رامایانا قسمت ششم – زندگی در جنگل
به درون دانداکا
سیتا، به همراه پسران داشراتا، جنگلهای چیتراکوت را ترک کرد، از رودها و کوهها گذشت و راه خود را به سوی جنگل دانداکا در پیش گرفت.
اینجا زمانی قلمرو پادشاهیای به نام جانستان Janasthan بود که توسط شخصی به نام داندا اداره میشد. روزی داندا هنگام شکار با زن زیبایی به نام آروجا روبرو شد و به زور به او تعرض کرد. آروجا گریان نزد پدرش، ریشیای (فرزانهای) به نام شوکرا، رفت. شوکرای خشمگین گفت: «سرزمینی که در آن به مرزها احترام گذاشته نشود، فرقی با جنگل ندارد» و نفرین کرد که طوفانهای شن و تندر، پادشاهیِ جانستانِ داندا را نابود کنند، هیچ اثری از آن باقی نگذارند و جنگلی را جایگزین آن سازند. و بدین ترتیب، این سرزمین به هولناکترینِ جنگلها بدل گشت که کمتر کسی جرئت عبور از آن را داشت.
در جنگل هیچ مرز و قاعدهای وجود ندارد. همانطور که رام قدم به درون آن میگذاشت، نیاکان خود را به یاد آورد و گفت: «شاید رام ایودیا را ترک کند، اما ایودیا هرگز رام را ترک نخواهد کرد.» سپس با نگاهی به سیتا افزود: «همانطور که ویدها هرگز سیتا را ترک نکرده است.»
ملاقات شانتا
آن سه نفر تصمیم گرفتند شب را در حاشیه آن جنگل هولناک سپری کنند. رام نمیتوانست بخوابد. همانطور که صدای زوزه باد میآمد، او به ستارهها چشم دوخته بود و حس میکرد که سیتا نیز او را تماشا میکند. سیتا گفت: «این نیز بگذرد.» رام هم این را میدانست، اما دانستن، پادزهری برای اضطراب نیست. ذهن او همچون ستارهای دنبالهدار، بیقرار بود. سیتا گفت: «همسرم، بیا از آنچه داریم لذت ببریم، نه اینکه در فکر آنچه داشتیم یا میتوانستیم داشته باشیم باشیم. بیا از تماشای ستارهها لذت ببریم.» بنابراین، در حالی که لاکشمن مراقب آتش بود، رام و سیتا به آسمان چشم دوختند تا اینکه خواب آنها را در ربود. با این حال، رام قبل از اینکه چشمانش را ببندد، برای احتیاط، کمانش را میان خود و همسرش قرار داد.
هنگام سپیده دم، سیتا بیدار شد و رام و لاکشمن را در مقابل پاهای زن زیبایی یافت. زن چشمانی درشت، لبخندی بخشنده و اندامی دلفریب داشت. او که بود؟ آن بانو متوجه سیتا شد و صدا زد: «بیا اینجا کوچولو. من خواهر بزرگتر همسرت، شانتا هستم.»
شانتا، سیتا را روی زانوی خود نشاند و گفت: «تصمیم تو برای همراهی با همسرت به جنگل، واقعاً نجیبانه است. اما سفر کردن با لباس عروس، آن هم با دو مرد خوشسیما در کنارت که هیچکدام به تو نگاه نمیکنند (یکی چون زاهد است و دیگری چون تو همسر برادرش هستی)، آسان نخواهد بود. در همه جا، آوازهای جفتگیری پرندگان را خواهی شنید، مارها، قورباغهها، گوزنها و ببرها را در آغوش صمیمانه خواهی دید و بوی گلهایی را که زنبورها و پروانهها را فرا میخوانند، حس خواهی کرد. بدن تو فریاد خواهد زد؛ سیتا، چگونه در برابر ندای حواس خود مقاومت خواهی کرد؟ و راکشاساها (دیوها): آنها معنای تجرد و وفاداری را نمیدانند. آنها تو و این دو برادر مرا مجبور خواهند کرد تا امیالشان را برآورده کنید، زیرا این طبیعیترین کار ممکن است. آن وقت چه خواهی کرد، سیتا؟ چگونه خودت را از امیال خود و مردان اطرافت نجات خواهی داد؟ در جنگل هیچ مرزی وجود ندارد، سیتا. جایی که مرزی نباشد، تجاوز و نقضی هم در کار نیست.»
