داستان چلچراغ طلایی؛ قصهای از فولکلور ایرانی
این قصه را در قسمت «مهر» از مجموعهٔ قصههای فولکلور ایرانی پادکست تحوت، که در نوروز ۱۴۰۴ منتشر شد، میتوانید بشنوید.
روزی بود، روزگاری بود، تاجری بود که دختری داشت، دختری زیبا همچون پرتوهای خورشید. مادر دختر از دنیا رفته بود و پدرش فرزندی جز او نداشت.
حالا، پدر دچار حسادت عجیبی نسبت به دخترش شده بود، چراکه تصمیم داشت او را به همسری مردی پیر و زشت درآورد که دوستش بود و میدانست که مرد بسیار ثروتمندی است. به همین دلیل، اجازه نمیداد هیچکس دخترش را ببیند.
هر روز که به مغازهاش میرفت، درِ خانه را قفل میکرد و هر شب که برمیگشت، آن را باز میکرد تا خودش داخل شود. سپس به دخترش میگفت:«بیا، باید همسر این مرد ثروتمند که دوست من است، بشوی.»
دختر هر کاری که میتوانست انجام داد تا پدرش را از این تصمیم منصرف کند، اما او حاضر نبود گوش کند. تا اینکه سرانجام، از روی ناامیدی به او گفت:«اگر میخواهی از تو اطاعت کنم و با دوستت ازدواج کنم، به من آنقدر پول بده که بتوانم یک پایه چراغ طلایی، به بزرگی یک خانه، سفارش دهم که بتواند چهل چراغ کوچک را همزمان نگه دارد.»
پدر هر مقدار پولی که دخترش خواست، به او داد. سپس دختر یک زرگر ماهر را فراخواند، پول را به او سپرد و گفت:«برای من یک پایه چراغ طلایی بساز که از بیرون، تنها مانند یک پایه چراغ معمولی به نظر برسد و بتواند همزمان چهل چراغ کوچک یا چهل شمع را حمل کند، اما درون آن یک خانه کوچک با اتاقهایی باشد که بتوانم در آن زندگی کنم. همچنین، باید در کوچکی برای آن تعبیه کنی که بتوانم از داخل قفلش کنم، به طوری که وقتی بسته است، هیچ اثری از آن از بیرون دیده نشود.»
زرگر رفت و پایه چراغ را دقیقاً همانطور که دختر سفارش داده بود، ساخت. وقتی کارش تمام شد، آن را به خانه دختر آورد و در آنجا قرار داد. سپس دختر خود را آماده کرد، مقداری آب و غذای کافی برای چهار ماه برداشت و همه را درون پایه چراغ پنهان کرد.
روزی که پدرش بیرون رفت، کفشهایش را درآورد و آنها را کنار لب چاه گذاشت. سپس وارد پایه چراغ شد و در را از داخل قفل کرد.
هنگام عصر، پدر به خانه بازگشت، اما هیچ نشانی از دخترش نیافت. این طرف و آن طرف به دنبال او گشت تا اینکه به کنار چاه رسید و کفشهای او را بر لبهی چاه دید. در آن لحظه، مطمئن شد که دخترش خود را درون چاه انداخته و غرق شده است.
پس بسیار اندوهگین شد و گفت:«آه، من خودم را به خاک سیاه نشاندهام! دخترم را مجبور کردم که با آن مرد ازدواج کند، و اکنون او مجبور شد خودش را در چاه بیندازد و خودکشی کند.»
سپس اندکی گریست، اما از ترس، خبر مرگ دخترش را به کسی نگفت.
چند روز گذشت، و هر بار که چشمش به پایه چراغ طلایی میافتاد، به یاد دخترش میافتاد و برای او عزاداری میکرد. پس تصمیم گرفت آن را از خانه بیرون ببرد تا دیگر یادآور غمش نباشد.
در نهایت، پایه چراغ را به مغازهی زرگر برد و از او خواست که سعی کند آن را بفروشد.
