داستان تاجر زعفران؛ قصهای از فولکلور ایرانی
این قصه را در قسمت «سپندار» از مجموعهٔ قصههای فولکلور ایرانی پادکست تحوت، که در نوروز ۱۴۰۴ منتشر شد، میتوانید بشنوید.
روزی روزگاری تاجری ثروتمند به نام ملک احمد بود که دارایی او به صد کرور قران (پنجاه میلیون قران) میرسید. این فقط پول نقدش بود، جدا از زمینها و املاک بسیاری که داشت. او در تمام شهرهایی که تجارت رونق داشت، کسبوکار خود را راه انداخته بود.
روزی از کنار کاروانی عبور کرد که صد شتر بار داشت و زنگهایشان با صدایی خوشایند به هم میخورد. او به خدمتکارانش گفت:«بروید و ببینید این افراد چه کسانی هستند، چه کالاهایی دارند و بار شترهایشان چیست.»
یکی از خدمتکاران رفت و از مردی که سرپرست کاروان بود پرسید. مرد پاسخ داد:«بارها زعفران است. اربابم به من گفته: ‘برو و هر جا که خریدار باشد، زعفرانها را بفروش و بازگرد.’»
خدمتکار بازگشت و ماجرا را به ملک احمد گفت. تاجر دستور داد:«بروید و او را نزد من بیاورید.»
دو مرد بهدنبال سرپرست کاروان رفتند و او را نزد ملک احمد آوردند. تاجر گفت:«شترها را بارگیری کنید و زعفرانها را همینجا روی گل و لای بریزید. بعداً برای آنها یک کاروانسرا خواهیم ساخت. در ازای آن، شترها را با جواهرات بار کنید و اجازه دهید کاروان برود.»
پس، زعفرانها را روی زمین ریختند و ساختن یک کاروانسرا را آغاز کردند و بهسرعت آن را به پایان رساندند.
اما چند سال بعد، بدبیاری و بدشانسی بر سر ملک احمد نازل شد. تمام داراییهایی که در شهرهای مختلف داشت، مانند گردبادی ناپدید شد. تمام نمایندگان تجاریاش همزمان ورشکست شدند و او کاملاً درمانده و تهیدست شد، طوری که حتی آهی برای فروختن هم نداشت!
در نهایت، با خود اندیشید:«چگونه میتوانم در این شهر بمانم؟ روزگاری برای خودم عزت و احترام داشتم، اما اکنون نه دارایی دارم و نه آبرو. بهتر است که از اینجا بروم.»
پس پشت به شهر و رو به بیابان کرد و راهی سفری بیسرانجام شد…
اتفاقاً، در مسیر خود، ملک احمد به شهری رسید که صاحب زعفران در آن زندگی میکرد. شب فرارسید، و او که در آنجا غریبه بود، جایی برای ماندن نداشت.
با خود گفت: «خدا مهربان است.» در همین حال، مردی به سمتش آمد. مرد با دقت به او نگاهی انداخت و با خود اندیشید:
«چه بگویم و چه نگویم، این همان تاجری است که زعفران را در گل و لای ریخت و در ازایش شترانش را با جواهرات بار کرد!»
سپس جلو آمد و گفت:«عمو، شما کی هستید؟»
ملک احمد پاسخ داد:«من در این سرزمین غریبم.»
مرد با مهربانی گفت:«شما مهمان من هستید، بیایید با هم برویم.»
مرد شتابان نزد ارباب خود رفت و گفت:«این همان تاجری است که زعفران را در گل انداخت و در ازایش شترانش را پر از جواهرات کرد. او را دیدم و به عنوان مهمان دعوتش کردم.»
صاحب زعفران با شگفتی گفت:«برو و او را هرچه زودتر بیاور. ببینیم آیا واقعاً خودش است یا نه!»