سیتا در فکر فرو رفت که چرا شانتا این حرفها را به او میگوید. او توصیف احساساتی را که شانتا از آنها حرف میزد، در داستانهای عاشقانه و آوازهای مهرورزیِ شاعران شنیده بود، اما هرگز آنها را واقعاً حس نکرده بود. بله، او حسی را که هنگام نگاه کردن رام به او در مراسم عروسی و آن چند باری که در حیاط زنان با هم ملاقات کرده بودند داشت، دوست میداشت، اما اکنون رام هرگز به او نگاه نمیکرد، حداقل نه آنطور. آیا این همان چیزی بود که شانتا از آن سخن میگفت، یا چیز دیگری بود؟
شانتا با حس کردن افکار او، بیشتر توضیح داد: «فرزندم، تو هنوز جوانی اما بدنت در حال تغییر است. من میتوانم آن را حس کنم. تو هم حس خواهی کرد. گویی قدم گذاشتن تو در جنگل باعث شکوفایی آن شده است. تو براستی دختر زمین هستی.»
آناسویا و آتری
شانتا، سیتا را به صومعهی آناسویا و آتری برد. آناسویا نیز مانند آرونداتی، به پاکدامنیاش شهره بود؛ اما برخلاف رنوکا، او حتی در اندیشه هم دچار لغزش نشده بود و برخلاف آهیلیا، هرگز در عمل نلغزیده بود.
زمانی که همسرش حضور نداشت، سه ریاضتکشِ (تپاسوی) زیبارو نزد او آمدند و گفتند: «ما دوازده سال روزه بودهایم. برای شکستن روزهمان، باید از سینهی همسر یک ریشی شیر بنوشیم. آیا به ما کمک میکنی؟» آناسویا پذیرفت. او آن سه جوان را همچون فرزندانی که هرگز نداشت میدید؛ پس جامه از تن گشود و آن سه جوان که نیاتی ناپاک داشتند، ناگهان به سه نوزاد تبدیل شدند.
سپس همسران آن جوانان از او طلب بخشش کردند و آناسویا با تعجب متوجه نیت واقعی آنها شد: آنها به دنبال اغوای او بودند تا شهرت او را به عنوان عفیفترین زن زمین لکهدار کنند. آناسویا بیقید و شرط آن ریاضتکشان را بخشید؛ چرا که از نظر او، آن جوانان علیرغم انجام ریاضتهای سخت، هنوز کودکانی بودند که در فریبکاری به دنبال لذت میگشتند. او آنها را به شکل جوانیِ اصلیشان بازگرداند و از آشپزخانهاش به آنها غذا داد تا روزهشان را بگشایند.
آن سه جوان به نشان قدردانی، به آناسویا برکت دادند که مادر پسری بزرگ به نام داتا شود؛ فرزندی که به هیچ آموزگاری نیاز نخواهد داشت و از هر آنچه میبیند درس میگیرد: از آسمان، زمین، آتش، آب، باد، صخرهها، رودخانهها، گیاهان، حیوانات، پرندگان، حشرات و زنان و مردان. او به آدینات، نخستین آموزگار، بدل میشد.
آناسویا از دختر جاناکا استقبال کرد و او را به زیر درختی پرگل برد؛ جایی که رازهای بدنش را که سرانجام شروع به شکوفا شدن کرده بود، برایش فاش کرد. او به سیتا یک جامه، یک تاج گل و یک ظرف کرم داد؛ لباسی که هرگز کثیف نمیشد، تاج گلی که هرگز پژمرده نمیگشت و ظرف کرمی که همواره پوست او را نرم نگه میداشت.
او گفت: «اگر در قصر بودی، این یک مراسم بزرگ میبود. پدر و مادرت برایت هدیه میفرستادند و مادرشوهرانت تو را در آبِ زردچوبه غسل میدادند و با گل میآراستند. حیاطی مخصوص به خودت میداشتی و هرگاه احساس آمادگی میکردی، دانههای آرکا را که در برگهای بتل پیچیده شده بود برای همسرت میفرستادی و از او دعوت میکردی تا ستاره آرونداتی را به تو نشان دهد. اما افسوس، برای آنکه این اتفاق بیفتد، باید چهارده سال صبر کنی. چه چیزی میتوانم به تو بدهم تا جبران شود؟»
سیتا گفت: «قدرتی برای زنده ماندن در این چهارده سال در جنگل، در حالی که هم به ذهن و هم به بدنم وفادار بمانم. خواهرشوهرم میگوید این کار آسان نخواهد بود.»
