داستان گاوچران و دختر شاه؛ قصهای از فولکلور ایرانی
این قصه را در قسمت «وانند» از مجموعهٔ قصههای فولکلور ایرانی پادکست تحوت، که در نوروز ۱۴۰۴ منتشر شد، میتوانید بشنوید.
روزی روزگاری پیرزنی بود که پسری داشت. او فقط یک گاوچران بود، اما بسیار دانا، باهوش و زیرک بود.یک روز به مادرش گفت:«مادر، برو پیش کدخدا و دخترش را برای من خواستگاری کن تا همسرم شود.»
مادرش گفت:«فرزندم، تو فقط یک گاوچران ساده هستی و چیزی در این دنیا نداری، چطور ممکن است او دخترش را به تو بدهد؟»
پسر پاسخ داد:«تو فقط برو، بقیهاش به تو مربوط نیست.»
پس مادرش رفت و به خانهی کدخدا رسید و گفت:«دخترت را به عقد پسرم در بیاور.»
کدخدا گفت:«باشد، من مخالفتی ندارم، اما او باید نامهای را به فلان شهر ببرد و جوابش را برای من بیاورد. اگر این کار را انجام دهد، دخترم را به او میدهم.»
مادر به خانه بازگشت و ماجرا را برای پسرش تعریف کرد. پسر برخاست، مقداری نان در گوشهی شالش پیچید و پس از خداحافظی با مادرش، راهی سفر شد.
چند ماه گذشت تا اینکه به شهری رسید. هنگامی که از نزدیکی دکان یک چلویی عبور میکرد، بوی برنج خوشطعم به مشامش رسید و زانوانش سست شد، چرا که چند روزی بود چیزی نخورده بود. ایستاد و چلوپز به او گفت:«جوان، چرا اینجا ایستادهای و اطراف را نگاه میکنی؟»
جوان گفت:«بوی چلو به مشامم خورد و از ضعف نزدیک بود بیفتم.»
چلوپز گفت:«اگر شاگرد من شوی، هر روز هرچقدر بخواهی به تو غذا میدهم.»
گاوچران پاسخ داد:«خیلی خوب»، و شاگرد چلوپز شد و با جدیت کار کرد.
استاد آشپز از او بسیار راضی بود و هیچ چیزی از او دریغ نمیکرد. اوضاع به همین منوال گذشت تا اینکه روزی چند سر بریده را بر بالای قلعه آویزان دید.
جوان پرسید:«استاد، این سرهای بریده مال کیست؟»
استاد آشپز پاسخ داد:«اگر میخواهی بدانی، پادشاه ما دختری دارد که قول داده است اگر کسی بتواند او را سه بار بدون اینکه با او حرف بزند یا دست به او بزند بیدار کند، با او ازدواج خواهد کرد، فرقی نمیکند که او چه کسی باشد. اما اگر کسی تلاش کند و موفق نشود، شاهزاده سرش را از تن جدا میکند.»
گاوچران گفت:«مرا نزد او ببر و معرفی کن تا ببینم چه پیش میآید.»پس او رفت و قرار ملاقاتی با شاهزاده گرفت.
پسر گفت:«امشب میآیم، اگر توانستم تو را بیدار کنم، از آنِ من خواهی شد، اما اگر موفق نشدم، من هم مثل دیگران هستم و تو میتوانی مرا بکشی.»
شاهزاده گفت:«بسیار خوب.»
شب فرارسید. گاوچران یک ملا را با خود برد و نزد شاهزاده رفت. آنها نشستند و دختر به خواب رفت، یا دستکم وانمود کرد که خوابیده است، اما در واقع کاملاً بیدار بود و گوش میداد.
جوان گفت:«ای آخوند! روزی سه مرد در راه سفر بودند که شبهنگام در مکانی خطرناک گرفتار شدند. آنها گفتند:«دزدها ممکن است امشب به ما حمله کنند و اموالمان را ببرند، پس باید نوبتی بیدار بمانیم.»یکی از این مسافران یک نجار بود، دیگری یک خیاط، و سومی یک ملا.
