رامایانا قسمت هشتم – ربایش سیتا
بالهای جاتایو
سیتا نمیدانست این ریشی (زاهد) عجیب کیست. آیا او اصلاً یک ریشی بود؟
«ای زیبارو، این را بدان که من راوانا هستم، پادشاه لانکا، برادر همان زنی که شوهرت او را ناقصالعضو کرد، رهبر مردانی که شوهرت آنها را کشت. تو کیفرِ جنایات او هستی. وقتی او به کلبه بازگردد، تو آنجا نخواهی بود و هیچ رد پایی هم برای دنبال کردن وجود نخواهد داشت. او سالها بیهوده مانند احمقی دلباخته در اطراف جنگل به جستجو خواهد پرداخت و سپس، با درک این مطلب که تو توسط جانور یا پرندهای برده شدهای، با فقدان تو کنار خواهد آمد و در کنار زن دیگری آرامش خواهد یافت؛ احتمالاً خواهر من، که با وجود رفتاری که او با وی داشته، همچنان شیفته او به نظر میرسد.»
سیتا از نگاه کردن به ربایندهاش خودداری کرد. او نمیخواست با دیدن ناله و زاریاش از ترس، به او لذت ببخشد. به پایین نگاه کرد؛ فرشی از درختان، آنها واقعاً در حال پرواز بودند. سیتا از خود پرسید که آیا او را به «آمراواتی»، شهر خدایان، میبرد؟
راوانا که ذهن او را خوانده بود، گفت: «من تو را به شگفتانگیزترین مکان روی زمین میبرم، به لانکا، شهر طلا، واقع در میان دریا، به دور از هرگونه سکونتگاه انسانی.»
سیتا آمیزهای از ترس و اندوه را حس کرد. نه برای خودش، بلکه برای رام و لاکشمن. غیبت او آنها را مضطرب میکرد و لبریز از گناه و شرم میساخت. آنها بالاخره جنگجو بودند، مردانی مغرور که حس میکردند در انجام وظیفه خود شکست خوردهاند. و او با خود میاندیشید که وقتی آنها از شکار بازگردند چه کسی به آنها غذا خواهد داد، چه کسی برای رفع تشنگیشان آب فراهم میکند و بستری از علف برای استراحتشان آماده میسازد. سیتا بیشتر به خاطر وضعیتی که پسران داشاراتا در آن قرار میگرفتند احساس بدبختی میکرد تا برای خودش. او از پسِ کارها برمیآمد؛ اما آیا آنها هم میتوانستند؟
او فکر کرد رام چگونه خواهد فهمید که او را به کجا میبرند. مشخص بود که او را به سمت جنوب میبرند. او بازوبندها، خلخالها، زنجیرهای گردن و گوشوارههایش را باز کرد و شروع به ریختن آنها به پایین کرد، به این امید که ردی برای دنبال کردن رام ایجاد کنند. او همه چیز را به جز سنجاق سرش درآورد. سخنان مادرش را به یاد آورد: «تا زمانی که زنی شوهردار و بانوی یک خانه هستی، موهایت باید بسته باشد. آنها را فقط برای شوهرت در خلوت بستر باز کن، نه هرگز وقتی که از آن قدم بیرون میگذاری.»
ناگهان پرندهای در مقابل گردونه ظاهر شد. او کرکس پیری به نام «جاتایو» بود که اغلب مراقب کلبه آنها بود. او بالهایش را گشود و راه گردونه در حال پرواز را سد کرد و راوانا را به مبارزه طلبید. راوانا شمشیر هلالمانند خود را بیرون کشید و برای نبرد آماده شد. جاتایو با بالهایش به راوانا ضربه میزد، با منقار تیزش بازوهای او را گاز میگرفت و با چنگالهای برندهاش گوشت او را میدرید. اما راوانا چابک بود و جاتایو پیر. راوانا شمشیر را در یک قوس چرخاند و یکی از بالهای پرنده را قطع کرد و باعث شد جاتایو از آسمان به زمین سقوط کند.
از آن سوی دریا تا لانکا!