آناسویا گفت: «اگر پاکدامنی را یک اجبار ببینی، سخت خواهد بود، در غیر این صورت نه. اگر امیال بدنت را به رسمیت بشناسی و آنها را سرکوب نکنی و بر آنچه واقعاً در زندگی برایت مهم است تأمل کنی، دشوار نخواهد بود.»
آتری دید که همسرش سیتا را میآراید؛ پس از رام و لاکشمن پرسید: «بهار است و گل شکوفا شده است؛ آیا زنبور میتواند در برابر شهد مقاومت کند؟»
لاکشمن ابتدا سخن گفت: «گل من در ایودیا خوابیده است. او چهارده سال دیگر شکوفا خواهد شد.»
سپس رام گفت: «من زنبور نیستم، پروانه هم نیستم. من یک انسانم، از سلاله خاندان راگو، که باید چهارده سال به عنوان یک زاهد در جنگل زندگی کند. هیچ چیز ذهن مرا متزلزل نخواهد کرد.»
آتری در این فکر بود که آیا این فقط یک خطابهی باشکوه برای تحتتأثیر قرار دادن است یا خرد واقعیِ یک شاهزاده جوان؛ پس گفت: «اگر لغزیدی، خودت را مجازات نکن. انسانها قضاوت میکنند، اما طبیعت نه.»
بهشت شارابانگا
پس از وداع با آناسویا و آتری، سیتا و پسران داشراتا به صومعهی فرزانهی پیر، شارابانگا، رسیدند و در آنجا منظرهای شگفتانگیز دیدند. آنها ایندرا را دیدند که سوار بر فیل خود که پوستی سفید، شش عاج و هفت خرطوم داشت، صومعه را ترک میکرد.
پیر فرزانه در پاسخ به پرسش آنها توضیح داد: «ایندرا مرا به باغ خود، ناندانا-وانا، واقع در شهر دواها، آمراواتی Amravati ، که در قلمرو ستارگان قرار دارد، دعوت کرد؛ جایی که درخت کالپاتارو Kalpataru در آن ایستاده است و زیر آن تمام آرزوها برآورده میشوند. اما من میلی به آن ندارم.»
لاکشمن از فرزانه پرسید: «آیا هدف از یاگنا (قربانی) و تپاسیا (ریاضت) دستیابی به تمام آن چیزهایی نیست که ایندرا در اختیار دارد؟»
فرزانه گفت: «نه پسرم، ایندرا همه چیز دارد، با این حال در هراسِ از دست دادنِ همه آنها زندگی میکند. سوارگا Swarga شاید پردیس باشد، اما بهشت نیست.»
«پس بهشت چیست؟»
«بهشت جایی است که در آن گرسنگی وجود ندارد.»
«آیا چنین جایی وجود دارد؟»
«زیر ستاره قطبی، شیوا بر کوهی سنگی و پوشیده از برف نشسته است. هیچ علفی در آنجا نمیروید، اما گاو او، ناندی، شکایتی ندارد. ناندی از خورده شدن توسط ببرِ شاکتی هم نمیهراسد. مارِ دور گردن شیوا ترسی از خورده شدن توسط طاووسِ کارتیکیا ندارد و به دنبال خوردن موشِ گانشا هم نیست. روشن است که آنجا مکانی است که در آن گرسنگی وجود ندارد. در سوارگا رفاه هست، اما آرامش نیست. من به دنبال آرامش هستم، من به دنبال کایلاس هستم. آنجا باید بهشت باشد.»
رام گفت: «امید است که ما قدرتِ فراتر رفتن از گرسنگی را در این چهارده سال بیابیم.»
فرزانه گفت: «برهما یاگنا را برای سیر کردن گرسنگیِ انسان آفرید. داکشا قوانین جامعه را خلق کرد تا مردم را مجبور کند گرسنگی یکدیگر را برطرف کنند. هر دو توسط شیوا سربریده شدند، به این امید که آنها به پتانسیل انسانی برای فراتر رفتن از خودِ گرسنگی پی ببرند.»
