ژوپیتر؛ فرمانروای کاپیتول، خدای سوگند و پیروزی
اگر از یک رومی میپرسیدی بزرگترین خدایت کیست، بیدرنگ میگفت: ژوپیتر (Iuppiter)، «بهترین و بزرگترین» (Optimus Maximus). ما معمولاً او را همان زئوس یونانی میدانیم و از جهتی هم درست است، چون نام هر دو از یک ریشهٔ کهن میآید. اما ژوپیتر رومی کمتر عاشقپیشه و بیشتر سیاستمدار بود: خدای آسمان، خدای سوگند، پشتیبان دولت و خدای پیروزی. در این مقاله اول داستان ساخته شدن بزرگترین پرستشگاه او را میخوانیم، بعد میبینیم ژوپیتر در زندگی رومیان چه جایی داشت و در پایان او را با زئوس مقایسه میکنیم.

خدایی که از جایش تکان نخورد
تارکوینیوس مغرور (Tarquinius Superbus)، آخرین پادشاه روم، میخواست بر تپهٔ تارپیا (Tarpeius)، بلندترین نقطهٔ شهر، پرستشگاهی بسازد که شایستهٔ ژوپیتر باشد. اما آن تپه خالی نبود. از روزگار کهن، پرستشگاههای کوچکی برای خدایان دیگر آنجا ساخته شده بود. رومیان هیچ خدایی را بیاجازه از خانهاش بیرون نمیکردند. پس فالگیران (augures) یکییکی از این خدایان پرسیدند که آیا راضیاند جای خود را به ژوپیتر بدهند.
پرندگان، که زبان فال بودند، برای همهٔ خدایان پاسخ مثبت دادند، جز یکی: ترمینوس (Terminus)، خدای سنگهای مرزی. تیتوس لیویوس (Titus Livius)، تاریخنگار رومی، میگوید نشانهها برای او هرگز موافق نیامد. رومیان این را به فال نیک گرفتند. خدای مرز از جایش تکان نخورده بود؛ پس مرزهای روم هم هرگز عقب نمینشست. سنگ ترمینوس را همان جا، درون پرستشگاه تازه، نگه داشتند. اووید (Ovid) میافزاید که بالای سر او سوراخی در سقف گذاشته بودند، چون ترمینوس باید همیشه آسمان را بالای سرش میدید. برخی نویسندگان یوونتاس (Iuventas)، ایزدبانوی جوانی، را هم در کنار او از خدایان سرسخت شمردهاند.
نشانهٔ دوم هنگام کندن پی پرستشگاه پیدا شد. کارگران به سر انسانی برخوردند که چهرهاش سالم مانده بود. پیشگویان گفتند این یعنی اینجا روزی «سرِ» جهان خواهد شد. به روایت لیویوس، نام تپه از همین داستان آمد: کاپیتولیوم (Capitolium)، از واژهٔ لاتین «کاپوت» (caput) به معنای سر.
تارکوینیوس پایان کار را ندید. رومیان پیش از آن او را از شهر بیرون راندند و پادشاهی را برانداختند. به گفتهٔ سنت، پرستشگاه ژوپیتر در نخستین سال جمهوری، ۵۰۹ پیش از میلاد، وقف شد. این بنا چند بار سوخت و دوباره ساخته شد و تا پایان جهان باستان دل دینی روم ماند.
ژوپیتر کیست؟
نام ژوپیتر در اصل چیزی شبیه «دیو-پاتر» (Dieu-pater) بوده، یعنی «پدرِ آسمانِ روشن». همین ترکیب را در یونانی «زئوس پاتر» (Zeus patēr) و در سنسکریت «دیائوس پیتر» (Dyaus Pitar) میبینیم. پس ژوپیتر و زئوس از یک نیای کهن هندواروپاییاند، خدای آسمان روز، که هر قوم به راه خود پرورده است.
ژوپیتر خدای آسمان و باران و آذرخش بود. جایی را که صاعقه به آن میخورد مقدس میدانستند، دورش را میبستند و کسی پا در آن نمیگذاشت. اما مهمتر از آن، او نگهبان سوگند و پیمان بود. لیویوس صحنهٔ بستن پیمانی را وصف میکند که در آن کاهنی از گروه فتیالها (fetiales) خوکی را با سنگ چخماق قربانی کرد و از ژوپیتر خواست که اگر رومیان پیمان را بشکنند، آنان را همانگونه بزند که او این خوک را زد.
ژوپیتر در کاپیتول تنها نبود. او با همسرش یونو (Iuno) و دخترش مینروا (Minerva) «سهگانهٔ کاپیتولی» را میساخت و هر کدام در آن پرستشگاه تالاری جداگانه داشتند. هر شهر تازهای که رومیان در سرزمینهای فتحشده میساختند، معمولاً کاپیتولی کوچک برای همین سه خدا داشت.