خدمتکار به سراغ ملک احمد رفت و او را نزد اربابش برد. تاجر زعفران که او را دید، با خود گفت:«چه جور آدمی است این؟ کسی که آنقدر ثروتمند بود که زعفران را در گل بیندازد و در ازایش جواهرات بدهد، چطور به این روز افتاده که خانه و دیارش را ترک کرده و آواره شده؟»
سپس با خود گفت:«هرچه که باشد، همه چیز به بخت و اقبال انسان بستگی دارد، چه خوب باشد و چه بد!»
او ملک احمد را با احترام بسیار پذیرفت، برایش آب آورد، قلیان آماده کرد و با مهربانی از او پذیرایی نمود.
پس از صرف شام، خود شخصاً نزد ملک احمد رفت و با احترام فراوان با او سخن گفت:«ای سرور من، مگر شما همان تاجری نیستید که زعفران را در گل ریختید و در ازایش شترانی پر از جواهرات دادید؟»
ملک احمد با آهی پاسخ داد:«بله، خودم هستم.»
مرد با تعجب پرسید:«پس چطور به این حال و روز افتادید؟»
ملک احمد سری تکان داد و گفت:«بهخاطر بدشانسی. در عرض فقط یک سال، تمام داراییهایم در سراسر دنیا همچون گردبادی از بین رفت. نمیدانم چطور آن همه ثروت به دستم آمد، و نمیدانم چطور از دست رفت!»
میزبان با لبخند گفت:«خیلی خوب، اینجا بمان تا بخت و اقبال تو دوباره بیدار شود. من تدارک سفر تو را میبینم، و وقتی که وقتش برسد، میتوانی دوباره راهی شوی. در این مدت، هر سال صد تومان از طرف من برای همسر و خانوادهات میفرستم تا بتوانند زندگیشان را بگذرانند، تا ببینیم سرنوشت چه در چنته دارد.»
آن سال، میزبان صد گوسفند برای ملک احمد خرید و آنها را به نام او کرد، اما زمستان که رسید، همه گوسفندان مردند.
خبر را که آوردند، میزبان گفت:«عیبی ندارد، امسال دوباره برایت گوسفند میخرم.»
آن سال دویست تومان خرج کرد و بازهم برای ملک احمد گوسفند خرید، اما دوباره در زمستان، همه آنها تلف شدند و حتی یکی هم زنده نماند.
سال سوم، میزبان سیصد گوسفند خرید و به نام ملک احمد کرد. این بار، در بهار همه گوسفندان زاییدند و هر میش، دو بره آورد.
وقتی این خبر را به میزبان رساندند، او خندید و گفت:«خوب شد، بخت او دوباره بیدار شده است. حالا وقت آن است که سفرش را آماده کنم.»
پس نزد ملک احمد رفت و گفت:«میدانی که بخت و اقبالت دوباره بیدار شده است؟ حالا به تو پانصد تومان میدهم، آن را خرج کن، کالا بخر و با خودت به کشورت ببر و بفروش.»
ملک احمد پذیرفت، پانصد تومان را گرفت، کالا خرید، و راهی سرزمین خود شد.
چند روز بعد، به شهر خودش رسید. خبر در همهجا پیچید که تاجری با بارهای فراوان کالا وارد شده است.
صبح روز بعد، او همه کالاهایش را فروخت و پانصد تومانش به دو هزار تومان تبدیل شد.
کمکم تجارتش را گسترش داد و دوباره به همان اوج شکوه و ثروت پیشین خود بازگشت و بار دیگر به تاجری ثروتمند تبدیل شد.
قصههای دیگر همین شب
قصههای دیگری از این دست را در قصههای فولکلور ایرانی بخوانید و بشنوید.
منبع
- دیوید و اِمیلی لاریمر، قصههای ایرانی (Persian Tales: Written Down for the First Time in the Original Kermani and Bakhtiari)، لندن، انتشارات مکمیلان، ۱۹۱۹.