سیتا گفت: «همه نمیتوانند شیوا باشند. ما به کسانی نیاز داریم که بتوانند به ما غذا بدهند، ما را تسکین بخشند و به ما معنا ببخشند. ما به انسانهایی نیاز داریم که مراقب دیگران باشند.»
«تو ویشنو را توصیف میکنی: کسی که مانند شیوا گرسنگی ندارد، اما به فکر گرسنگیِ دیگران است. او تحت فرمان قوانین نیست. او با مهر و عاطفه عمل میکند.»
رام گفت: «اما جامعه به قوانین نیاز دارد، تا زمانی که همه بتوانند ویشنو شوند. در غیر این صورت، همه ایندرا باقی خواهند ماند.»
فرزانه که تحت تأثیر شاهزاده جوان و همسرش قرار گرفته بود، گفت: «درست است.»
لاکشمن پرسید: «برهما، ایندرا، ویشنو، شیوا؛ کجا میتوانیم آنها را بیابیم؟»
فرزانه در حالی که چشمانش را میبندد و با آرامش لبخند میزد، خندهای کوتاه کرد و گفت: «در ذهن خودت، لاکشمن. ما همه برهما هستیم. ما همه ایندرا هستیم. ما همه داکشا هستیم. ما میتوانیم شیوا باشیم. ما میتوانیم ویشنو هم باشیم.»
درخواست سوتیکشنا
سیتا، رام و لاکشمن سپس به سوی صومعهی سوتیکشنا رفتند؛ او به آنها خوشآمد گفت و از مصائب بسیاری از فرزانگانی که به سمت جنوب جسارت کرده بودند، سخن گفت. او داستان آن مهاجرت بزرگ را برای آنها تعریف کرد.
با ترغیب شاکتی، شیوای آ رام چشمانش و سپس دهانش را گشود تا جوهرهی وداها را شرح دهد. برای شنیدن او، تمام ریشیهای (فرزانگان) روی زمین به سمت شمال حرکت کردند و این کار باعث شد زمین کج شود. رشتهکوه ویندیا که شمال و جنوب را از هم جدا میکند، چنان مشتاق شنیدن سخنان شیوا بود که مدام رشد کرد تا جایی که راه خورشید را مسدود نمود.
برای بازگرداندن تعادل، شیوا از پسرش کارتیکیا، سردار بزرگ جنگ، خواست تا به سمت جنوب حرکت کند. بسیاری از فرزانگان او را همراهی کردند که در میان آنها ویشراوا و آگاستیا حضور داشتند.
ویندیا در برابر آگاستیا سر فرود آورد و برکت او را خواست؛ آگاستیا از او خواست که همانطور خمیده بماند تا خورشید بتواند بدون مانع حرکت کند. آگاستیا آبهای رود گنگ را در ظرف خود حمل کرد و وقتی آن را بیرون ریخت، آن آبها به رودخانهی عظیم کاوِری در جنوب تبدیل شدند.
نیزهی کارتیکیا کوههای ویندیا را شکافت تا درههایی برای عبور او ایجاد کند. برای اینکه کارتیکیا دلتنگ خانهی کوهستانیاش نشود، شاکتی از آسورایی به نام هیدیمبا خواست تا قلههایی را از هیمالیا به جنوب ببرد. این قلهها تبدیل به رشتهکوه پالنی شدند.
«در جنوب، ریشیها با راکشاساها و یاکشاها روبرو شدند. ویشراوا با یک یاکشا و یک راکشا ازدواج کرد و از هر دو همسر صاحب پسرانی شد. او وداها را به هر دو پسرش آموخت. پسرِ یاکشا، کوبِرا، شهر بزرگی از طلا ساخت. پسرِ راکشا، راوانا، که به کوبرا حسادت میکرد، به شهر حمله کرد و با زور مدعی مالکیت آن شد. راوانا مرید بزرگ شیوا است اما معتقد است که حق با قدرت است؛ و چون او قدرتمندترینِ آنجاست، راه او تبدیل به راه درست میشود. ریشیها مدتها تلاش کردهاند تا او را متوجه جوهرهی وداها کنند، اما او با تحقیر آنها را رد میکند. او کسانی را که یاگنا انجام میدهند یا تپاسیا (ریاضت) تمرین میکنند، جویندگان سیدها (قدرت) و در نتیجه رقبای خود میداند؛ او تمام راکشاساها را علیه ریشیها شورانده است. تاداکا را به یاد دارید؟ چه کسی او را به صومعهی “سیدها”ی ویشوامیترا فرستاد؟ راوانا! به جنوب برو، رام. بگذار فاجعهی این تبعید برای کسانی که در جنگلها زندگی میکنند مفید باشد. راکشاساها را قادر ساز تا از دارما پیروی کنند، آنها را از طلسم راوانا رها کن. آنها را قادر ساز تا ذهن خود را وسعت بخشند.» سوتیکشنا چنین التماس کرد.
