یونو؛ ملکهٔ خدایان، غازهای کاپیتول و ماه ژوئن
یونو (Iuno) همسر ژوپیتر و ملکهٔ خدایان روم بود و رومیان او را با هرای یونانی یکی میدانستند. اما یونوی رومی چهرههای بسیاری داشت: پشتیبان زنان و زایمان، نگهبان شهر، هشداردهنده، و در حماسهٔ ویرژیل، دشمن سرسخت نیاکان رومیان. در این مقاله با دو داستان شروع میکنیم، یکی دربارهٔ تندیسی که پذیرفت به روم بیاید و دیگری دربارهٔ غازهایی که شهر را نجات دادند. بعد میبینیم یونو چه ردی در زبان ما گذاشته و چرا ویرژیل او را دشمن آینیاس کرد.

ملکهای که به روم آمد
در آغاز سدهٔ چهارم پیش از میلاد، رومیان ده سال بود که شهر اتروسکی ویی (Veii) را در محاصره داشتند. ویی بزرگ و ثروتمند بود و نگهبانش یونو، ملکهٔ آسمان. سردار رومی، کامیلوس (Camillus)، پیش از حملهٔ آخر کاری کرد که رومیان در جنگهای بزرگ انجام میدادند: خدای شهر دشمن را «فراخواند» (evocatio). او از یونو خواست ویی را رها کند و به روم بیاید و وعده داد در روم پرستشگاهی شایسته برایش بسازد.
ویی سقوط کرد. تیتوس لیویوس (Titus Livius) میگوید جوانانی از سپاه، تن شسته و جامهٔ سپید پوشیده، برای بردن تندیس یونو به پرستشگاه رفتند و با ترس و احترام به آن نزدیک شدند، چون در آیین اتروسکی فقط کاهنی از خاندانی ویژه حق داشت به آن دست بزند. یکی از آنان، شاید به شوخی و شاید از سر الهام، پرسید: «یونو، میخواهی به روم بیایی؟» دیگران فریاد زدند که ایزدبانو سر تکان داد. بعدها این داستان را چنین هم گفتند که با صدای خود پاسخ داد: «میخواهم.» تندیس را به روم بردند و کامیلوس پرستشگاهی برای «یونوی ملکه» (Iuno Regina) بر تپهٔ آونتین (Aventinus) ساخت.
غازهایی که شهر را بیدار کردند
چند سال بعد، در حدود ۳۹۰ پیش از میلاد، گولها (Galli) از شمال سرازیر شدند، سپاه روم را شکستند و شهر را گرفتند. تنها دژ کاپیتول در دست رومیان ماند. یک شب گولها از صخرهای پرشیب بالا رفتند، چنان آرام که نه نگهبانان بیدار شدند و نه حتی سگها پارس کردند.
اما غازها بیدار بودند. در پرستشگاه یونو بر کاپیتول چند غاز مقدس نگه میداشتند و رومیان، با آنکه در محاصره گرسنه بودند، به آنها دست نزده بودند. غازها به قیلوقال افتادند و بال کوبیدند. مارکوس مانلیوس (Marcus Manlius) از صدایشان بیدار شد، به لبهٔ صخره دوید و نخستین گولی را که بالا رسیده بود به پایین پرت کرد. دیگران هم رسیدند و دژ نجات یافت.
رومیان این شب را فراموش نکردند. پلینی مهتر (Plinius) و پلوتارک (Plutarchus) میگویند هر سال غازی را با شکوه بر تخت روان در شهر میگرداندند و سگی را، به کیفر خواب نگهبانانش، به دار میآویختند.
یونوی هشداردهنده و زادگاه پول
پرستشگاهی که بعدها بر کاپیتول برای یونو ساخته شد نام «یونو مونتا» (Iuno Moneta) گرفت. رومیان این لقب را از فعل «مونره» (monere) به معنای هشدار دادن میدانستند. کیکرو (Cicero) میگوید هنگام زمینلرزهای از پرستشگاه یونو صدایی برخاست که مردم را به قربانیای ویژه فرمان داد و نام «مونتا» از همین آمد. ریشهٔ واقعی این لقب هنوز روشن نیست، اما سرنوشتش بسیار روشن است.
