مینروا؛ ایزدبانوی خرد، هنرها و جشن صنعتگران روم

شنیداری ۶ دقیقه خواندن
مینروا؛ ایزدبانوی خرد، هنرها و جشن صنعتگران روم
تندیس موسوم به «پالاس ولتری» (Pallas de Velletri)، نسخهٔ رومی از اثری یونانی، موزهٔ لوور. عکس: Shonagon، ویکی‌مدیا کامنز، CC0

مینروا (Minerva) را معمولاً همتای رومی آتنا می‌دانیم، ایزدبانوی خرد. اما مینروا پیش از آنکه رومیان با آتنا آشنا شوند، ایزدبانویی ایتالیایی بود که اتروسک‌ها او را منروا (Menrva) می‌نامیدند. برای رومیان او بیش از هر چیز پشتیبان صنعتگران، هنرمندان، پزشکان و آموزگاران بود. در این مقاله اول داستان مشهور آراخنه را به روایت اووید می‌خوانیم، بعد داستانی رومی‌تر دربارهٔ نی‌لبک و نوازندگان، و در پایان می‌بینیم مینروا در زندگی روزمرهٔ روم چه نقشی داشت.

تندیس پالاس ولتری، موزهٔ لوور
تندیس موسوم به «پالاس ولتری» (Pallas de Velletri)، نسخهٔ رومی از اثری یونانی، موزهٔ لوور. عکس: Shonagon، ویکی‌مدیا کامنز، CC0

دختری که با ایزدبانو مسابقه داد

در لیدیه (Lydia) دختری به نام آراخنه (Arachne) زندگی می‌کرد. خانواده‌اش نامی نداشت؛ پدرش رنگرزی ساده بود. اما آراخنه چنان بافنده‌ای بود که پریان کوه و رود دست از کار می‌کشیدند تا بافتنش را تماشا کنند. همه می‌گفتند این هنر را باید از پالاس (Pallas)، ایزدبانوی بافندگی، آموخته باشد. آراخنه این را برنمی‌تافت و می‌گفت: «بگذار با من مسابقه بدهد.»

ایزدبانو در هیئت پیرزنی به دیدارش آمد و او را پند داد که در میان آدمیان سرآمد باشد، اما سر در برابر خدایان فرود آورد. آراخنه پیرزن را تحقیر کرد و گفت اگر ایزدبانو از مسابقه می‌ترسد، چرا خودش نمی‌آید؟ پیرزن گفت: «آمده است» و چهرهٔ راستین خود را نشان داد. پریان به خاک افتادند، اما آراخنه بر سر حرفش ماند.

هر دو پشت دستگاه نشستند. ایزدبانو بر پارچه‌اش مسابقهٔ خود با نپتون (Neptunus) بر سر شهر آتن را بافت و در چهار گوشه، داستان آدمیانی را که با خدایان درافتاده و کیفر دیده بودند، تا هشداری باشد. آراخنه اما فریب‌های خدایان را بافت: ژوپیتر که در هیئت گاو اروپا را ربود، و ماجراهای دیگری از این دست. اووید می‌گوید نه پالاس و نه حتی خودِ «حسد» نمی‌توانست در کار او عیبی بیابد.

همین بی‌عیبی خشم ایزدبانو را برانگیخت. پارچه را درید و با ماکوی چوبی چند بار بر سر آراخنه کوبید. آراخنه تاب این خواری را نیاورد و خود را حلق‌آویز کرد. ایزدبانو دلش سوخت، اما نه چندان: گفت زنده بمان، ولی آویخته بمان. شیرهٔ گیاهی جادویی بر او پاشید. موهایش ریخت، سرش کوچک شد، انگشتانش پاهایی باریک شد و از تنش جز شکم چیزی نماند. آراخنه عنکبوت شد و هنوز می‌بافد. واژهٔ «آراکنید» (arachnid) که امروز برای عنکبوتیان به کار می‌رود از نام همین دختر است.

اووید در «دگردیسی‌ها» ایزدبانو را پالاس می‌نامد، اما خوانندگان رومی او را همان مینروای خودشان می‌شناختند.

نی‌لبکی که به آب افتاد

اووید در «فاستی» (Fasti) داستان دیگری هم دارد. مینروا نخستین کسی بود که از چوب شمشاد نی‌لبک ساخت و در ضیافتی نواخت. اما در آب چشمه‌ای چهرهٔ خود را دید، با گونه‌هایی که از دمیدن باد کرده بود. گفت هیچ هنری به این زشتی نمی‌ارزد و نی‌لبک را دور انداخت. ساتیری به نام مارسیاس (Marsyas) آن را یافت، چنان نواختن آموخت که آپولون را به مسابقه خواند، و جانش را بر سر این گستاخی باخت.

با این همه، نوازندگان نی‌لبک در روم مینروا را پشتیبان خود می‌دانستند و داستانی خنده‌دار هم از آنان به جا مانده است. تیتوس لیویوس (Titus Livius) می‌گوید در ۳۱۱ پیش از میلاد، بازرسان شهر جشن سالانهٔ نوازندگان در پرستشگاه ژوپیتر را ممنوع کردند. نوازندگان قهر کردند و همگی به شهر تیبور (Tibur) رفتند. روم بی‌نوازنده ماند و هیچ آیینی بی‌موسیقی برگزار نمی‌شد. مردم تیبور به خواهش رومیان نوازندگان را به ضیافتی خواندند، آن‌قدر به آنان شراب دادند که خوابشان برد، بعد آنان را در گاری‌ها انداختند و شبانه به روم بردند. صبح نوازندگان در میدان شهر بیدار شدند. رومیان جشنشان را به آنان بازگرداندند و از آن پس، هر سال در میانهٔ ژوئن، نوازندگان با نقاب و جامهٔ بلند در شهر می‌گشتند و این ماجرا را جشن می‌گرفتند.

