داستان مشکلگشا؛ قصهای از فولکلور ایرانی
این قصه را در قسمت «سهند» از مجموعهٔ قصههای فولکلور ایرانی پادکست تحوت، که در نوروز ۱۴۰۴ منتشر شد، میتوانید بشنوید.
روزی روزگاری مرد فقیری بود که خار میبرید و در خانهاش فقط خودش، همسرش و دخترش زندگی میکردند. هر روز به صحرا میرفت تا خار جمع کند و هر شب با یک دسته خار برمیگشت و آن را میفروخت تا هزینهی زندگیشان را تأمین کند. یک روز وقتی به خانه برگشت، دخترش گفت:— بابا، امشب دلم چایمال میخواهد.پدرش گفت:— باشد دخترم، امشب که خارهایم را فروختم، خرما و شکر و روغن میخرم تا چایمال درست کنیم و تو به آرزویت برسی.
آن روز طبق معمول مرد فقیر به خارچینی رفت. اما وقتی شب شد و به خانه برگشت، درِ خانه را بسته یافت. گرسنه و تشنه، دستهی خارهایش را کنار در گذاشت و همانجا خوابید. صبح که شد، از خواب بیدار شد و با خود گفت:— بهتر است زودتر بروم و دستهی دیگری خار جمع کنم تا دو دسته شود و عصر آنها را بفروشم و دخترم را خوشحال کنم.
او دوباره راهی صحرا شد، با زحمت خار چید و با عجله به خانه برگشت، اما باز هم درِ خانه بسته بود. کمی گریه کرد و گرسنه و تشنه کنار دو دستهی خارش خوابید.
روز سوم، وقتی صبح شد، با خود گفت:— حالا سه روز است که چیزی نخوردهایم. بهتر است یک دستهی دیگر خار جمع کنم تا سه دسته شود، بعد همه را بفروشم و غذا بخرم.
او بار دیگر به صحرا رفت، خار جمع کرد و بازگشت، اما باز هم درِ خانه بسته بود. این بار بیشتر گریه کرد و از شدت گرسنگی و تشنگی کنار سه دستهی خار به خواب رفت.
در خواب، کسی به او گفت:— ای پیرمرد! ای خارچین!
او پاسخ داد:— چه میخواهی؟
آن شخص گفت:— آن دورتر در صحرا نذری میدهند، نان و پلو خیرات میکنند!
مرد فقیر برخاست و به آنجا رفت، اما هرچه گشت چیزی ندید. وقتی بازگشت، دید که کسی سه دستهی خارش را آتش زده و همه سوختهاند. او دوباره گریه کرد و همانجا خوابید.
دوباره در خواب کسی به او گفت:— ای پیرمرد! چرا ناراحتی؟
مرد گفت:— سه روز است که خار جمع کردهام تا بفروشم و غذایی برای خانوادهام بخرم. اما وقتی خواب بودم، کسی آمد و خارهایم را آتش زد. حالا سه روز است که من و زن و دخترم گرسنهایم.
آن شخص گفت:— برخیز، هفت دعا بخوان و چشمانت را ببند و پشت سر من سوار اسب شو.
مرد فقیر هفت دعا خواند و سوار شد. آنها به بیابانی رسیدند. مرد اسبسوار گفت:— سه دعا بخوان و پیاده شو.
او سه دعا خواند و پیاده شد. سپس اسبسوار گفت:— هر چقدر از این سنگریزهها که میخواهی، جمع کن!
مرد فقیر پیش خود گفت:— خدایا، سنگریزه به چه درد من میخورد؟ اما بعد فکر کرد: «بهتر است دست خالی نروم» و هرچه میتوانست سنگریزه جمع کرد، کیسه، جیبها، دامن لباسش و شال کمرش را پر کرد.
اسبسوار گفت:— سه دعا بخوان و دوباره سوار شو.
مرد سه دعا خواند و سوار شد. آنها دوباره به درِ خانهی مرد فقیر رسیدند. اسبسوار گفت:— حالا سه دعا بخوان و پیاده شو.
وقتی او پیاده شد، مرد اسبسوار گفت:— این سنگها را بردار و آرزوی دخترت را برآور. اما هرگز مشکِلگُشا را فراموش نکن! هر شب جمعه داستان مشکِلگُشا را بگو، روزهی او را بگیر و خرمای او را به فقرا بده. اگر مشکِلگُشا را فراموش کنی، دچار مشکل خواهی شد!