لاکشمن گفت: «آیا راکشاساها دیوهایی نیستند که باید کشته شوند؟»
فرزانه گفت: «ای شاگردان ویشوامیترا، این را به خاطر بسپارید؛ دیوها فقط انسانهایی هستند که ما از درک یا تحمل آنها سرباز میزنیم. طرد کردن آنها، همانطور که آنها ما را طرد میکنند، آدارما است.»
آگاستیا و لوپامودرا
وقتی سیتا، رام و لاکشمن به سمت جنوب سفر میکردند، فلات پهناوری را دیدند که با تپهها آراسته شده بود. فرزانهای به آنها گفت که زمانی کوهها بال داشتند و مانند پرندگان در آسمان سفر میکردند، اما حرکت آنها چنان سر و صدای زیادی ایجاد میکرد که ریشیها (فرزانگان)، دواها (خدایان) را فراخواندند و خواستند که بالهایشان چیده شود. پس آنها به زمین افتادند و دیگر هرگز حرکت نکردند.
از آنجا که آن سه مجبور بودند از سکونتگاههای انسانی دوری کنند، از کنارهی رودخانهها حرکت نمیکردند. سیتا آب را در پوستههای خشکشدهی کدو حمل میکرد، اما گاهی پیش از آنکه برکهای پیدا کنند، آبِ او تمام میشد؛ در آن هنگام رام یا لاکشمن تیری به زمین میانداختند و آبی را از چشمهای زیرزمینی جاری میکردند که باعث خوشحالی بسیار سیتا میشد.
در جنگل، سیتا نه دختر جاناکا بود و نه عروس داشراتا. رام نیز نمیتوانست به عنوان شوهر ادعایی بر او داشته باشد، چرا که او یک زاهد بود. او فقط یک زن بود، آزاد تا هر طور که میخواهد رفتار کند. رام هرگز چیزی از او مطالبه نمیکرد و به همین دلیل وقتی سیتا به او خدمت میکرد، رام در شگفت میماند که انگیزهی او چیست. آیا صرفاً از روی وظیفه بود؟ آیا فقط یک رسم بود؟ آیا از سر ترحم بود؟ هرچه رام بیشتر به سیتا مینگریست، بیشتر پی میبرد که این تنها میتواند همان چیزی باشد که شاعران آن را عشق مینامیدند.
و سیتا چیزهای زیادی را در مورد رام متوجه میشد. رام همیشه وقتی با او صحبت میکرد به جای دیگری مینگریست، مبادا که گرفتار نگاههای او شود. با این حال، در ژستهای کوچک، عشق خود را آشکار میکرد؛ خارهای مسیر او را کنار میزد، به سمتی میرفت که میدانست سیتا آن گلها را دوست دارد، و اطمینان حاصل میکرد سنگهایی که از آنها بالا میرفتند هرگز برای او بیش از حد بزرگ یا لغزنده نباشند. و اگرچه سیتا صبر میکرد تا او غذایش را تمام کند و سپس خودش بخورد، میدانست که رام همیشه کمتر میخورد تا مطمئن شود که همیشه غذای بیشتری برای او باقی میماند.
سرانجام، سیتا و پسران داشراتا به آشرامِ آگاستیا رسیدند. در آنجا ببرهایی را دیدند که با بزها و گوسفندها بازی میکردند؛ درست مانند کوه کایلاس که توسط ریشی شارابانگا توصیف شده بود، جایی که گرسنگی وجود ندارد و در نتیجه نه شکارگری هست و نه شکاری. آگاستیا توضیح داد: «شکارگر به دنبال غذاست. شکار به دنبال محافظت است. پسر شیوا، گانشِ تنومند و سرفیلگونه، به شکارگر گرسنه غذا میدهد. پسر دیگر شیوا، کارتیکای قدرتمند، از شکارِ وحشتزده دفاع میکند. شیوا به همه کمک میکند تا از گرسنگی و ترس فراتر روند.»
