شعر چیزی به نام تکرار وجود ندارد، فقط «تأکید» وجود دارد. حتی وقتی دقیقاً همان کلمات دوباره گفته میشوند، تأکیدشان فرق میکند. و جالب است که استاین برای توضیح حرفش مثالی از آشور میزند. میگوید نخستین بار که این را واقعاً فهمید، وقتی بود که کتابی دربارهی کاوشهای نینوا میخواند، و دید هر تمدنی پیش از آنکه از میان برود به شیوهی خودش «تأکید» کرده است.
البته جرج یک نکته را هم یادآوری میکند. در نسخههای کهنتر، تکرار کامل نبود. در نسخهی بابلی قدیم، گیلگمش هر بار که از خواب بیدار میشد میگفت این خواب از خواب قبلی هم هولناکتر بود، و این جمله هر بار به شکلی کمی متفاوت بیان میشد. یعنی ترس اوج میگرفت. ویراستار نسخهی معیار این تنوع را حذف کرد و یک سطر ثابت به جایش گذاشت. هله در جای دیگری میگوید نسخهی معیار بهطور کلی تنوع ظریف نسخهی کهن را با بولدوزر صاف کرده و تکرارهای طولانی و یکنواخت به جایش گذاشته است.
پنجاه فرسنگ در روز
بیایید کمی حساب کنیم. واحدی که متن اکدی برای مسافت به کار میبرد «بێرو» است، که ما در قصه «فرسنگ» گفتیم. جرج توضیح میدهد که یک بێرو در اصل یکدوازدهم شبانهروز بود، یعنی دو ساعت، و به عنوان واحد طول، مسافتی بود که انسان در دو ساعت راه میرفت، حدود ده تا یازده کیلومتر. دو پهلوان بعد از بیست بێرو غذا میخورند و بعد از سی بێروی دیگر اتراق میکنند، یعنی پنجاه بێرو در روز. این حدود پانصد کیلومتر در روز است.
برای مقایسه، جرج از کتیبههای اسرحدون، پادشاه آشور، نقل میکند که سپاه آشور در لشکرکشی در سرزمین دشمن معمولاً روزی دو بێرو راه میرفت. و بر پایهی یک سفرنامهی بابلی قدیم، گروهی که با شتاب حرکت میکرد میتوانست روزی تا سی کیلومتر برود، یعنی حدود سه بێرو. پس دو پهلوان ما هر روز مسافتی را میپیمودند که یک آدم معمولی در هجده روز طی میکرد. و در سه روز، به قول خود متن، «یک ماه و نیم راه» رفته بودند.
جرج میگوید کوشش برای تطبیق این اعداد با جغرافیای واقعی بیحاصل است. برخی پژوهشگران حساب کردهاند که این مسافت تقریباً برابر راه معمول از جنوب بینالنهرین تا لبنان است. اما در لوح چهارم این سفر سهروزه پنج بار تکرار میشود، پس کل سفر پانزده روز طول کشیده و دو پهلوان باید چند هزار کیلومتر راه رفته باشند. جرج جملهای از بنو لاندسبرگر، آشورشناس بزرگ آلمانی، را نقل میکند: «هرچه داستانهای گیلگمش جوانتر میشوند، بیشتر به قصهی پریان شبیه میشوند.»
چاه، آرد و خانهی خواب
هر شب، پیش از خواب، دو پهلوان آیینی را به جا میآورند. جرج میگوید این آیین «پرورش خواب» است، یعنی کارهایی که برای دیدن خوابی پیامبرانه انجام میدادند. در خاور نزدیک باستان این رسمی شناختهشده بود و در متنهای دیگر بابلی هم نمونههایی از آن داریم.
نخست، رو به آفتاب غروب چاهی میکنند. جرج توضیح میدهد که در لوح ییل، که بخشی از نسخهی بابلی قدیم است، ریشسفیدان اوروک پیش از سفر دقیقاً همین را به گیلگمش سفارش کرده بودند: هر شب چاهی بکن، مشکهایت را از آب پاک پر کن، و از آن آب برای شمش و لوگالباندا نذر بریز. پس این چاه فقط برای آب خوردن نیست. هم آب سفر است و هم آب نذر.