در کنار همین پرستشگاه ضرابخانهٔ روم برپا شد و سکهها را آنجا میزدند. کمکم لقب ایزدبانو بر خود سکه نشست. «مونتا» در لاتین معنای سکه و پول گرفت و از آنجا به زبانهای اروپایی رفت. واژههای انگلیسی «مانی» (money) به معنای پول و «مینت» (mint) به معنای ضرابخانه هر دو از نام همین یونوی هشداردهنده آمدهاند.
ایزدبانوی زنان
یونو بیش از هر چیز ایزدبانوی زنان بود. با لقب «لوکینا» (Lucina)، یعنی آورندهٔ روشنایی، به زنان در زایمان یاری میکرد و کودک را به روشنایی روز میآورد. هر سال در نخستین روز مارس، جشن «ماترونالیا» (Matronalia) برپا میشد. زنان شوهردار به پرستشگاه یونو لوکینا میرفتند و همسرانشان به آنان هدیه میدادند. نخستین روز هر ماه (Kalendae) هم از آنِ یونو بود.
اووید (Ovid) در کتاب ششم «فاستی» (Fasti) یونو را به صحنه میآورد که ادعا میکند ماه ژوئن (Iunius) به نام او نامیده شده است. خود اووید نظرهای دیگر را هم میآورد و داوری نمیکند. ریشهٔ نام ژوئن هنوز هم قطعی نیست، اما پیوند آن با یونو رایجترین توضیح است.
دشمن آینیاس
در «انهاید» (Aeneis)، حماسهٔ ویرژیل (Vergilius)، یونو چهرهٔ دیگری دارد. او از همان آغاز دشمن آینیاس (Aeneas) و ترواییهاست. از داوری پاریس رنجیده، شهر کارتاژ (Carthago) را دوست دارد و میداند که از نسل آینیاس قومی برخواهد خاست که روزی کارتاژ را ویران میکند. توفانی که در آغاز حماسه کشتیهای آینیاس را به ساحل آفریقا میکوبد کار اوست.
اما در پایان حماسه، یونو آشتی میکند و تنها یک شرط میگذارد: لاتینها نام و زبان و جامهٔ خود را نگه دارند و ترواییها در آنان حل شوند، نه بر عکس. ژوپیتر میپذیرد. ویرژیل با این صحنه دشمنی کهن روم و کارتاژ را به آسمان میبرد و پایانش را به آشتی ملکهٔ خدایان گره میزند. رومیان، که میگفتند یونوی ویی را با رضایت خودش به شهرشان آوردهاند، در این صحنه داستان خود را میدیدند: حتی دشمنترین خدایان سرانجام رومی میشوند.
برای داستان آینیاس تا بنیان روم، مقالهٔ اساطیر روم، قسمت اول را بخوانید. همهٔ چهرههای اساطیر روم در دانشنامهٔ اساطیر گرد آمدهاند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- تیتوس لیویوس، تاریخ روم از بنیان شهر (Ab Urbe Condita)، کتاب پنجم، بخشهای ۲۱، ۲۲ و ۴۷.
- کیکرو، دربارهٔ پیشگویی (De Divinatione)، کتاب یکم، بند ۱۰۱.
- اووید، فاستی (Fasti)، کتاب سوم و ششم؛ ترجمهٔ انگلیسی آنلاین کتاب ششم از ای. اس. کلاین.
- ویرژیل، انهاید (Aeneis)، کتاب یکم و کتاب دوازدهم.
- پلینی مهتر، تاریخ طبیعی (Naturalis Historia)، کتاب ۲۹، بند ۵۷.
- مری بیرد، جان نورث و سایمون پرایس، ادیان روم (Religions of Rome)، انتشارات دانشگاه کمبریج، ۱۹۹۸.