آگاستیا آنها را به خانهاش برد. آنجا یک قصر بود! سیتا فکر کرد که برای یک زاهد نامناسب است. سپس آگاستیا داستانش را برای آنها تعریف کرد. تپاسیای (ریاضت) آگاستیا زمانی با یک رویا آشفته شد: او اجدادش را دید که مانند خفاشها وارونه آویزان شدهاند، گریه میکنند و از او التماس میکنند که آزادیشان را از سرزمین مردگان فراهم کند. آنها از او التماس کردند که فرزندی بیاورد. «ما به تو زندگی دادیم، اکنون تو به ما زندگی بده. با کمک به تولد دوبارهی ما، بدهیات را به ما بپرداز.»
آگاستیا نزد پادشاه ویداربا رفت و یکی از دخترانش را به همسری خواست. پادشاه لوپامودرا، زیباترین دخترش را به او داد. لوپامودرا به آگاستیا گفت: «برای دریافت کردن، ابتدا باید بخشید. اگر میخواهی من فرزندان تو را به دنیا بیاورم، به من لذت و رضایت بده.» پس آگاستیا حمام کرد، موهای درهمتنیدهاش را باز کرد، پوست زبرش را نرم کرد، خاکستری را که بدنش را پوشانده بود با خمیر صندل جایگزین کرد، گردنبندی از گلهای روشن و معطر به گردن آویخت و همانگونه که عاشقی باید نزد معشوق برود، به او نزدیک شد. او در اجاق آتش افروخت؛ و زن آن را به یک آشپزخانه تبدیل کرد. او برایش خانهای ساخت؛ و زن آن را به یک خانه (کانون گرم) تبدیل کرد. او بذرش را به زن داد؛ و زن آن را در رحمش جوانه زد و فرزندی به دنیا آورد، یک شاعر.
آگاستیا گفت: «به تنهایی، من یک تاپاسوی (زاهد) بودم. اما با لوپامودرا، من به یک یاجامان تبدیل شدهام و یاگنا (آیین) را که همان خانواده است، آغاز کردهام. اما روزی، فرزند بزرگ خواهد شد و خانوادهی خودش را تشکیل خواهد داد و دیگر به والدینش نیازی نخواهد داشت. من دیگر به همسر نیازی نخواهم داشت و لوپامودرا نیز دیگر به شوهر نیازی نخواهد داشت. آن روز، من دوباره به یک تاپاسوی تبدیل خواهم شد و خانهام را با حیاط و آشپزخانهاش و گاوهایم میبخشم. آنچه مالک آن هستیم موقتی است، اما آنچه به آن تبدیل میشویم دائمی است.»
رام، لاکشمن و سیتا نزد آگاستیا و لوپامودرا ماندند. آنها تماشا میکردند که او به شاگردانش زبان تامیلی و اسرار ستارگان را برای پیشبینی آینده و اسرار گیاهان را برای درمان و جوانسازی بدن میآموزد. آگاستیا سلاحهای بسیاری به رام و لاکشمن داد. لوپامودرا و سیتا ساعتها در باغچهی آشپزخانه وقت میگذراندند و دربارهی ادویههایی که به هضم غذا کمک میکنند و زخمها را التیام میبخشند، گفتگو میکردند.
گفتگوهایی در جنگل
با گذشت سالها، سیتا و پسران داشراتا وجببهوجب سرزمینی را پیمودند که متوجه شدند «جامبودیویپا Jambudvipa» نامیده میشود، زیرا شکلی شبیه به میوهی سیب چوبی داشت. آنها زیر درختان و در غارها، اغلب در نزدیکی منابع آب، پناه میگرفتند. گاهی با استفاده از چوب و برگ خانههایی میساختند، اما نه برای مدتی طولانی. به عنوان زاهد، مهم بود که مدام در حرکت باشند و در یک مکان برای مدت طولانی نمانند، مگر در طول فصل بارندگی که آبها زمین را فرا میگرفت و سفر خطرناک بود.