طولی نکشید که آنها برفراز دریا بودند. سیتا ماهیها و مارهای دریایی را میدید که سایه «پوشپاک» را تعقیب میکردند. سپس، در میان امواج، سایه راوانا را بر روی اقیانوس درخشان دید. او متوجه شد که راوانا ده سر و بیست بازو دارد. راوانا مدام با او حرف میزد، اما سیتا حتی یک کلمه هم نمیشنید. او احساس کرختی میکرد. چیزی جز صدای یکنواخت و بمِ گردونه پرنده نمیشنید که در مسیرش به سوی لانکا، ابرها را میشکافت. لانکا که در میان مه و ابرها پنهان شده بود، واقعاً مانند یک جواهر بود؛ ارگی طلایی با برجهای بلند و پرچمهای سرخِ لرزان بر فراز کوهی سبز، که با ساحلی از شنهای نقرهای محصور شده بود و در اطراف آن دریای آبیِ پهناور قرار داشت.
انبوهی از مردان و زنانِ هلهلهکنان گرد آمدند تا پادشاه پیروزمند خود و غنیمتاش را پذیرا شوند. آنها در حالی که راوانا سیتا را روی شانههایش تا دروازههای قصر حمل میکرد، فریاد میزدند و آواز میخواندند. در آنجا «ماندوداری»، ملکه اصلی او، ایستاده بود.
ماندوداری گفت: «ایست. زنی را برخلاف میلش به این خانه نیاور. تمام زنانی که در اینجا میمانند، حتی آنها که همسر مردان دیگری هستند، به اراده خود به اینجا میآیند. اینجا خانه شادی است. زنِ گریان را به اینجا نیاور؛ او با خود بدبختی میآورد.»
راوانا در حالی که سعی میکرد وارد شود، گفت: «او بالاخره راضی خواهد شد.» اما ماندوداری بازویش را دراز کرد و راه او را بست.
«آیا راوانای بزرگ قادر نیست او را فریب دهد، اغوا کند یا با وسوسه او را وادار کند که با میل خودش وارد شود؟ آیا به همین دلیل است که میخواهد او را در حالی که با ناله اعتراض میکند، به زور به داخل بکشد؟»
راوانا میدانست که همسرش او را در تنگنا قرار داده است. «من او را در باغِ بیرونِ این قصر نگه میدارم تا زمانی که با میل خودش به درون بیاید. آن وقت او صاحب تختی خواهد شد که تو اکنون بر آن تکیه زدهای، ماندوداری؛ و تو مانند یک کنیز به او خدمت خواهی کرد.»
ماندوداری با لبخندی گفت: «چالش پذیرفته شد.»
فقط سیتا متوجه شد که ماندوداری چه کرده است؛ او از جایگاه خود در قصر محافظت کرده و در عین حال، آزادیِ زن دیگری را تضمین نموده بود.
باغ درختان آشوکا
راوانا سیتا را به باغِ کنار قصرش برد و او را زیر درختی گذاشت. راوانا به زنان قصرش گفت: «او اینجا خواهد ماند. به نیازهایش رسیدگی کنید. اجازه ندهید حسادت بر شما غلبه کند. من اطمینان خواهم داد که دلیلی برای شکایت نداشته باشید. من همه شما را راضی خواهم کرد و او مرا راضی خواهد کرد.» وقتی او این را گفت، زنان خندیدند، زیرا راوانا همیشه به وعدههایش عمل میکرد.
سیتا که لباس سرخ بر تن داشت و جز سنجاق سری که موهایش را بسته بود جواهری به همراه نداشت، صورتش را به سمت درخت برگرداند و آن را در آغوش گرفت، گویی انتظار داشت که آن درخت به رامی تبدیل شود که میجنگد و او را از این زندان آزاد میکند. هیچ سرنوشتی بدتر از آن نیست که انسان از آزادیاش محروم شود.
باغی که او را در آن قرار داده بودند، پر از درختان «آشوکا» بود؛ درختانی کوتاه با برگهایی شبیه به برگ انبه و خوشههای درخشان از گلهای سرخ و نارنجی. سیتا این گیاه را در خانه پدرش و در آیودیا دیده بود. این درختان وقفِ «کاما»، خدای عشق، بودند. زمانی که زمستان رو به پایان بود، از زنان خواسته میشد که این درخت را در آغوش بگیرند. باغبانها معتقد بودند که این کار باعث میشود درختان سریعتر شکوفه دهند و بدین ترتیب نویدبخش بهار باشند. چه مکان بیرحمانهای برای گروگان بودن؛ بدتر از هر قفسی، چرا که او را به یاد رامِ خودش میانداخت و امکانِ عشقی را تداعی میکرد که ابتدا با بیرحمی «کایکی» و اکنون با خشم راوانا، از او سلب شده بود.
