داستان احمد گردو؛ قصهای از فولکلور ایرانی
این قصه را در قسمت «بهرام» از مجموعهٔ قصههای فولکلور ایرانی پادکست تحوت، که در نوروز ۱۴۰۴ منتشر شد، میتوانید بشنوید.
روزی مردی بسیار ثروتمند بود که اموال زیادی داشت، اما جز یک پسر جوان و بسیار زیبا، فرزندی نداشت. روزی، دختر یک تاجر از آن مسیر عبور میکرد. اتفاقاً باد پردهی روی صورتش را کنار زد و نگاه پسر جوان به او افتاد. نه با یک دل، بلکه با صد دل یکباره عاشق آن دختر شد، و دختر حتی بیشتر از او عاشق شد.
پسر جوان بهسختی توانست خود را به خانه برساند. اما به هر زحمتی که بود، به خانه رفت و به پدرش گفت:«میخواهم با دختر تاجر فلان ازدواج کنم.»
پس از آن، مردی محترم و مسن را فرستادند تا برای این ازدواج با تاجر مذاکره کند. پدر دختر با این ازدواج موافقت کرد، اما گفت:«یک شرط وجود دارد: ابتدا باید به اصفهان بروی و تاجری را که همسرش را در زنجیر کرده و غذایی را که سگ باقی میگذارد به او میدهد، پیدا کنی و بفهمی که دلیل این کارش چیست. وقتی این کار را انجام دادی، دخترم را به عقد تو درمیآورم.»
پسر جوان راهی شد، پشت به شهر و رو به بیابان. چند روز گذشت و او به جایی رسید که راه خود را گم کرد. اما به مسیرش ادامه داد تا اینکه جنگلی را دید. وارد جنگل شد و در پای درخت چناری دراز کشید و به خواب رفت.
بعد از مدتی صدایی شنید: «شیف، شیف». از بالای سرش صدا میآمد. سرش را بالا گرفت و دید که اژدهایی از درخت بالا میرود و به سمت بالاترین شاخهها حرکت میکند. همچنین متوجه شد که در همان درخت، آشیانهای هست که جوجههایی در آن قرار دارند.
همین که اژدها نزدیک شد، جوجههای پرنده شروع به جیرجیر کردند و مسافر فهمید که اژدها قصد دارد آنها را بخورد. دستش را دراز کرد و انگشتانش به سنگی برخوردند. سنگ را برداشت و بهسوی اژدها پرتاب کرد. سنگ درست به سر اژدها خورد و او را از درخت پایین انداخت. اژدها همان لحظه جان داد.
هر سال این اژدها همین کار را میکرد: زمانی که سیمرغ آشیانهاش را میساخت و جوجههایش تازه بال در میآوردند، میآمد و همهی آنها را میخورد. امسال هم طبق معمول آمده بود، اما این مرد مانع از انجام نیتش شد.
پس از کشتن اژدها، مرد جوان دوباره دراز کشید و به خواب رفت. در این هنگام، سیمرغ از کوه پرواز کرد و غذایی برای جوجههایش آورد. اما وقتی به آشیانه رسید، انسانی را زیر درخت چنار دید که خوابیده بود. فوراً به کوه بازگشت و سنگ بزرگی را با بالهایش برداشت تا بر سر مرد بیندازد.
با خود گفت: «این همان موجودی است که هر سال میآید و جوجههایم را میبرد. شک ندارم که امسال هم به همان نیت آمده. اما این بار درست سر موقع رسیده، چون همین حالا مغزش را له خواهم کرد.»
سیمرغ بالای آشیانه رسید و آماده شد تا مستقیماً بالای سر مرد قرار بگیرد تا سنگ را طوری رها کند که از کنار جوجههایش عبور کند و دقیقاً بر سر مسافر فرود بیاید.
اما ناگهان جوجهها متوجه شدند که مادرشان قصد کشتن مرد را دارد، پس شروع به جیرجیر کردند و بالهایشان را بر سر او گشودند و فریاد زدند: «مادر، دست نگهدار! اگر این مرد نبود، اژدها ما را میخورد.»
سیمرغ با شنیدن این حرفها مسیرش را تغییر داد و سنگ را در فاصلهای دور انداخت.