سیتا زمان زیادی را صرف مشاهدهی زنبورها، پروانهها و حشرات میکرد. او کشف کرد که چگونه بدون آشفته کردن زنبورها عسل جمعآوری کند و چگونه از مادهببرهایی که شیر دادن به تولههایشان را تمام کرده بودند، شیر بدوشد. او گلههای فیل را دنبال میکرد تا به آبشخورهای مخفی در بالای کوههای دوردست برسد که فقط برای پیرترین مادهفیلهای گله شناخته شده بود. او الگوهای مهاجرت پرندگان و ماهیها را درک کرد. او یاد گرفت که با خرسها، گرگها و کرکسها ارتباط برقرار کند.
آنها به او میگفتند که خوشطعمترین میوهها و توتها را کجا پیدا کند و بهترین غدههای خوراکی را از کجای زمین بیرون بکشد. او برگهایی را یافت که خوراکی بودند و پوست درختانی را که مغذی بودند. شبهنگام، وقتی در اطراف آتش اردو میزدند، او هر آنچه را که دیده و آموخته بود با رام و لاکشمن در میان میگذاشت. هیجانانگیزترین چیز این بود که در برخی غروبها میدید که گوزن و ببر در کنار یکدیگر آب میخورند، زیرا وقتی ببر غذایش را خورده بود، دیگر یک شکارگر نبود و گوزن دیگر یک شکار محسوب نمیشد.
سیتا به پسران داشراتا گفت: «گلها خود را خوشبو میکنند و شهد نثار میکنند. چرا؟ برای تغذیه زنبورها یا برای اینکه گردهافشانی شوند؟ یا هر دو؟ در طبیعت، برای به دست آوردن باید بخشید. هیچ صدقهای در کار نیست. هیچ استثماری وجود ندارد، نه خودخواهی و نه ایثار. موجود با کمک به رشد دیگران، رشد میکند. آیا این یک جامعهی کامل نیست؟»
رام گفت: «من مسائل را متفاوت میبینم. من گیاهانی را میبینم که از عناصر تغذیه میکنند، حیواناتی که از گیاهان تغذیه میکنند، و حیواناتی که از حیواناتی که از گیاهان تغذیه میکنند، میخورند. من کسانی را میبینم که میخورند و کسانی را که خورده میشوند. آنها که میخورند میترسند که مبادا به اندازه کافی به دست نیاورند. آنها که خورده میشوند میترسند که مبادا بلعیده شوند. من در همه جا ترس میبینم. در یک جامعهی کامل نباید ترسی وجود داشته باشد. دستیابی به آن، دارما است.»
تمام روز، در حالی که راه میرفتند، سیتا پشت سر رام و جلوی لاکشمن حرکت میکرد. او صورت هیچکدام را نمیدید. در طول سالها، او یاد گرفت که از پشتِ پهن رام قدردانی کند، که هرگز در روزهای حضورشان در جنگل خم نشد؛ پشتی که توسط خورشید سوزان تیره شده بود و موهایی که در هم تنیده و رنگپریده گشته بود، بسیار متفاوت از فرهای معطر و روغنزدهی قصر. لاکشمن فقط پاهای سیتا را میدید و حتی از پا گذاشتن روی ردپای او خودداری میکرد؛ ردپایی که متوجه شده بود همیشه در سمت چپ ردپای رام و نزدیکتر به قلب اوست. همهی آنها منتظر شب بودند تا بتوانند دور آتش بنشینند، روبروی هم قرار بگیرند و اجازه دهند شعلههای آتش چشمانشان را روشن کند، در حالی که تجربیات روز را با هم تقسیم میکردند.
یک روز سیتا یک درخت توت را در کنار یک گیاه موز دید. باد شدیدی وزید و خارهای تیز درخت توت، برگهای صاف گیاه موز را پاره کرد. او از رام پرسید: «در اینجا قربانی کیست؟ تبهکار کیست؟»
رام گفت: «هیچکدام. این چشم انسان است که به چیزها ارزش میدهد و وقایع طبیعی را به ماجراجوییهای حماسیِ پر از تضاد و راه حل تبدیل میکند. این مایا یا همان توهمِ ناشی از معیارهای سنجش است.»
لاکشمن استدلال کرد: «مطمئناً مادهببر وقتی یک مادهگوزن باردار را میکشد، تبهکار است.»