مینروا کیست؟

مینروا یکی از سه خدای «سه‌گانهٔ کاپیتولی» بود و در پرستشگاه بزرگ کاپیتول، کنار ژوپیتر و یونو، تالاری از آنِ خود داشت. اما جای اصلی او در زندگی روزمره بود. پرستشگاهش بر تپهٔ آونتین محل گردهمایی صنف نویسندگان و بازیگران شد.

جشن بزرگ او «کوینکواتروس» (Quinquatrus) نام داشت و از ۱۹ تا ۲۳ مارس برگزار می‌شد. نام جشن در اصل یعنی «روز پنجم پس از نیمهٔ ماه» و جشن احتمالاً یک‌روزه بوده، اما رومیان آن را پنج روز گرفتند. اووید فهرست کسانی را که در این روزها به درگاه مینروا دعا می‌کردند آورده است: بافندگان، رنگرزان، کفاشان، نجاران، پزشکان، نقاشان، پیکرتراشان و آموزگاران. دانش‌آموزان در این روزها تعطیل بودند و آموزگاران مزدشان را می‌گرفتند.

رومیان دربارهٔ کسی که بی‌استعداد کاری می‌کرد می‌گفتند «برخلاف میل مینروا» (invita Minerva). کیکرو (Cicero) و هوراس (Horatius) هر دو این تعبیر را به کار برده‌اند. یعنی مینروا فقط خدای دانش نبود؛ خدای قریحه هم بود، آن استعداد درونی که بی‌آن هیچ هنری به سرانجام نمی‌رسد.

پالادیوم: راز پرستشگاه وستا

رومیان باور داشتند که آینیاس تندیس کوچک و کهنی از پالاس را از تروای سوخته نجات داده و به ایتالیا آورده است. این تندیس، «پالادیوم» (Palladium)، ضامن بقای شهر بود و در پرستشگاه وستا پنهان نگه داشته می‌شد، جایی که هیچ مردی حق دیدنش را نداشت. پلینی مهتر (Plinius) می‌گوید در ۲۴۱ پیش از میلاد که پرستشگاه آتش گرفت، کاهن بزرگ، لوکیوس کایکیلیوس متلوس (Lucius Caecilius Metellus)، به درون آتش رفت و پالادیوم را نجات داد، اما بینایی‌اش را از دست داد. رومیان او را قهرمان دانستند و حق ویژه‌ای به او دادند: اجازه داشت با گردونه به مجلس سنا برود.

مینروا و آتنا

آتنای یونانی ایزدبانوی جنگ هم بود و نگهبان شهر آتن. در روم، جنگ کار مارس بود و مینروا بیشتر به هنر و پیشه می‌پرداخت. با این همه، هرچه آشنایی رومیان با فرهنگ یونانی بیشتر شد، مینروا هم کلاهخود و سپر و جغد آتنا را بیشتر به خود گرفت. امروز تصویر او بر نشان بسیاری از دانشگاه‌ها و انجمن‌های علمی دیده می‌شود، همان‌جاهایی که اگر رومیان زنده بودند، بی‌شک در کوینکواتروس تعطیل می‌کردند.

همهٔ چهره‌های اساطیر روم در دانشنامهٔ اساطیر گرد آمده‌اند.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

  • اووید، دگردیسی‌ها (Metamorphoses)، کتاب ششم، بیت‌های ۱ تا ۱۴۵.
  • اووید، فاستی (Fasti)، کتاب سوم، بیت‌های ۸۰۹ تا ۸۴۸ و کتاب ششم، بیت‌های ۶۴۹ تا ۷۱۰؛ ترجمهٔ انگلیسی آنلاین از ای. اس. کلاین.
  • تیتوس لیویوس، تاریخ روم از بنیان شهر (Ab Urbe Condita)، کتاب نهم، بخش ۳۰.
  • وارو، دربارهٔ زبان لاتین (De Lingua Latina)، کتاب ششم، بند ۱۴.
  • کیکرو، دربارهٔ وظایف (De Officiis)، کتاب یکم، بند ۱۱۰.
  • پلینی مهتر، تاریخ طبیعی (Naturalis Historia)، کتاب هفتم، بند ۱۴۱.
در ادامه بخوانید

روایت‌های دیگری از روم

یونو؛ ملکهٔ خدایان، غازهای کاپیتول و ماه ژوئن
روم

یونو؛ ملکهٔ خدایان، غازهای کاپیتول و ماه ژوئن

یونو، ملکهٔ خدایان روم و همسر ژوپیتر؛ داستان تندیسی که پذیرفت به روم بیاید، غازهای مقدسی که شهر را از گول‌ها نجات دادند، پیوند نام او با پول و ماه ژوئن و دشمنی‌اش با آینیاس.

قسمت پادکست ۵ دقیقه خواندن
ژوپیتر؛ فرمانروای کاپیتول، خدای سوگند و پیروزی
روم

ژوپیتر؛ فرمانروای کاپیتول، خدای سوگند و پیروزی

ژوپیتر، بزرگ‌ترین خدای روم؛ داستان خدای مرزی که از کاپیتول بیرون نرفت، سری که در پی پرستشگاه پیدا شد، رژهٔ پیروزی سرداران، کاهنی با عجیب‌ترین قاعده‌ها و تفاوت ژوپیتر با زئوس.

قسمت پادکست ۶ دقیقه خواندن

پادکست تحوت را در سایر پادگیرها بشنوید