وقتی سیمرغ بازگشت، ابتدا به جوجههایش غذا داد، سپس بالهایش را گشود و روی مرد مسافر سایه افکند تا او خواب راحتی داشته باشد.
اوایل بعدازظهر، مرد از خواب بیدار شد. سیمرغ به او گفت:«ای مرد، هرچه میخواهی بگو، من آن را به تو میدهم. بگو که میخواهی کجا بروی.»
مرد پاسخ داد:«میخواهم به اصفهان بروم.»
سیمرغ گفت:«بسیار خوب، اما راه درازی در پیش داری. چرا میخواهی به آنجا بروی؟»
مرد پاسخ داد:«میخواهم از راز تاجری که همسرش را در زنجیر کرده و او را با باقیماندهی غذای سگ تغذیه میکند، آگاه شوم.»
سیمرغ گفت:«پرسوجو دربارهی این موضوع کار بسیار دشواری است. هرکسی که راز این تاجر را جویا شود، او بلافاصله سرش را از تن جدا میکند و هیچکس بازنمیگردد. اما من به تو راهی نشان خواهم داد، و باید دقیقاً مطابق آن عمل کنی.
وقتی سؤال خود را پرسیدی و پاسخت را دریافت کردی، تاجر قصد خواهد کرد که سرت را قطع کند. در این هنگام تو باید بگویی:«اجازه بدهید به پشتبام بروم و نماز بخوانم؛ پس از آن میتوانید مرا بکشید.»
درون قلعهی تاجر، دری فولادین وجود دارد که همیشه بسته است و هیچ راهی از آنجا نیست. بنابراین، او به تو اجازه خواهد داد که برای نماز به پشتبام بروی. هنگامی که به پشتبام رسیدی، یکی از پرهای من را آتش بزن. من ظاهر خواهم شد، تو را بر بالهایم خواهم گرفت و به شهر خودت بازخواهم گرداند. حالا، روی بالهای من سوار شو.»
سپس سیمرغ مرد را بر بالهایش نشاند، و بهمحض اینکه در آسمان اوج گرفتند، خود را در برابر قلعهی تاجر یافتند.
هوا رو به تاریکی میرفت که مرد جوان درِ قلعه را کوبید. شخصی از پشت در پرسید:«کیستی؟»
مرد پاسخ داد:«من مهمان هستم.»
تاجر که خود پشت در بود، گفت:«خوش آمدی، بفرما داخل.»
سپس هر دو وارد اتاق مردانه شدند و با یکدیگر به گفتگو پرداختند.
زمان شام فرا رسید. تاجر مهمانش را به اتاقی برد که دیوارهای آن با موزاییکی از قطعات کوچک آینه تزئین شده بود. فرشهایی بر کف گسترده بودند و بالشها و رواندازهای مجلل آماده بود.
سپس سگی که با زنجیری طلایی بسته شده و لباسهایی از حریر بر تن داشت، وارد شد. تاجر او را نوازش کرد، صورتش را بوسید و او را به کنار سفره شام آورد. سگ آنقدر خورد تا دیگر نمیتوانست چیزی بخورد. سپس تاجر با دستمالی از ابریشم دهان سگ را پاک کرد، او را بلند کرد و در جای مخصوصش بست.
سپس تاجر به جایی دیگر رفت، جایی که بسیار تاریک و شوم بود. در آنجا زنی زیباروی، همچون ماه درخشان، نشسته بود، زنی که گویی میگفت:«ای خورشید، طلوع مکن، زیرا من خود طلوع کردهام.»
تاجر زنجیری آهنین به گردن او انداخت و با تازیانهای او را زد تا اینکه زن را مجبور کرد به سمت غذایی که سگ باقی گذاشته بود، برود. سپس گفت:«حالا بخور!»
زن چارهای نداشت، پس شروع به خوردن کرد. پس از آن، تاجر آنقدر او را کتک زد که بیهوش شد. وقتی زن به هوش آمد، او را برد و در همان جای همیشگیاش بست.
پس از این، تاجر به اتاق مهمان بازگشت، خود غذا آورد و آن را پیش مهمان گذاشت و گفت:«شامت را بخور.»