سیتا خود را در محاصره زنانِ خاندانِ راوانا یافت: همسرش، ماندوداری؛ مادرش، کایکِسی؛ خواهرش، شورپاناکا؛ زنبرادرش ساراما (همسر ویبیشانا)؛ برادرزادهاش تریجاتا (دختر ویبیشانا) و عروسش سولوچانا (همسر ایندراجیت). به آنها دستور داده شده بود که به نیازهای او رسیدگی کنند.
آنها برایش غذا، آب، لباس و عروسک آوردند. اما سیتا علاقهای نداشت. او نگران رام و لاکشمن بود. چه کسی به آنها غذا میداد؟ چه کسی از آنها مراقبت میکرد؟ از فکر اندوه آنها احساس بدبختی میکرد. آنها مطمئناً با آشفتگی تمام جنگل را زیر پا میگذاشتند. آیا جاتایو را با بال شکستهاش پیدا کرده بودند؟ آیا جواهراتی را که او در راه ریخته بود، پیدا کرده بودند؟ آیا او را پیدا میکردند و نجات میدادند؟
زنانی مأمور شده بودند که مراقب سیتا باشند. برخی با مهربانی با او صحبت میکردند. برخی با تندی حرف میزدند. برخی سعی میکردند او را تشویق کنند تا تسلیم راوانا شود. برخی به او درباره عواقب ناگوارِ رنجاندن راوانا هشدار میدادند: «فکر میکنی از ما بهتری؟ که او برای تو به اندازه کافی خوب نیست؟»
سیتا به این طعنهها پاسخ نمیداد. او فقط به ساقههای علفِ اطرافش نگاه میکرد؛ یک ساقه را در سمت چپ و دیگری را در سمت راستش قرار داد. او در حالی که به علف سمت راست نگاه میکرد، گفت: «این رامِ من است.» و با نگاه به علف سمت چپ گفت: «و آن لاکشمنِ من است.» او متقاعد شده بود که آنها از او محافظت خواهند کرد.
«او لشکری ندارد. چگونه میخواهد بر راوانا که ارتشی از هزاران راکشاسا دارد پیروز شود؟»
سیتا پاسخی نداد. او میدانست که رامِ او حتی بدون پادشاهیاش، یک پادشاه است. اگر برای نجات او لازم بود، او از هیچ، ارتشها خلق میکرد.
وقتی شورپاناکا به باغ آمد تا بر سیتا فخر بفروشد و او را نفرین کند، ماندوداری بر سرش فریاد زد: «مگر قرار نبود برادرت صرفاً او را بکشد تا شوهرش در آغوش تو آرامش بجوید؟ پس چرا او را به اینجا آوردهاند؟ ای دختر نادان، آیا متوجه نیستی که این برادرت برای گرفتن انتقامِ نقصعضوِ تو، راه را برای لذتجویی خودش هموار کرده است؟»
شورپاناکا گفت: «راوانا مرا دوست دارد.»
ماندوداری گفت: «راوانا جز خودش هیچکس را دوست ندارد. بیایید تظاهر نکنیم که غیر از این است. ما حیوانات دستآموز او هستیم.»
خانه و همسری برای راوانا
زنان لانکا به سیتا گفتند که راوانا بزرگترین مرید شیوا بود. از آنجا که شیوا یک تارکدنیا بود، نمیدانست چگونه خانه بسازد. بنابراین پارواتی از او خواست که معماری را به خدمت بگیرد. راوانا فراخوانده شد زیرا او در «واستو-شاسترا»، علم فضا، مهارت داشت. راوانا قصر بزرگی بر فراز کوه کایلاس برای پارواتی ساخت که موجب خوشحالی فراوان او شد. شیوا که از شادی همسرش خشنود بود، به راوانا پیشنهاد داد هر چه میخواهد طلب کند. راوانا خودِ خانه را خواست، زیرا آنچنان زیبا شده بود که طاقت دل کندن از آن را نداشت. پس در کمال رنجشِ پارواتی، راوانا قصری را که ساخته بود با خود برد و آن را بر فراز کوه تریکوتا، درست در مرکز لانکا قرار داد.