جرج در فصلی دیگر نشان میدهد که گیلگمش در سنت بابلی با چاهکندن پیوندی دیرینه داشت. در پیشدرآمد حماسه شنیدیم که «در دامنهی تپهها چاه کند». و در یک آیین بابلی، چاهکن پیش از آنکه نخستین کلنگ را برای کندن چاهی تازه بزند، باید میگفت: «چاه گیلگمش!» گیلگمش نمونهی ازلی همهی چاهکنان کامیاب بود و بردن نامش برای کار خوشیمن بود. اما پیوند عمیقتری هم در کار است. پیش از آنکه نخستین آبی که از چاه تازه بیرون میآمد نوشیده شود، باید مقداری از آن برای شمش، برای خدایان جهان زیرین و برای ارواح خویشان مرده نذر میشد. چاه نقطهی تماس با جهان زیرین بود، و همانطور که در اپیزود قبل دیدیم، گیلگمش یکی از فرمانروایان جهان زیرین شمرده میشد.
بعد گیلگمش بالای کوه میرود و آرد مقدس بر قله میپاشد و از کوه میخواهد که خوابی برایش بفرستد. و انکیدو چیزی میسازد که هله «خانهای برای خدای خواب» ترجمه کرده است. جرج این را «بیت زاقیقی» میخواند، یعنی خانهی زاقیقو. زاقیقو روحی بود که خواب میآورد و در دستگاه خدایان بابلی جایی داشت، به عنوان یکی از فرزندان شمش. یعنی خدای خورشید، که دو پهلوان سفرشان را به او سپردهاند، از طریق فرزندش در خواب با آنها سخن میگوید.
گیلگمش وسط دایرهای از آرد میخوابد، که جرج آن را دایرهای جادویی میداند، و انکیدو جلوی در دراز میکشد، «مثل یک تله». جرج اشاره میکند که در لوح دوم انکیدو نگهبان شبانهی چوپانها بود و شبها بیدار میماند تا گرگها را دور کند. شاید اینجا هم همان نقش را دارد: پاسدار آستانه، مثل دامی که سر راه هر خطری پهن شده باشد.
«تو صدام کردی؟»
یکی از زیباترین بخشهای این لوح لحظهی بیدار شدن گیلگمش است. «دوست من، تو مرا صدا کردی؟ پس چرا بیدار شدم؟ تو به من دست زدی؟ پس چرا چنین دلنگرانم؟ خدایی از اینجا گذشت؟ پس چرا تنم بیحس شده است؟»
این سه پرسش حال کسی را توصیف میکنند که از کابوسی ناگهان بیدار شده و هنوز نمیداند کجاست. هنوز حس میکند چیزی بیدارش کرده، کسی صدایش زده یا لمسش کرده، و این حس آنقدر واقعی است که فکر میکند شاید خدایی از کنارش گذشته. جرج یادآوری میکند که در نسخهی بابلی قدیم این صحنه کمی متفاوت است. آنجا گیلگمش از دوستش گله میکند که چرا بیدارش نکرده. اما در نسخههای بعدی، گیلگمش از انکیدو میپرسد که آیا او بیدارش کرده است.
و جالب است که هله در جستاری دیگر یادآوری میکند که در این حماسه تقریباً هیچ پرسشی پاسخ مستقیم نمیگیرد. اینجا هم انکیدو به هیچکدام از این سه پرسش جواب نمیدهد. مستقیم سراغ تعبیر خواب میرود.
کدام خوابها؟
یکی از جالبترین مسائل این لوح این است که دقیقاً نمیدانیم گیلگمش در نسخهی معیار چه خوابهایی دیده است. جرج توضیح میدهد که از پنج خواب نسخهی معیار، هیچکدام کامل نمانده است. خواب سوم، یعنی توفان، بهتر از بقیه حفظ شده، اما خواب دوم و چهارم تقریباً به کلی از میان رفتهاند. به همین دلیل هله، مثل لوحهای قبل، شکافها را با نسخههای کهنتر پر کرده است.
و اینجا با چیز شگفتانگیزی روبهرو میشویم. جرج جدولی از همهی نسخههای موجود فراهم کرده و نشان میدهد که ترتیب و نوع خوابها در نسخههای مختلف یکسان نیست. در یکی از لوحهای بابلی قدیم که امروز در مجموعهای در نروژ نگهداری میشود، خواب اول بهمن کوه است و خواب دوم توفان. در لوحی دیگر از نیپور، خواب سوم یک گاو است و خواب چهارم پرندهی انزو. در لوحی از تل حرمل، نزدیک بغداد امروز، خوابی هست دربارهی یک گاو وحشی. و نسخهی معیار با هیچکدام از اینها کاملاً جور نیست. جرج نتیجه میگیرد که حتی در دورهی بابلی قدیم، دستکم دو ترتیب متفاوت از خوابها وجود داشت.