روزی، پسر پادشاه از آن حوالی عبور میکرد و پایه چراغ طلایی چشمش را گرفت. پس به درِ مغازه زرگر رفت تا درباره قیمت آن مذاکره کند. سرانجام، آن را خرید و به خانه برد، و آنچنان از آن خوشش آمد که دستور داد پایه چراغ را در اتاق خصوصی خود قرار دهند.
پسر پادشاه عادتی داشت که هر شب شامش را به اتاقش میآوردند. بعد از خوردن شام، باقیمانده را کنار میگذاشت تا صبحانهاش باشد.
اما یک روز صبح که از خواب برخاست، دید کسی شامش را خورده و فقط مقدار کمی از آن باقی مانده است.
با تعجب فریاد زد:«این یعنی چه؟ چه کسی وارد اتاق من شده است؟»
شب بعد، طبق معمول به خواب رفت، اما وقتی صبح شد، دوباره دید که نیمی از شامش ناپدید شده است.
سه یا چهار شب پیاپی این اتفاق تکرار شد.
سرانجام، یک شب با خود گفت:«امشب بیدار میمانم تا ببینم چه کسی وارد اتاقم میشود.»
پس انگشتش را برید و روی زخم نمک پاشید تا درد آن مانع از خوابیدنش شود، سپس در رختخوابش دراز کشید و خود را در پتو پیچید.
حدود نیمهشب، دید که درِ پایه چراغ آهسته باز شد و دختری از آن بیرون آمد، دختری که زیباییاش همچون پرتوهای خورشید بود. او مستقیماً به سمت ظرف شام رفت، هرقدر که خواست خورد، سپس دوباره به درون پایه چراغ برگشت و در را بست.
پسر پادشاه نه با یک دل، بلکه با صد دل عاشق آن دختر شد. اما صبر پیشه کرد و تا شب بعد منتظر ماند.
پس از آن، پسر پادشاه دوباره خود را در رختخواب پیچید و وانمود کرد که خوابیده است.
نیمهشب که شد، درِ پایه چراغ باز شد و دختری که زیباییاش همچون خورشید بود، بیرون آمد. او مستقیم به طرف ظرف شام رفت، هرقدر که خواست خورد و سپس دوباره به داخل پایه چراغ بازگشت.
پسر پادشاه نه با یک دل، بلکه با صد دل عاشق او شده بود.
یک شب دیگر صبر کرد، و وقتی شب فرارسید، باز هم وانمود کرد که خوابیده است. وقتی دختر بیرون آمد و شروع به خوردن شام کرد، درست در لحظهای که قصد داشت دوباره ناپدید شود، پسر پادشاه از جا برخاست، دست او را گرفت و گفت:
«به نام خدایی که تو را آفریده است، سخن بگو! تا بدانم که تو یک دختر انسانی هستی یا جنی یا پری. بگو، که هستی و چه هستی؟»
دختر پاسخ داد:«نه، من یک دختر انسانی هستم.»
سپس داستان زندگی خود را از ابتدا برای او تعریف کرد.
پسر پادشاه در برابر او اعتراف کرد:«من عاشق تو شدهام.»
و اتفاقاً، دختر نیز عاشق پسر پادشاه شده بود. پس با هم پیمان بستند که کسی از راز آنها باخبر نشود و هر شب را در کنار یکدیگر بگذرانند، اما دختر در طول روز در پایه چراغ پنهان بماند.
هر شب، بهمحض اینکه همه به خواب میرفتند، دختر از پایه چراغ بیرون میآمد و نزد پسر پادشاه میرفت. آنها با شادی شب را به گفتوگو، عشق و لذت میگذراندند، و هنگام سحر، دختر دوباره به مخفیگاه خود بازمیگشت.
اما شبی یکی از کنیزان پادشاه بیدار بود و صدای حرف زدن از اتاق پسر پادشاه شنید. او آهسته به درِ اتاق نزدیک شد و از شکاف آن به داخل نگریست. آنجا بود که دید شاهزاده با دختری بسیار زیبا نشسته و گرم صحبت است.