راوانا زمانی با استفاده از یکی از سرهایش به عنوان کاسه، یکی از بازوهایش به عنوان دسته و اعصاب بازویش به عنوان سیم، عودی برای شیوا ساخت. شیوا که از این ساز به وجد آمده بود، به راوانا پیشنهاد داد هر چه میخواهد آرزو کند. راوانا زن زیبایی را در کوه کایلاس دیده بود. او گفت: «من آن زن را به عنوان همسر میخواهم.» شیوا موافقت کرد، غافل از اینکه راوانا پارواتی را خواسته است. پارواتی از دست شیوا عصبانی نشد، زیرا میدانست شیوا چنان معصوم است که تفاوت میان یک زن و یک همسر را نمیداند. اما او از راوانا به خاطر سوءاستفاده از معصومیت شوهرش رنجیده بود. پس از برهما خواست تا یک قورباغه ماده را به زنی تبدیل کند که بدل او باشد. راوانا این زن را که ماندوداری نام داشت، با پارواتی اشتباه گرفت و او را به لانکا برد و ملکه خود ساخت.
این داستانها سیتا را تحت تأثیر قرار نداد. «شما او را مرید شیوا مینامید و با این حال او هیچ شرمی از دزدیدن خانه آن تارکدنیا و حتی تمنای همسر او ندارد. راوانا که گرسنگیاش سیریناپذیر به نظر میرسد، آشکارا هیچچیز از شیوا نیاموخته است؛ کسی که بر تمام گرسنگیها غلبه کرده است!»
تریجاتا گفت: «او در طالعبینی استاد است. او راوانا-سامهیتا را نوشته است که فاش میکند چگونه میتوان با مشاهده حرکت ستارگان و سیارات، آینده را پیشبینی کرد و چگونه با استفاده از سنگهای قیمتی آینده را تغییر داد.»
سیتا گفت: «کسی که به دنبال پیشبینی آینده است، ناامن است. کسی که به دنبال کنترل آینده است، ناامن است. آه، راوانای شما چقدر با رامِ من متفاوت است.»
وقتی سیتا شنید که چگونه لانکا توسط کوبرا برای «یاکشاها» ساخته شده بود و چگونه راوانا او را بیرون رانده و اینجا را خانه «راکشاساها» کرده بود، لبخند زد؛ زیرا او از خانوادهای میآمد که برادران مشتاق بودند پادشاهی را به یکدیگر ببخشند، نه اینکه دیگران را از آن برانند. راوانا-کولا (خاندان راوانا) هیچ شباهتی به راگو-کولا (خاندان راگو) نداشت. راوانا مانند حیوان قلمروطلب و غالبی رفتار میکرد که رقیبان را میراند. چنین رفتاری برازنده انسانها نبود. این قطعا دارما نبود.
دختر ماندادوری
شایع بود که مدتها پیش، قبل از آنکه ماندوداری مادر ایندراجیت شود، دختری به دنیا آورده بود. او به اشتباه یک ظرف خون را به جای آب نوشیده بود. آن خون متعلق به ریشیها (حکیمان) بود که راوانا آن را به عنوان خراج برای آیینی جهت خشنود کردن «الهه» و گرفتن موهبت از او جمعآوری کرده بود.
وقتی دختر به دنیا آمد، منجمان پیشبینی کردند که او باعث مرگ راوانا خواهد شد. پس کودک را در جعبهای گذاشتند و به دریا انداختند. ماندوداری هر بار که سیتا را میدید با خود میگفت: «آیا خدای دریا دخترم را به الهه زمین داد و الهه زمین او را به جاناکا سپرد و جاناکا او را به رام بخشید؟» و به همین دلیل بود که او هر چه در توان داشت انجام داد تا راوانا را از سیتا منصرف کند.
او به راوانا گفت: «پیشبینی شده است که یک زن مایه مرگ تو خواهد بود.» ماندوداری داستانِ «وداواتی» را به او یادآوری کرد؛ زنی که ترجیح داد خود را در آتش بسوزاند تا اینکه تسلیم آغوش هوسآلود راوانا شود. مگر او سوگند یاد نکرده بود که در زندگی بعدیاش راوانا را خواهد کشت؟
ماندوداری داستان «رامبها» را به یاد او آورد؛ پریزادی که همسر نالکوبرا، پسر کوبرا بود. راوانا به زور به او تعرض کرده بود و نالکوبرا او را نفرین کرده بود که اگر بار دیگر به زنی تعرض کند، سرش به هزار تکه تقسیم شود.
هر شب ماندوداری و زنان شهر برای راوانا آواز میخواندند، میرقصیدند و از هر راهی او را سرگرم میکردند، به امید آنکه دلمشغولی او به سیتا پایان یابد. اما هر چه سیتا بیشتر «نه» میگفت، اشتیاق راوانا به او بیشتر میشد.