پس آنچه شما در قصهی این اپیزود شنیدید، در واقع لحافی چهلتکه است که از چند لوح متفاوت، از چند شهر متفاوت و از چند قرن متفاوت دوخته شده. هیچ کاتب بابلیای این پنج خواب را دقیقاً به این شکل و به این ترتیب نخوانده است. این را باید به خاطر داشت، و در عین حال لذت برد، چون همین تنوع نشان میدهد که داستان گیلگمش در جهان باستان چقدر زنده بود و هر راوی و هر کاتبی آن را به شیوهی خودش تعریف میکرد.
همان لوح نروژی جزئی جالب دیگری هم دارد. در آن، مقصد دو پهلوان نه «کوه لبنان»، بلکه «سرزمین اِبلا» است. اِبلا شهری باستانی در سوریهی امروز بود. جرج میگوید این نشان میدهد که آن نسخه مربوط به زمانی است که یکی از منابع کوهستانی چوب سدر در قلمرو اِبلا قرار داشت، و احتمالاً منظور کوههای آمانوس است. در یک شعر سومری هم آمده است که چوبهای قایق مقدس نانا، خدای ماه، را «از جنگل اِبلا» آوردند.
هومبابا در خواب: هرگز به شکل انسان
حالا به خود خوابها نگاه کنیم. جرج به نکتهی مهمی توجه میدهد: هومبابا در هیچکدام از این خوابها به شکل انسان ظاهر نمیشود. همیشه نیرویی غیرانسانی و طبیعی است: بهمن کوه، توفان آتشین، گاو، پرندهی انزو، گاو وحشی. همهی اینها در یک چیز مشترکاند: نیرویی هراسانگیز و خشونتی بنیادین که آنها را نماد مناسبی برای نگهبان وحشتناک جنگل سدر میکند. یادتان هست که در لوح دوم، هومبابا را هم فقط با استعاره شناختیم: «نعرهاش سیلاب است، صدایش آتش است و نفسش مرگ.»
جرج یک نکتهی دستوری هم دارد که معنای تعبیر انکیدو را عوض میکند. انکیدو در تعبیر خواب کوه میگوید: «آن موجود عجیب، مگر همان کوه نیست؟» پژوهشگران پیشین این جمله را منفی میخواندند: «او کوه نیست، او چیز دیگری است.» اما لوح نروژی نشان داد که در این جمله یک نشانهی پرسشی هست، پس جمله پرسشی بلاغی است و معنایش «آری، او همان کوه است» است. و عبارتی که همراهش آمده، و ما «موجود عجیبالخلقه» ترجمه کردیم، به نظر جرج یعنی هومبابا موجودی یگانه است، کاملاً بیشباهت به هر آفریدهی دیگری.
خواب توفان را بعضی پژوهشگران توصیف یک آتشفشان دانستهاند. آتش از آسمان میبارد، زمین میغرد و همهجا تاریک میشود. اما جرج میگوید از روایت کاملتر این خواب در لوح نروژی روشن است که موضوع توفان است و «آتشی که میبارد» همان آذرخش است.
پرندهی انزو
در خواب چهارم، گیلگمش پرندهای غولآسا میبیند که هله آن را «پرندهی توفان» ترجمه کرده است. نام اکدی این پرنده «اَنزو» است، و شنوندهی بابلی اسطورهاش را خوب میشناخت. انزو در اسطورههای بینالنهرین موجودی بود به شکل عقابی با سر شیر، که لوح سرنوشتها را از انلیل، شاه خدایان، دزدید. لوح سرنوشتها نماد قدرت برتر بر جهان بود، و نینورتا، قهرمان جوان خدایان، به جنگ انزو رفت، او را کشت و لوح را بازگرداند، و به پاداش این کار به جایگاهی والاتر رسید.
پس وقتی گیلگمش در خواب انزو را میبیند و مردی بالهای پرنده را میبندد و آن را پیش پای او میاندازد، شنوندهی بابلی نبرد نینورتا با انزو را به یاد میآورد. گیلگمش در نقش قهرمان جوان خدایان قرار میگیرد و هومبابا در نقش هیولایی که نظم جهان را تهدید میکند. در اپیزود اول دیدیم که جرج عبارت «بافته شده برای نبرد» را در توصیف انکیدو «استوارشده به دست نینورتا» میخواند. حالا نینورتا دوباره در پسزمینهی داستان پیدا میشود. و یادتان باشد که توصیف انزو در این خواب، «صدایش آتش است و نفسش مرگ»، کلمهبهکلمه همان توصیف هومباباست.