اما مرد جوان پاسخ داد:«من نمیخورم.»
تاجر پرسید:«چرا نمیخوری؟»
مرد جوان گفت:«داستانت را برایم بگو. اگر میخواهی از غذایت بخورم، باید حقیقت را بگویی. در غیر این صورت، لب به آن نخواهم زد.»
تاجر گفت:«ای مرد، تو جوانی. زندگیات را بیهوده تلف نکن. بهتر است از این موضوع بگذری. اگر داستانم را برایت بگویم، بلافاصله سرت را از تن جدا خواهم کرد.»
سپس اجساد کسانی را که پیش از او کشته بود، نشانش داد و گفت:«اینها کسانی بودند که داستان را شنیدند و من آنها را کشتم. حالا خودت تصمیم بگیر.»
مرد جوان گفت:«من با دنیا خداحافظی کردهام. بگو!»
تاجر گفت:«ای برادر، این زن دخترعمویم و همسر من است. من او را بسیار دوست داشتم و این قلعه را برای او ساختم تا هیچ آسیبی به او نرسد. برای تزئین حوضی در قلعه، تعدادی ماهی سیاه و سفید در آن انداختم.
روزی به حوض رفتم تا در آن شنا کنم. لباسهایم را درآوردم، اما ناگهان متوجه شدم که همسرم بالای دروازه ایستاده و از شرم چهرهاش را پوشانده است.
گفتم: «ای دخترعمو، چه شده؟ تو دخترعموی من و همسر شرعی من هستی. چرا خجالت میکشی؟»
او پاسخ داد: «ای پسرعمو، در این حوض، برخی از ماهیها نر هستند. درست نیست که آنها شاهد حضور یک زن باشند.»
گفتم: «بسیار خوب.» سپس رفتم و سم ماهی را در حوض ریختم. همهی ماهیها مردند و حوض خالی شد.»
«من دو اسب داشتم؛ آنها بسیار سریع بودند. یکی را ‘ابر’ و دیگری را ‘باد’ نامیده بودم. این اسبها را در اصطبل نگه میداشتم، مردی مسئول مراقبت از آنها بود، و با شیر، جو، شیرینی و نبات تغذیه میشدند.
روزی بهطور غیرمنتظره وارد اصطبل شدم و دیدم که اسبها روز به روز لاغرتر میشوند. پیش خودم گفتم:«این چه معنایی دارد؟ من بهترین غذاها را برایشان فراهم میکنم و به خوبی از آنها مراقبت میکنم، اما با این حال، آنها ضعیف شدهاند!»
پس رو به اسببان کردم و پرسیدم:«پسرم، چرا اسبها لاغر شدهاند؟ به نظر میرسد که غذایشان را نمیدهی و آن را میفروشی!»
اما او سوگند خورد و گفت:«ای ارباب، هرگز چنین کاری نکردهام! شما فقط ده روز سوار آنها نشوید، اگر در این مدت چاق نشدند، گوشهای مرا ببرید.»
گفتم:«اما مگر من سوار آنها شدهام؟»
او پاسخ داد:«اینجا دستورات مکتوب شما درباره اسبهاست.»
دیدم که راست میگوید و ادامه داد:«شما هر شب سوار ‘ابر’ میشوید و شب بعد ‘باد’ را میرانید.»
پیش خود گفتم:«این کار همسرم است. باید او را زیر نظر بگیرم و ببینم به کجا میرود.»
آن شب با من صحبت کرد و با هم شراب نوشیدیم. همیشه عادت داشت که دارویی در شراب بریزد و به من بدهد. اما آن شب متوجه کارش شدم و شراب را داخل یقه پیراهنم ریختم. سپس گفتم:«خیلی خوابآلود شدهام.»
با هم به بستر رفتیم. من وانمود کردم که خوابیدهام اما زیر چشمی همسرم را زیر نظر داشتم. دیدم که سلاحهایش را برداشت، شمشیری در دست گرفت و مرا صدا زد. قصدش این بود که اگر بیدار باشم، سرم را از تن جدا کند، و اگر خواب باشم، برود و کارش را انجام دهد.