ماندوداری سخن خردمندان را به یاد آورد که میگفتند: «وقتی روزگار بد فرا میرسد، نمیتوانیم جلوی خود را از انجام کارهای احمقانه بگیریم.»
تلاشهای اغواگرانه
بزرگترین میدان نبرد کجاست؟ قلب زنی که عاشق دیگری است. وادار کردن او به ترک معشوقش و آمدن به بستر تو با ارادهی خودش، این بزرگترین چالش است. و چنین بود که راوانا هر چه در توان داشت انجام داد تا سیتا را عاشق خود کند.
او برایش آواز خواند. تمام زنان لانکا برای صدایش مدهوش میشدند؛ اما سیتا نه.
او برایش رقصید. تمام زنان لانکا با ریتم بدن او به وجد میآمدند؛ اما سیتا نه.
او برایش داستانها گفت. تمام زنان لانکا تمام شب را مسحورِ طرح داستانهای او بیدار میماندند؛ اما سیتا نه.
او با گفتن داستانهایی از اینکه پدرش همیشه او را با کوبرا مقایسه میکرد و اینکه چقدر در برابر والی و کارتاویریا احساس ناتوانی میکرد، خود را آسیبپذیر نشان داد. تمام زنان لانکا میخواستند به او دلداری بدهند؛ اما سیتا نه.
او هدایایی بر سرش ریخت – بهترین گلها، مرغوبترین جواهرات، ظریفترین پارچهها و لذیذترین غذاها. تمام زنان لانکا فکر میکردند او بسیار خوششانس است؛ اما سیتا نه.
تریجاتا گفت: «او تو را خیلی دوست دارد.»
سیتا پرسید: «پس چرا شادی خودش را به شادی من ترجیح میدهد؟ چرا نمیگذارد من بروم؟»
تریجاتا پاسخ داد: «یک زن دیگر چه چیزی میتواند از یک مرد بخواهد؟ او تمام آنچه را که میخواهی به تو میدهد. او باعث میشود احساس مهم بودن، خواسته شدن، مورد تمنا بودن و قدرتمند بودن کنی. او با حسادت از تو مراقبت میکند و تو را از آسیب محافظت مینماید.»
سیتا گفت: «این عشق نیست. او مرا نمیبیند. او فقط میخواهد مالک من باشد و از اینکه من تسلیمش نمیشوم، سرخورده است. عشق درباره قدرت نیست؛ درباره دست کشیدن از قدرت است، تسلیمی داوطلبانه در برابر معشوق. عشق درباره دیدن است: من رام را میبینم و رام مرا میبیند. من میخواهم توسط رام دیده شوم و رام میخواهد توسط من دیده شود. من آسیبپذیریهایم را بدون هراس به رام نشان دادهام و او نیز همینطور. راوانا نمیتواند عاشق دیگری باشد چون هیچکس را نمیبیند، حتی خودش را.»
تریجاتا گفت: «او میتواند تو را به زور بگیرد.»
سیتا پاسخ داد: «و این قرار است مرا بترساند؟ تو به این بدن بیش از حد ارزش میدهی، بسیار بیشتر از من. من بدنِ خود نیستم. هرگز حرمت من شکسته نخواهد شد.»
بازیهای رومیزی سیتا
سخنان سیتا عجیب بود. تریجاتا هر آنچه را که میشنید برای زنان لانکا بازگو میکرد. «او خود را پستتر از مردان نمیداند، هرچند با میل و رغبت پشت سر شوهرش راه میرود. او میگوید اینها قوانین اجتماعی، ساختگی، وابسته به شرایط، کاربردی و ضروری هستند.»
روزی سولوشانا، در حالی که از فاش کردن آرزوی قلبیاش تقریباً خجالتزده بود، گفت: «من ترجیح میدهم مردان از من پیروی کنند.»
سیتا گفت: «آن هم تنها نوع دیگری از سلسلهمراتب قدرت خواهد بود. جایی که سلسلهمراتب قدرت وجود داشته باشد، عشقی در کار نیست.»
زنان برای دیدن او و شنیدن سخنانش هجوم میآوردند؛ این زن عجیب از شمال دور که قلب راوانا را ربوده بود و خودش هیچ اهمیتی به این موضوع نمیداد. آنها برایش هدیه میآوردند – گل، غذا، لباس و عطر. سیتا میگفت: «اما من چیزی ندارم که در ازای اینها به شما بدهم.»