این خبر از یک کنیز به کنیز دیگر منتقل شد، و همینطور دهانبهدهان چرخید تا اینکه در نهایت به گوش دخترعموی پسر پادشاه رسید، همان کسی که نامزد او بود…
آن شاهزادهخانم (دخترعموی پسر پادشاه) یکی از کنیزانش را فراخواند و گفت:«تو باید به هر طریقی که شده، بفهمی این دختر هر شب از کجا میآید.»
پس آن کنیز شبهنگام با دقت مراقب ماند و دید که دختر از درون پایه چراغ بیرون میآید و هنگام صبح دوباره به درون آن بازمیگردد. سپس این خبر را نزد نامزد شاهزاده برد.
روزی که پسر پادشاه برای شکار به بیرون رفته بود، دخترعمویش پیغامی برای مادر شاهزاده فرستاد و گفت:«امروز مهمان دارم، لطفاً پایه چراغ طلایی را به من قرض دهید تا اتاقم را با آن بیارایم.»
حالا، شاهزاده به سختی دستور داده بود که هیچکس نباید به پایه چراغ دست بزند، و در ابتدا مادرش از دادن آن خودداری کرد. اما شاهزادهخانم بارها و بارها پیام فرستاد، و سرانجام، به دلیل پافشاری بیش از حد او، مجبور شدند پایه چراغ را برایش بفرستند.
او چهل شمع روشن کرد و روی پایه چراغ نصب کرد. بهتدریج، پایه چراغ گرمتر و گرمتر شد. دختر بیچاره که درون آن پنهان بود، تا جایی که میتوانست گرما را تحمل کرد، اما سرانجام بدنش از شدت سوختگی تاول زد و دیگر نتوانست درد را تحمل کند. پس درِ مخفی را باز کرد، از پایه چراغ بیرون دوید و خود را به حوض آبی که در یکی از اتاقها بود انداخت و از شدت درد و سوختگی بیهوش شد.
همه تصور کردند که او مرده است. پس او را در تکهای از یک فرش نمدی پیچیدند و بدنش را به یکی از غلامان سپردند و گفتند:«این را بردار و در خندق شهر بینداز.»
غلام، دختر بیهوش را همانطور که در نمد پیچیده شده بود، برداشت و او را به خندق شهر برد و درون آن انداخت.
در این هنگام، پیرمرد فقیری که از آن حوالی عبور میکرد، صدایی را از درون خندق شنید، گویی کسی ناله میکرد. او به اطراف نگاه کرد، نزدیکتر شد و دختری را دید که بدنش از شدت سوختگی تاول زده بود و درون یک فرش نمدی پیچیده شده بود.
این پیرمرد که تنها زندگی میکرد و فرزندی نداشت، دلش به حال دختر سوخت. پس او را به خانهاش برد، به او دارو و غذا داد و از او پرستاری کرد تا اینکه، به لطف خدا، زخمهایش التیام یافت و دوباره سلامت خود را بازیافت. از آن پس، دختر همچون دختر واقعی پیرمرد شد و نزد او ماند.
اما در این میان، پسر پادشاه پس از بازگشت از شکار، به اتاق خود رفت و دید که پایه چراغ سر جای خود قرار دارد، اما درِ مخفی آن باز است و کسی درونش نیست!
با وحشت از اینسو و آنسو پرسید:«چه کسی به پایه چراغ من دست زده است؟»
اما هیچکس جرأت نداشت چیزی به او بگوید.
شاهزاده از شدت غم و اندوه بیمار شد و تب بر او چیره گشت. چهل روز در بستر بیماری افتاد و نه دارویی پذیرفت و نه غذایی خورد.
تمام پزشکان و حکیمان شهر برای درمانش فراخوانده شدند، اما هیچکدام نتوانستند درمانی بیابند.
سرانجام، یکی از حکیمان گفت:«پسر پادشاه عاشق شده است، و هیچ چیزی او را درمان نخواهد کرد مگر دیدن معشوقش.»