بعد از این سخن، آن مرد اسبسوار ناپدید شد.
مرد فقیر درِ خانه را زد. همسر و دخترش در را باز کردند و گفتند:— کجا بودی این چند روز؟
او همهی ماجرا را برایشان تعریف کرد. سپس سنگهایی را که آورده بود، در گوشهای ریختند و همگی به خواب رفتند.
در همین زمان، یکی از همسایهها که بچهاش را عقرب نیش زده بود، برای آوردن آتش به خانهی خارچین آمد. او دید که از سوراخ سقف خانهی آنها نور عجیبی میتابد. از بالای بام صدا زد:— همسایه! آتش داری؟ بچهام را عقرب نیش زده، کمی آتش بده.
خارچین سوگند خورد و گفت:— به خدا قسم، ما آتشی نداریم!
همسایه گفت:— پس این نوری که از خانهی شما میآید چیست؟
همسر خارچین برخاست و دید که همسایه راست میگوید. سنگهایی که شب گذشته جمع کرده بودند، برق میزدند و مانند الماس میدرخشیدند. او روی آنها را پوشاند و گفت:— همسایه! اینجا هیچ نوری نیست، شاید نور ماه بوده.
آنها ناامید شدند و بازگشتند.
صبح که شد، خارچین دید که تمام آن سنگها، جواهرات و سنگهای قیمتیاند. پس به همسرش گفت:— اینها نعمت خداست، یکی از اینها را ببر و در بازار بفروش.
همسرش به بازار رفت و یک جواهر را به زرگر نشان داد. زرگر گفت:— آیا حاضری این را ده تومان بفروشی؟
زن گفت:— مرا مسخره میکنی؟!
زرگر گفت:— باشد، بیست تومان، سی تومان، پنجاه، صد تومان؟
زن باورش نمیشد. اما زرگر صد تومان را شمرد و به او داد. زن با پولش خوراکیهای زیادی خرید و چایمال را نیز تهیه کرد. بعد، لباس و خانهی جدیدی خریدند و بسیار ثروتمند شدند.
اما یک روز، دختر خارچین از بالای بام، قصر باشکوهی را در نزدیکی خانهشان دید. نزد پدرش رفت و گفت:— بابا، من هم قصری مثل این میخواهم!
پدرش گفت:— این قصر متعلق به دختر پادشاه است، تو دختر یک خارچین هستی، چطور ممکن است مثل او قصر داشته باشی؟
دختر گفت:— همان خدایی که به دختر پادشاه ثروت داد، به من هم داده!
پس، پدرش قصری برای او ساخت. وقتی قصر دختر خارچین به پایان رسید، دختر پادشاه ناراحت شد و او را به قصر خود فراخواند. آنها با هم دوست شدند و روزی برای گردش به باغ سلطنتی رفتند.
در باغ، دختر پادشاه گردنبند گرانبهایش را در شاخهی درختی گذاشت و هر دو برای بازی به درون آب رفتند. اما وقتی بازگشتند، گردنبند گم شده بود.
روز بعد، دختر پادشاه که گردنبندش را پیدا نکرده بود، دستور داد که دختر خارچین و پدرش را زندانی کنند. خارچین در زندان یادش آمد که مشکِلگُشا را فراموش کرده و در همان لحظه، سکهای در کنار پایش پیدا کرد آن سک را به خدمتکار قصر داد و گفت : «برو برایم مقداری خرما و نخود بخر و برگرد تا داستان مشکل گشا را برایت تعریف کنم و با هم آنها را بخوریم»
در همان شب، خدمتکار قصر، گردنبند را در همان شاخهی درخت پیدا کرد و بیگناهی دختر خارچین ثابت شد.
و از آن پس، هر شب جمعه، آنها داستان مشکِلگُشا را بازگو کردند و دیگر هرگز مشکلی برایشان پیش نیامد.
قصههای دیگر همین شب
قصههای دیگری از این دست را در قصههای فولکلور ایرانی بخوانید و بشنوید.
منبع
- دیوید و اِمیلی لاریمر، قصههای ایرانی (Persian Tales: Written Down for the First Time in the Original Kermani and Bakhtiari)، لندن، انتشارات مکمیلان، ۱۹۱۹.