وقتی مطمئن شد که خوابم، دست در جیبم کرد و مُهرم را برداشت. سپس نامهای به اسببان نوشت که:«اسب ‘باد’ را زین کن.»
آن را مُهر کرد و فرستاد. اسببان نیز ‘باد’ را زین کرد و نزدش آورد. زنم سوار شد و رفت.
من هم سریعاً رفتم، ‘ابر’ را زین کردم و از پی او راه افتادم. رد پایش را گرفتم تا به تپهای رسیدیم. از آن بالا رفتیم، و در قلهی آن، گودالی هموار بود. در انتهای این گودال، غاری بود که مسکن یک دیو بود، دیوی چنان وحشتناک که هیچکس تاب نگاه کردن به او را نداشت.
همین که زن به آنجا رسید، اسبش را بست و وارد غار شد…»
«… با این حال، سگ نیز همراه من آمده بود. پیش خود فکر کردم:
«شاید همسرم از ترس دیو به اینجا میآید و با خود میگوید: ‘اگر نروم، شب میآید و مرا میرباید.’»
اما همین که وارد غار شد، مقداری شراب ریخت و به دیو داد. او شروع به نوشیدن کرد، و آن دو به بوسیدن و بازی با یکدیگر پرداختند.
برادر، دیگر نتوانستم تحمل کنم و فریاد زدم که دست از این کار بردارند. ناگهان زن جیغ کشید:«ای زنگی! این شوهر من است، او را بکش! اگر او را نکشی، هر دوی ما را خواهد کشت!»
آنها بهسوی من هجوم آوردند، و من و دیو با یکدیگر درگیر شدیم. در آن لحظه، من بودم، دیو بود، و زنم. آنها مرا به زمین انداختند، بر من هجوم آوردند و آماده بودند تا سرم را از تن جدا کنند. اما درست در همین لحظه، سگ بهسرعت وارد شد، پای دیو را گاز گرفت و او را از من دور کرد. در همان لحظه، من شمشیر را برداشتم و از پشت گردن دیو ضربهای زدم. سرش از تن جدا شد و بر زمین افتاد.
سپس زن را گرفتم و در زنجیر بستم. به او گفتم:«ای بیوفا! من چه بدی در حقت کردم؟ آیا تو را غرق در محبت و لطف نکردم؟ آیا برایت لباسهای فاخر و بهترین غذاها فراهم نکردم؟ سگی که فقط یک لقمه نان از صاحبش بگیرد، به او وفادار میماند. پس تو چرا اینچنین بیوفایی؟ حالا میبینم که زنها موجوداتی بیوفا و فریبکارند و از جنس شیطاناند.»
سپس او و سگ را به اینجا آوردم و از آن روز تاکنون به این شکل زندگی کردهاند. اما این موضوع را نباید برای کسی بازگو کنی، پس بیا جلو تا سرت را از بدنت جدا کنم.
جوان با آرامش گفت:«بسیار خوب، من هم بهتر از دیگرانی که کشتی نیستم. اما اکنون شب است، و راه خروجی از قلعهات نمیشناسم. علاوه بر این، من یک غریبهام و اینجا را بلد نیستم. اجازه بده بر بام قلعه بروم، وضو بگیرم و نماز بخوانم. پس از آن، هر چه خواستی انجام بده.»»
با درک اینکه هیچ راهی برای خروج از قلعه وجود ندارد، تاجر گفت:«برو.» پس جوان به پشتبام رفت، آتشی افروخت و پر سیمرغ را در شعله گرفت. بلافاصله سیمرغ ظاهر شد، و جوان بر بالهای او نشست. سیمرغ به هوا برخاست.
وقتی تاجر دید که آن جوانی که داستانش را برای او تعریف کرده بود، فرار کرده است، گفت:«دیگر شایسته نیست که زنده بمانم.» سپس شمشیرش را کشید و سر همسرش را از تن جدا کرد، سپس سر سگ را برید و در نهایت خنجری در بدن خود فرو کرد. هر سه جان باختند.
حال، جوان بر بالهای سیمرغ نشسته، به پای درخت رسید. سیمرغ او را پایین گذاشت و گفت:«اکنون به راه خود برو.» پس او به سرزمین خود بازگشت و داستان تاجر را بازگو کرد.