رام گفت: «آیا ترجیح میدهی مادهببر از گرسنگی بمیرد؟ آن وقت چه کسی به تولههایش غذا بدهد؟ تو؟ طبیعت اینگونه عمل میکند: خورندگان وجود دارند و خوردهشوندگان. ببر از گوزنی که فرار میکند کینه به دل نمیگیرد. مادهگوزن از ببری که برهاش را شکار میکند متنفر نمیشود. آنها غریزهی خود را دنبال میکنند. گیاهان و حیوانات زندگی میکنند؛ اما انسانها نیاز به قضاوت دارند، زیرا ما نیاز داریم نسبت به خودمان احساس خوبی داشته باشیم. به همین دلیل است که ما داستانهایی پر از قهرمانان و تبهکاران، و قربانیان و شهیدان خلق میکنیم.»
لاکشمن یادآوری کرد: «جدّ ما، دیلیپ، حاضر بود خود را فدا کند تا گاو را از چنگال شیر نجات دهد. مسلماً او یک قهرمان است؟»
رام با وضوح تمام پاسخ داد: «گاو با شیر خود بشریت را تغذیه میکند لاکشمن. ما نیاز داریم آن را حفظ کنیم. او برای انسانها یک قهرمان است زیرا غذای بشریت را نجات داده است. او برای شیر گرسنه، یا برای گوزنی که شاید شیر مجبور شود به جای آن گاو از آن تغذیه کند، قهرمان نیست.»
گفتگوهایی از این دست، سیتا را به یاد گفتگوهای فرزانگانی میانداخت که در کودکی شنیده بود. اغلب آنها تنها کسانی بودند که دور آتش مینشستند. گاهی فرزانگان به آنها میپیوستند و برایشان داستانهایی پر از قهرمانان، تبهکاران، قربانیان و شهیدان تعریف میکردند. سیتا از داستانها لذت میبرد اما متوجه میشد که چگونه هر داستان حاوی یک معیار سنجش است که یکی را به قهرمان و دیگری را به قربانی تبدیل میکند. همهی معیارهای سنجش، توهمات انسانی هستند که باعث میشوند انسانها نسبت به خود احساس خوبی داشته باشند. در طبیعت، قربانی و تبهکاری وجود ندارد، فقط شکارگر و شکار وجود دارد؛ کسانی که به دنبال غذا هستند و کسانی که خود به غذا تبدیل میشوند.
در قصر آیودیا، کاوشالیا با وحشت از خواب پرید: «آیا وقت بازگشت رام نرسیده است؟»
سومترا گفت: «نه، یک سال دیگر مانده است.»
اورمیلا هنوز در خواب بود و مانداوی و شروتاکرتی از او مراقبت میکردند. هیچ مردی در خانه نبود؛ بهاراتا در دهکدهای بیرون از دروازههای شهر مستقر شده بود. دختران اکنون زنانی بالغ شده بودند. پسران اکنون مردانی بالغ بودند. آنها باید پدر و مادر میشدند. تا الان قصر باید پر از صدای نوههای سلطنتی میشد. اما تنها چیزی که قصر را پر کرده بود، سکوت بود. هیچکس حرف نمیزد، هیچکس آواز نمیخواند، هیچکس دعوا نمیکرد. سکوت بیش از همه کایکی را آزار میداد. او منتظر روزی بود که سیتا و رام بازگردند. آن وقت، حرفهای زیادی برای گفتن وجود داشت.
برای دسترسی به اپیزود های پادکست تحوت به این لینک مراجعه فرمایید.
برای دسترسی به سایر مقالات اساطیر هند به این لینک مراجعه نمایید.
این مقاله قسمت ششم از مجموعهٔ رامایانا است. قسمت قبل: خروج رام و سیتا از قصر · قسمت بعد: گوزن طلایی
منابع و مطالعهٔ بیشتر
متون کهن:
- رامایانای والمیکی (Vālmīki Rāmāyaṇa)، متن کهن سنسکریت حماسهٔ رام.
منابع امروزی:
- دودات پاتنایک، سیتا؛ بازگویی مصور رامایانا (Devdutt Pattanaik, Sita: An Illustrated Retelling of the Ramayana)، انتشارات پنگوئن، ۲۰۱۳.