ابتدا نوبت نگهبانی نجار شد. اما خیلی زود خوابش گرفت. پس از جا برخاست، تکه چوبی دید و با تبر آن را تراشید و به شکل یک انسان درآورد. سپس آن را همانجا گذاشت و خیاط را بیدار کرد و گفت:«نوبت تو است.»
خیاط بیدار شد و به نگهبانی پرداخت. ناگهان جسم سیاهی را در تاریکی دید. نزدیک شد و دریافت که آن فقط یک تکه چوب تراشیدهشده است که به شکل انسان درآمده. او فهمید که این کارِ دست نجار است که میخواست هنر خود را نشان دهد.پس قیچیاش را برداشت، لباسی برای آن برید و آن را پوشاند. سپس ملا را بیدار کرد و گفت:«ملا، بیدار شو، حالا نوبت تو است.»»
پس ملا بیدار شد و سر جای خود نشست تا نگهبانی دهد. او متوجه شد که کسی یک پیکرهی چوبی ساخته و آن را لباس پوشانده است.
گفت:«آه! این دو نفر خواستهاند مهارت خود را به من نشان دهند.»
سپس به کنار آب رفت، وضو گرفت و شروع به نماز خواندن کرد. رو به سوی خانهی خدا گفت:«ای پروردگار! خودت میدانی که این همراهانم خواستهاند مهارت خود را به رخ من بکشند. مرا شرمنده مکن و به این پیکر بیجان، زندگی ببخش.»
پس از درگاه پروردگار جهانیان، جان در آن پیکرهی چوبی دمیده شد.
مدتی بعد، آن دو نفر دیگر نیز بیدار شدند و هنگام طلوع آفتاب دیدند که آن پیکره جان گرفته است.
نجار بلافاصله گفت:«این مال من است، چون ابتدا من چوب را تراشیدم.»
خیاط گفت:«نه، این مال من است، چون من آن را لباس پوشاندم.»
ملا گفت:«اگر من نبودم، این همچنان یک تکه چوب بیجان باقی میماند. این من بودم که دعا کردم تا جان در آن دمیده شود. پس این متعلق به من است.»
سپس گاوچران رو به آخوند کرد و گفت:«ای آخوند! تو که آدم دانایی هستی و باید بدانی. بگو که صاحب واقعی آن کیست؟»
آخوند پاسخ داد:«بیتردید، ملا! چون او بود که در آن پیکر بیجان روح دمید.»
جوان گفت:«نه، بلکه این متعلق به خیاط است، چون او آن را لباس پوشاند.»
بحث و جدل میان آنها بالا گرفت. ناگهان شاهزاده که دیگر نتوانست خود را کنترل کند، با عصبانیت گفت:«نفرین بر شما که چنین حرفهایی میزنید! این پیکر متعلق به نجار است، زیرا اگر او چوب را تراش نداده بود، این همچنان فقط یک تکه هیزم بیمصرف باقی میماند!»
جوان گفت:«بسیار خوب، این شماره یک بود.»
شاهزاده اعتراف کرد:«قبول دارم.»
جوان گفت:«پس نشانهای به من بده.»
شاهزاده نوشتهای به او داد که در آن تأیید شده بود او یک شرط را برده است. سپس دوباره دراز کشید و به خواب رفت.
گاوچران دوباره شروع کرد:«ای آخوند! روزی دو برادر بودند که یکی ظالم و ستمگر بود و دیگری پارسا و پرهیزگار. برادر ستمگر همراه با همسرش به دیدار برادر پرهیزگار رفت. شب هنگام، در میانهی کوهستان، همه آنها گرفتار شدند.
برادر ستمگر تشنه شد و به برادرش گفت:«ای مرد مقدس، من آب میخواهم، بیا با هم به سمت چشمه برویم.»
اما برادر پرهیزگار پاسخ داد:«نه، من نیازی به آب ندارم.»