پدر دختر گفت:«بسیار خوب.» پس جوان ازدواج کرد و همسرش را با خود برد.
احمد گردو و برادرانش 220
روزی روزگاری سه برادر بودند که یکی از آنها ناصر نام داشت، دیگری خونکار، و سومی احمد گردو. آنها با یکدیگر اختلاف پیدا کردند و دعوا کردند، تا اینکه احمد گردو خشمگین شد و به عربستان رفت.
در آن زمان، خان آن سرزمین یعنی عربستان از دنیا رفته بود و جمعیت زیادی گرد آمده بودند تا شاهینی را به پرواز درآورند، زیرا قرار بود شاهین بر سر هر کسی که بنشیند، او را به عنوان حاکم خود انتخاب کنند.
اتفاقاً شاهین بر سر احمد گردو نشست، اما مردم او را از جمع بیرون کردند و پنهانش نمودند تا شاهین روی سر یک غریبه فرود نیاید. او را در اتاقی گذاشتند، اما شاهین از پنجره به داخل پرواز کرد و دوباره بر سر او نشست.
پس از آن، همگی به نفع او تصمیم گرفتند و گفتند:«ای بزرگان، این سرنوشت این مرد است. چه ضرری دارد که او را برای یک سال حاکم خود کنیم تا ببینیم چه شخصیتی دارد و چه فضیلتی در او نهفته است؟ اگر باعث رونق دامها و احشام ما شد، بگذارید حاکم بماند، اما اگر مردی نادرست از آب درآمد، او را برکنار خواهیم کرد.»
پس او را آوردند و به عنوان والی برگزیدند، برایش همسری اختیار کردند و خانهای برایش ساختند.
چنین شد که او به حکومت پرداخت، تا اینکه روزی خونکار، که برادر بزرگتر بود، به ناصر گفت:«ای ناصر، بیا برویم و ببینیم احمد گردو کجا رفته است.»
آنها راه افتادند تا به روستایی که احمد گردو در آن بود، رسیدند. در آنجا یک گاوچران را دیدند و از او پرسیدند:«ما مردی را گم کردهایم، نامش احمد گردو است. آیا او را میشناسی؟»
گاوچران پاسخ داد:«بله، ما کسی را داریم که نامش احمد خان است.»
پس آنها به خانه احمد گردو رفتند، اما او در خانه نبود. آنها نشستند و منتظر بازگشت او ماندند.
وقتی احمد بازگشت، به همسرش گفت:«از این مهمانان پذیرایی کن تا من برگردم.»
ناصر و خونکار متوجه شدند که در اتاق سبدی خرما وجود دارد. آنها با یکدیگر مشورت کردند و گفتند:«بیایید این را برداریم و برویم.»
شب فرا رسید و میزبانان برایشان رختخواب روی زمین پهن کردند. آنها دراز کشیدند و خوابیدند، اما در نیمهشب از خواب برخاستند، سبد خرما را برداشتند و با سرعت هرچه تمامتر از آنجا دور شدند.
احمد از خواب بیدار شد و متوجه شد که سبد خرما ناپدید شده است. پس گفت:«زن، چوبدستی قطورم را به من بده. آنها سبد خرما را بردهاند.»
خونکار و ناصر در راه بودند، خونکار جلوتر میرفت و ناصر پشت سرش سبد را حمل میکرد. احمد که این صحنه را دید، در تاریکی وانمود کرد که خونکار است و گفت:«برادر ناصر، بگذار سبد را من بگیرم تا تو جلوتر بروی و مراقب راه باشی.»
ناصر فریب خورد و سبد را به احمد داد. احمد هم بدون معطلی سبد را برداشت و به خانه بازگشت.
وقتی خونکار و ناصر دوباره به یکدیگر رسیدند، خونکار پرسید:«برادر، سبد را چه کردی؟»
ناصر پاسخ داد:«آن را به تو دادم!»
خونکار با حیرت گفت:«نه به قرآن! این احمد گردو بوده که آن را گرفته است!»
پس تصمیم گرفتند به خانه احمد بازگردند.
در این میان، احمد چالهای در زمین کند، سبد را در آن گذاشت و خودش و همسرش روی آن خوابیدند.