مردی که از نور میآید
در تقریباً همهی خوابها یک الگو تکرار میشود. گیلگمش زیر نیرویی هولناک گیر افتاده، و ناگهان مردی، و گاهی دو مرد، از ناکجا پیدا میشود و او را نجات میدهد. جرج این مرد را به شوخی «شوالیهای با زره درخشان» مینامد. و انکیدو هر بار توضیح میدهد که او شمش، خدای خورشید است. با کمک او، گیلگمش بیشک در نبرد با هومبابا پیروز خواهد شد.
اما در خواب پنجم یک جزئی ظریف هست که ارزش دارد به آن توجه کنیم. کسی از مشک خودش به گیلگمش آب میدهد، و انکیدو میگوید این لوگالباندا است، خدای نگهبان گیلگمش. حالا آن سفارش ریشسفیدان را به یاد بیاورید: هر شب چاهی بکن و از آب آن برای شمش و لوگالباندا نذر بریز. گیلگمش هر شب برای لوگالباندا آب ریخته بود، و حالا در خواب، لوگالباندا از مشک خودش به او آب میدهد. نذر پاسخ گرفته است.
تعبیرهایی که زیادی خوشبیناند
همهی خوابهای گیلگمش کابوساند. بهمن، توفان، پرندهی آتشین، گاو وحشی. و همهی تعبیرهای انکیدو خوشبینانهاند: «خوابت خوب است». هله میگوید همین تضاد نخستین جایی است که بدگمانی ما بیدار میشود که شاید این سفر آنقدرها هم مورد رضایت خدایان نباشد. هر شب دو پهلوان خانهی خواب میسازند و برای نشانهای نیک دعا میکنند، و هر بار خوابی که میآید کابوس است. با این همه، انکیدو هر بار موفق میشود این رؤیاهای دوزخی را نشانهی پیروزی حتمی تعبیر کند، و دو پهلوان به راهشان ادامه میدهند.
پرسشی که حماسه پیش روی ما میگذارد این است: آیا انکیدو حقیقت را میگوید، یا فقط چیزی را که گیلگمش میخواهد بشنود؟ از یک نظر، تعبیرهایش درست از آب درمیآیند. دو پهلوان واقعاً هومبابا را شکست میدهند و شمش واقعاً با بادهایش کمکشان میکند. اما از نظر دیگر، این پیروزی به مرگ خود انکیدو میانجامد. کابوسها شاید چیزی را میدیدند که تعبیرها نمیخواستند ببینند.
انکیدو، خوابگزار
یک نکتهی دیگر را هم از جرج بشنوید. در لوح یکم، نینسون خوابهای گیلگمش را تعبیر کرد. حالا این کار را انکیدو میکند. جرج میگوید در ادبیات بینالنهرین، خوابگزاری اغلب کار زنی نزدیک بود، مثل نینسون در اینجا یا گشتینانه، خواهر دوموزی، که در یکی از اسطورههای سومری خواب برادرش را تعبیر میکند. جرج میگوید خوابگزاری دستکم در بینالنهرین هنری شهودی بود، بهطور سنتی هنری زنانه، که به آموزش علمی یا درباری نیاز نداشت. و به همین دلیل انکیدو، که در دشت بزرگ شده و هیچ آموزشی ندیده، میتواند این نقش را بازی کند. او نزدیکترین همدم گیلگمش است، پس طبیعتاً رازدارش هم هست.
حماسه این تناقض را در یک عبارت جا داده است. وقتی گیلگمش از انکیدو میخواهد خوابش را تعبیر کند، راوی میگوید: «او که در دشت زاده شد، میتواند رایزنی کند.» هله این را «بچهی بیابان، دقیقاً همان کسی بود که باید از او میپرسیدی» ترجمه کرده است. جرج میگوید کنار هم نشاندن ریشهی بیسواد انکیدو و زیرکیاش در تعبیر خواب، ابزاری شاعرانه و درخور توجه است.
و هله یک نکتهی دیگر را هم یادآوری میکند. حماسهی گیلگمش را میتوان مجموعهای از گونههای ادبی دانست: سرود ستایش، ضربالمثل، دعا، افسانهی عامیانه، نفرین، سوگنامه. و گزارش خواب در ادبیات اکدی خودش گونهای ادبی به شمار میرفت. لوح چهارم در واقع یک «کتاب خواب» کوچک است در دل یک حماسه.