پس برادر ستمگر خودش بهتنهایی رفت.
مدتی بعد، برادر پرهیزگار هم احساس تشنگی کرد و به سمت آب روانه شد. اما برادر ستمگر که او را از دور دید، با خود اندیشید:«او قطعاً به دلیلی ناپسند عقب مانده است. حتماً در غیاب من با داراییام یا با همسرم کاری کرده است، وگرنه همان اول با من میآمد.»
پس بیدرنگ شمشیرش را بیرون کشید. برادر پرهیزگار نیز برای دفاع از خود شمشیر کشید و هر دو سر یکدیگر را از تن جدا کردند.
وقتی زن دید که دو جان بیهیچ دلیلی از بین رفتند، فریاد زد:«ای خدا، خودت شاهدی که هیچ دلیلی برای این فاجعه وجود نداشت!»»
سپس زن سرهای آن دو را برداشت و کنار بدنهایشان گذاشت. او دعا کرد و به لطف خدا هر دو دوباره زنده شدند. اما در تاریکی، به اشتباه سر برادر پارسا را روی بدن برادر ستمگر گذاشت و سر برادر ستمگر را روی بدن برادر پارسا قرار داد.
بلافاصله میان آن دو بر سر زن مشاجره درگرفت.سر میگفت: «زن از آنِ من است.»اما بدنی که سر پارسا را داشت، پاسخ میداد: «او مال من است.»
گاوچران گفت:«ای آخوند! تو که عالم هستی، بگو این زن متعلق به سر است یا به بدن؟»
آخوند گفت: «زن متعلق به بدن است.»
جوان گفت: «نه، کاملاً اشتباه میکنی! زن متعلق به سر است.»
شاهزاده دیگر نتوانست خود را کنترل کند و فریاد زد:«ای جوان! نفرین بر تو با این حرفهایت! زن از آنِ بدن است، زیرا سر چیزی جز یک عضو نیست؛ این بدن است که واقعاً اهمیت دارد.»
جوان گفت: «بسیار خوب، این هم شماره دو. این را هم برایم بنویس.»
او نوشتهای را که دختر به او داد، گرفت.
دختر گفت:«چیزی در یک جعبه دارم. اگر بتوانی بگویی چیست، من همسر شرعی تو خواهم شد. اما اگر نتوانی، تو بازندهای. ولی به هر حال، از آنجا که دو بار برنده شدی، دیگر حق کشتنت را ندارم.»
جوان گفت: «جعبه را بیاور.»
دختر جعبه را آورد و در دست او گذاشت.
جوان گفت:«چیزهایی گرد هستند، گرد همچون توپ،دیدنشان لذتبخش است و طعمشان خوش،پرتقال، لیمو، و گلابی در میانشان است.»
جوان این شعر را خواند و در همان لحظه در جعبه را باز کرد. وقتی دید که حدسش درست بوده است، گفت:«این هم شماره سه. آن را برایم بنویس، و علاوه بر نوشته، گردنبندت را هم به عنوان گرو بده، تا بعداً نتوانی انکار کنی.»
او گردنبند را گرفت و برخاست، سپس او و آخوند هر یک به خانههای خود بازگشتند.
صبح روز بعد، خبر به پادشاه رسید که دخترش شرط را باخته است.
پادشاه گفت: «بسیار خوب.»
پس مراسم ازدواج را برگزار کردند و به این ترتیب، جوانی که فقط یک گاوچران بود، دختر پادشاه را به همسری گرفت و آن دو با یکدیگر زندگی خوشی را آغاز کردند.
قصههای دیگر همین شب
قصههای دیگری از این دست را در قصههای فولکلور ایرانی بخوانید و بشنوید.
منبع
- دیوید و اِمیلی لاریمر، قصههای ایرانی (Persian Tales: Written Down for the First Time in the Original Kermani and Bakhtiari)، لندن، انتشارات مکمیلان، ۱۹۱۹.