آنها میگفتند: «از دنیای خودت برای ما بگو.»
پس او داستانهای زندگیاش، آداب خانهی پدرش و خانهی همسرش را با آنها در میان گذاشت: اینکه چگونه لباس میپوشیدند، چگونه غذا میپختند و چگونه زندگی میکردند. او از مناسکی که هر روز انجام میداد، خدایانی که میپرستید و قدرتهایی که فرا میخواند سخن گفت. «ما مادرسالاران خانواده و کاهنان خانههای خود هستیم. هر صبح خانه را ستایش میکنیم، کف زمین را با آب پاک میکنیم، دیوارها را با نقاشی تزئین میکنیم و رشتههایی از برگ و گل بر درها میآویزیم. هر عصر در حیاط چراغ روشن میکنیم و وعدهی غذایی شام را میکشیم.»
آنها پرسیدند: «چه چیزی این اعتمادبهنفس را به تو میدهد؟»
سیتا گفت: «ایمان و صبوری.» او داستان زمانی را برایشان گفت که مدتها پیش دیوی زمین را به زیر دریا برد. ویشنو به شکل گرازی درآمد، به اعماق آبها فرو رفت، دیو را با شاخهایش درید و الهه زمین را بر پوزهی خود قرار داد و به سطح آب آورد. در حالی که بالا میآمدند، با هم عشقبازی کردند. آغوشِ او باعث چینخوردگی زمین شد و بدین ترتیب کوهها و درهها پدید آمدند. او عاجهای درخشانش را در زمین فرو کرد و زمین را بارور ساخت که تمام گیاهان را به بار آورد.
اکنون، زمین در حالی که خشنود است، بر سرِ مارِ «آدی سِشا» تکیه زده و به آسمان آبی-تیره که با ابرها و ستارگان آراسته شده – یعنی ویشنو، محبوب و محافظش – چشم دوخته است. ویشنو هر زمان که او در سختی باشد، به نجاتش میآید. «من زمین هستم. راوانا همان دیوی است که مرا از جهان پنهان کرده است. رام همچون ویشنو خواهد آمد و مرا نجات خواهد داد، از این بابت مطمئنم. او هرگز ناامید نمیکند.»
سیتا گیاهانی را میشناخت که میتوانستند شفا دهند، بثورات پوستی را درمان کنند، گرفتگی بینی را باز کنند و به دفع روده کمک کنند. و هیجانانگیزتر از همه، او بازیهای تختهای را به آنها نشان داد که میتوانستند بازی کنند.
به زودی در هر خانهای در لانکا، مردم بازیهای تختهای را که سیتا طراحی کرده بود بازی میکردند. بازیهایی که شوهرها میتوانستند با همسرانشان، پدربزرگ و مادربزرگها با نوهها، و گروههای مردان و زنان در میان خودشان بازی کنند. آنها بدین ترتیب زمان را میگذراندند، از مصاحبت با یکدیگر لذت میبردند، بحث نمیکردند، نمیجنگیدند و سعی نمیکردند ثابت کنند چه کسی برتر است. سیتا تنها با حضورش، لانکا را به زمین بازیای تبدیل کرد که در آن همه میخندیدند و لبخند میزدند.
شبهنگام، ماندوداری با شنیدن صداهای شادی که از هر حیاطی در لانکا به گوش میرسید، گفت: «تو برای تسخیر قلب او به راه افتادی، اما او در نهایت قلبهای همهی ما را تسخیر کرد. بگذار این دختر شگفتانگیز برود.»
راوانا گفت: «هرگز.» او نمیخواست در سرزمین خودش شکست بخورد.
برای دسترسی به اپیزود های پادکست تحوت به این لینک مراجعه فرمایید.
برای دسترسی به سایر مقالات اساطیر هند به این لینک مراجعه نمایید.
این مقاله قسمت هشتم از مجموعهٔ رامایانا است. قسمت قبل: گوزن طلایی · قسمت بعد: میمون روی درخت
منابع و مطالعهٔ بیشتر
متون کهن:
- رامایانای والمیکی (Vālmīki Rāmāyaṇa)، متن کهن سنسکریت حماسهٔ رام.
منابع امروزی:
- دودات پاتنایک، سیتا؛ بازگویی مصور رامایانا (Devdutt Pattanaik, Sita: An Illustrated Retelling of the Ramayana)، انتشارات پنگوئن، ۲۰۱۳.