ترس، به نوبت
در پایان لوح، وقتی دو دوست نعرهی هومبابا را از دور میشنوند، ترس بر هر دو چیره میشود. انکیدو میگوید دستوپایش خشک شده و نیرو ندارد، و این بار گیلگمش است که او را دلداری میدهد. در لوح نروژی هم صحنهای مشابه هست: دو پهلوان صدای نعرهی هووَوا را از دور میشنوند و انکیدو، که پیشتر او را دیده، آشکارا میترسد. گیلگمش نگران میشود و میپرسد چرا، و انکیدو میگوید نمیتوانند در برابر یورش او تاب بیاورند.
هله این جابهجایی را مهم میداند. یادتان هست که در لوح دوم، گیلگمش انکیدو را به خاطر ترسش سرزنش کرد: «از مرگ میترسی؟ پس این دلاوری به چه کار میآید؟» و در لوح سوم، بزرگان اوروک گفتند «بگذار انکیدو جلو برود»، یعنی خواستند رابطهی این دو را در قالب رهبر و پیرو بریزند. اما در طول سفر، دو دوست مدام جایشان را عوض میکنند. گاهی یکی میترسد و دیگری دلداری میدهد، و گاهی برعکس. هله، به پیروی از گینن و موریس، میگوید برای آنها مهم نیست چه کسی رهبر است و چه کسی پیرو، چون یکدیگر را کاملاً برابر میبینند و هر کدام میتوانند هر دو نقش را بازی کنند.
هله در جستاری دیگر همچنین میگوید سخنان قهرمانانهی این دو در آغاز سفر بیشتر حرف است تا واقعیت. آنها با بزرگی از بیاعتنایی به مرگ سخن میگویند، اما در واقع سرشار از ترساند و باید مدام به نوبت به هم دل بدهند.
جرج یادآوری میکند که دلگرمی دادن انکیدو به گیلگمش پیش از نبرد، در شعرهای سومری هم پیشینه دارد. در آنجا جملهای ستایشآمیز بارها تکرار میشود که انکیدو و دیگران برای دل دادن به گیلگمش میگویند: «هلا، هورا! ای نهال بلندبالا، ای نجیبزادهای که خدایان به تو شادماناند، ای گاو خشمگین که آمادهی نبرد ایستادهای، ای سرور جوان بیلگمس، که در اوروک گرامیات میدارند!»
هفت ردای ترس
لوح چهارم با فریاد شمش از آسمان به پایان میرسد: تا هومبابا هنوز هفت ردایش را نپوشیده، به او حمله کنید. الان فقط یکی را پوشیده و شش تا را درآورده.
این «ردا»ها چیستند؟ هله توضیح میدهد که در اندیشهی بابلی، خدایان و دیوها و هیولاها با نوری هیبتانگیز احاطه شده بودند که به آن «مِلَمّو» میگفتند، نوعی هالهی ترس و شکوه. هومبابا هفت تا از این هالهها دارد. و هله به کشفی تازه اشاره میکند که جرج و همکارش فاروق الراوی منتشر کردهاند: در دستنوشتهای تازه از لوح پنجم معلوم شد که این هفت هاله در واقع موجوداتی زنده و نامدار بودند، و در واقع پسران هومبابا. این را در اپیزود بعد بیشتر خواهیم شکافت.
هومبابا اکنون تنها یک ردا بر تن دارد. فرصت کوتاه است. دو دوست به لبهی جنگل سدر رسیدهاند. در اپیزود بعد، پا به درون جنگل خواهیم گذاشت، و به گفتهی جرج و الراوی، آنچه آنجا میبینیم «یکی از نادر قطعههای شعر روایی بابلی است که به توصیف طبیعت اختصاص یافته».
لوحهای دیگر حماسهٔ گیلگمش
لوح پیشین: لوح سوم: «سالم برگرد». لوح بعدی: لوح پنجم: «آنجا ایستادند». برای آشنایی با کل حماسه، مقدمهٔ حماسهٔ گیلگمش را بخوانید.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- سوفوس هله، گیلگمش؛ ترجمهای تازه از حماسهٔ کهن (Gilgamesh: A New Translation of the Ancient Epic)، انتشارات دانشگاه ییل، ۲۰۲۱.
- اندرو جرج، حماسهٔ بابلی گیلگمش (The Babylonian Gilgamesh Epic: Introduction, Critical Edition and Cuneiform Texts)، دو جلد، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۰۳.