پادشاه که سخت نگران فرزندش بود، وزیر خردمند خود را فراخواند و از او مشورت خواست. وزیر پس از تفکر گفت:«در شهر جار بزنید که همه مردم، از فقیر و غنی، بزرگ و کوچک، هر کس غذایی بپزد و برای پسر پادشاه بیاورد. شاید غذایی باشد که او را وسوسه کند، اندکی بخورد و بهبود یابد.»
پس جارچیان در کوچهها و بازارها ندا در دادند که مردم برای شفای شاهزاده غذا بپزند و بیاورند…
تمام مردم شهر، از اشراف و بزرگان گرفته تا افسران دربار، صنعتگران، کارگران و حتی گدایان، هر کدام غذایی تهیه کردند و هنگام ظهر آن را برای شاهزاده آوردند.
پیرمرد فقیر وقتی به خانه بازگشت، فرمان پادشاه را برای دختر خواندهاش بازگو کرد. دختر لبخند زد و گفت:«خوب، حالا برو به بازار و کمی آرد جو برایم بخر.»
پیرمرد به بازار رفت، آرد جو خرید و آن را به خانه آورد. دختر آرد را الک کرد، خمیر درست کرد و آن را به رشتههای بسیار نازک برید. سپس غذایی خوشمزه از آن تهیه کرد، آن را در یک کاسه سفالی لعابدار ریخت و درون آن حلقهای را که شاهزاده به او هدیه داده بود، انداخت.
سپس به پیرمرد گفت:«حالا این را نزد شاهزاده ببر.»
پیرمرد فقیر، کاسه سفالی را برداشت و به سوی قصر راه افتاد. در راه، مردم به او میخندیدند و مسخرهاش میکردند:«این دیگر چه غذای عالیای است که برای شاهزاده میبری؟!»
پیرمرد دلشکسته شد و با التماس گفت:«دل مرا نشکنید، من مرد فقیری هستم و این بهترین چیزی است که دارم. بگذارید من هم غذایم را به شاهزاده تقدیم کنم.»
اما از قضا، شاهزاده که همچنان بیمار بود، هیچکدام از غذاهای رنگارنگ و لذیذ را نپذیرفت. بااینحال، وقتی چشمش به پیرمرد افتاد که با تمام سادگی و عشق، بهترین چیزی که داشت را آورده بود، دلش به حال او سوخت.
برای اینکه احساسات پیرمرد را جریحهدار نکند، او را فراخواند و قاشقی از غذای او را چشید.
طعمی لذیذ و دلچسب داشت! شاهزاده که بهخاطر روزها گرسنگی ضعف کرده بود، آن را تا آخر خورد.
وقتی کاسه خالی شد، ناگهان چشمش به حلقه خودش افتاد! از خوشحالی نزدیک بود از هوش برود.
فوراً پیرمرد را به خلوت فراخواند و از او پرسید:«حقیقت را بگو، این غذا را چه کسی برای من پخته است؟»
پیرمرد تمام ماجرا را تعریف کرد—اینکه چگونه دختر را زخمی و نیمهجان در خندق شهر پیدا کرده و از او پرستاری کرده بود.
شاهزاده بیدرنگ فرستادگان خود را برای آوردن دختر روانه کرد.
سپس دستور داد هفت شهر را آذینبندی و چراغانی کنند.
او با دختر زیبای پایه چراغ ازدواج کرد و آنان زن و شوهر شدند.
به پیرمرد فقیر نیز خلعتهای فاخر، هدایا و مقامهای بلندمرتبه عطا کردند.
قصههای دیگر همین شب
قصههای دیگری از این دست را در قصههای فولکلور ایرانی بخوانید و بشنوید.
منبع
- دیوید و اِمیلی لاریمر، قصههای ایرانی (Persian Tales: Written Down for the First Time in the Original Kermani and Bakhtiari)، لندن، انتشارات مکمیلان، ۱۹۱۹.