خونکار و ناصر بیسر و صدا کنارشان خزیدند، همسر احمد را به یک طرف هل دادند و خود احمد را به طرف دیگر، سپس نمدی را که روی آن خوابیده بودند، کنار زدند و سبد را بیرون کشیدند.
آنها سبد را روی شانههایشان گذاشتند و دوباره به سرعت راه افتادند.
مدتی نگذشته بود که احمد از خواب بیدار شد و گفت:«زن، آنها دوباره سبد را بردهاند. چوبدستی قطورم را به من بده!»
سپس با عجله به دنبال آنها رفت. وقتی به آنها رسید، دید که ناصر به دهکدهای رفته تا یک ترازوی کوچک بیاورد و خرماها را بین خودشان تقسیم کنند. احمد در تاریکی وانمود کرد که ناصر است و گفت:«نتوانستم چیزی پیدا کنم. اگر تو بروی و ظرفی بیاوری، میتوانیم خرماها را تقسیم کنیم.»
پس خونکار به سوی اردوگاه دیگری رفت و احمد به سرعت سبد را برداشت و به خانه بازگشت.
بعد از مدتی، خونکار یک ترازو آورد و ناصر هم با یک ترازو بازگشت، اما متوجه شدند که سبد باز هم ناپدید شده است. پس دیگر دنبال آن نرفتند و به راه خود به سوی خانهشان ادامه دادند.
در راه، یک لنگه کفش طلایی روی زمین دیدند. نمیدانستند که چیست و آن را همانجا رها کردند. سه مایل جلوتر که رفتند، لنگه دیگر کفش طلایی را دیدند.
خونکار گفت:«برمیگردم و آن لنگه اول را هم برمیدارم تا این جفت کفش را برای همسرم ببرم.»
پس خونکار برگشت و ناصر به خانه خود رفت.
وقتی ناصر به خانه رسید، به همسرش گفت:«چادر را روی من بینداز و زاری کن و فریاد بزن که شوهرت مرده است!»
زنش چنین کرد. مردم جمع شدند و ناصر را روی تابوتی گذاشتند. در همین هنگام، خونکار از راه رسید و گفت:«برادر ناصر، کفشها مال تو، بگیرشان!»
اما ناصر پاسخی نداد.
مردم پیکر او را به کنار رودخانه بردند تا غسلش دهند. خونکار گفت:«او برادر من است، خودم او را غسل میدهم.»
وقتی جسد را در آب سرد گذاشتند، شروع به لرزیدن کرد.
خونکار فریاد زد:«نمیر ای حقهباز! کفشها برای تو! داشتند تو را دفن میکردند!»
سپس او را غسل دادند، در کفن پیچیدند و به قبرستان بردند. اما خونکار گفت:«من نمیگذارم برادرم را زیر خاک بگذارند!»
پس کنار او نشست و تا صبح بر بالینش ماند.
سپس خونکار دید که تعدادی دزد از راه رسیدند. آنها مقدار زیادی پول دزدیده بودند و مشغول تقسیم آن بین خود بودند.
ناگهان ناصر از جا پرید و فریاد زد:«مردگان، زندگان را بگیرید!»
دزدها وحشتزده پا به فرار گذاشتند، در حالی که برادران آنها را تا مسافتی تعقیب کردند. سپس به سراغ پولها برگشتند تا بین خود تقسیم کنند.
یکی از دزدهای اصلی که امیدوار بود سهمی از پولها را به دست آورد، دوباره بازگشت. اما خونکار دستش را بلند کرد و با یک ضربه کلاه او را انداخت و گفت:«این هم سهم دو فارتینگی تو!»
دزدها با عجله فرار کردند، در حالی که برادران پولها را روی شانههایشان گذاشتند، با هم از آن لذت بردند و به استراحت پرداختند.
قصههای دیگر همین شب
قصههای دیگری از این دست را در قصههای فولکلور ایرانی بخوانید و بشنوید.
منبع
- دیوید و اِمیلی لاریمر، قصههای ایرانی (Persian Tales: Written Down for the First Time in the Original Kermani and Bakhtiari)، لندن، انتشارات مکمیلان، ۱۹۱۹.