سرداری در جامهٔ خدا
بزرگترین افتخاری که یک سردار رومی میتوانست به دست آورد «تریومف» (triumphus) بود، رژهٔ پیروزی در شهر. سردار بر گردونهای چهاراسبه میایستاد، جامهٔ ارغوانی و زربفت بر تن داشت و پلینی مهتر (Plinius) میگوید چهرهاش را با شنگرف سرخ رنگ میزدند، همان رنگی که روزهای جشن بر چهرهٔ تندیس ژوپیتر میمالیدند. رژه از دروازهٔ شهر به راه میافتاد و در پرستشگاه ژوپیتر بر کاپیتول پایان مییافت. آنجا سردار تاج پیروزی را به خدا پیشکش میکرد و گاوهای سپید قربانی میشد.
برای یک روز، سردار به خدا شبیه میشد و همین رومیان را نگران میکرد. به گفتهٔ نویسندگانی از دورهٔ امپراتوری، کسی پشت سر سردار در گردونه میایستاد و آهسته به او یادآوری میکرد که فقط یک انسان است. مورخان امروز دربارهٔ درستی این جزئیات بحث دارند، اما همین روایت نشان میدهد که رومیان مرز میان افتخار و غرور را چقدر باریک میدیدند.
کاهنی با عجیبترین قاعدهها
کاهن ویژهٔ ژوپیتر «فلامن دیالیس» (Flamen Dialis) نام داشت و شاید سختترین زندگی را میان کاهنان روم داشت. آئولوس گلیوس (Aulus Gellius)، نویسندهٔ سدهٔ دوم میلادی، فهرست بلندی از ممنوعیتهای او آورده است. او نباید سوار اسب میشد و نباید سپاهی را آراسته برای جنگ میدید. نباید هیچ گرهی بر جامهاش میبود و انگشترش باید شکسته و توخالی میبود. به بز، گوشت خام، پیچک و لوبیا دست نمیزد و حتی نامشان را نمیبرد. سوگند نمیخورد و نباید بیش از سه شب پیاپی جز در بستر خود میخوابید. اگر همسرش، که خود کاهنه بود، میمرد، او هم باید از مقامش کنار میرفت.
این قاعدهها چنان دستوپاگیر بود که پس از مرگ یکی از این کاهنان در جنگهای داخلی، این مقام نزدیک به هفتاد سال خالی ماند. جالب اینکه ژولیوس سزار (Iulius Caesar) در نوجوانی برای همین مقام نامزد شده بود. اگر سولا (Sulla) جلوی کار را نگرفته بود، شاید سزار به جای فتح گول، تمام عمر را در روم و دور از اسب و سپاه میگذراند.
ژوپیتر و زئوس
زئوس یونانی در اسطورهها بیشتر قهرمان داستان است تا نهاد؛ داستانهایش پر از دگرگونی، فریب و ماجراهای عاشقانه است. ژوپیتر رومی در اصل چنین داستانهایی نداشت. شاعرانی مانند اووید بعدها همان داستانهای زئوس را با نام ژوپیتر بازگفتند، اما در دین رسمی روم، ژوپیتر بیش از آنکه شخصیتی داستانی باشد، پشتوانهٔ نظم بود: ضامن پیمانها، پشتیبان دولت و بخشندهٔ پیروزی.
این تفاوت چیزی دربارهٔ خود رومیان میگوید. یونانیان خدایانشان را در داستانها میشناختند و رومیان در آیینها، سوگندها و قانونها. امروز نام ژوپیتر بر بزرگترین سیارهٔ منظومهٔ شمسی نشسته است، و این شاید مناسبترین جا برای خدایی باشد که لقبش «بزرگترین» بود.
برای داستان سالهای آغازین روم، مقالهٔ اساطیر روم، قسمت اول را بخوانید. داستان چانهزدن نوما با ژوپیتر را هم در نوما و اگریا مییابید. همهٔ چهرههای اساطیر روم در دانشنامهٔ اساطیر گرد آمدهاند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- تیتوس لیویوس، تاریخ روم از بنیان شهر (Ab Urbe Condita)، کتاب یکم، بخشهای ۲۴ و ۵۵؛ کتاب دوم، بخش ۸.
- اووید، فاستی (Fasti)، کتاب دوم، دربارهٔ ترمینوس؛ ترجمهٔ انگلیسی آنلاین از ای. اس. کلاین.
- آئولوس گلیوس، شبهای آتیک (Noctes Atticae)، کتاب دهم، بخش ۱۵.
- پلینی مهتر، تاریخ طبیعی (Naturalis Historia)، کتاب ۳۳، بند ۱۱۱.
- سوئتونیوس، زندگی دوازده سزار: ژولیوس سزار، بند ۱.
- مری بیرد، تریومف رومی (The Roman Triumph)، انتشارات دانشگاه هاروارد، ۲۰۰۷.
- مری بیرد، جان نورث و سایمون پرایس، ادیان روم (Religions of Rome)، انتشارات دانشگاه کمبریج، ۱۹۹۸.
