ونوس؛ ایزدبانوی عشق و مادر رومیان
ونوس (Venus) را همه میشناسیم: ایزدبانوی عشق و زیبایی، همتای رومی آفرودیت. اما برای رومیان ونوس چیزی بیش از ایزدبانوی عشق بود. او مادر آینیاس (Aeneas)، و از این راه مادر همهٔ رومیان بود. جالبتر اینکه در کهنترین روزگار روم، ونوس ظاهراً ایزدبانوی باغها و تاکستانها بود. در این مقاله اول صحنهای از «انهاید» را میخوانیم که در آن ونوس پنهانی به دیدار پسرش میآید، بعد میبینیم چگونه سیاستمداران روم این مادر آسمانی را به خدمت گرفتند، و در پایان ونوس رومی را کنار آفرودیت یونانی میگذاریم.

شکارچیای در بیشه
توفان کشتیهای آینیاس را از هم پراکنده و او را با چند کشتی به ساحلی ناشناس در آفریقا انداخته است. صبح، آینیاس با یار وفادارش آخاتس (Achates) به درون بیشه میرود تا بفهمد به کجا آمدهاند. در میان درختان، دختری جوان سر راهشان سبز میشود. جامهٔ شکارچیان به تن دارد، کمانی بر دوش، موهایش را به باد سپرده و دامنش را تا زانو گره زده است.
دختر میپرسد آیا یکی از خواهرانش را ندیدهاند که در پی گراز میدوید. آینیاس چیزی در او میبیند که از آدمی فراتر است و میگوید: «تو هر که هستی، صدایت صدای آدمی نیست. ایزدبانویی، شاید خواهر آپولون یا یکی از پریان.» دختر انکار میکند و میگوید دختران این سرزمین چنین جامهای میپوشند. بعد داستان ملکهٔ این سرزمین، دیدو (Dido)، را برایش میگوید که از شوهرکشی برادرش گریخته و اینجا شهر کارتاژ را بنا کرده است.
آینیاس از رنجهای خود میگوید: از تروای سوخته، از هفت سال سرگردانی، از کشتیهایی که توفان برده است. دختر سخنش را میبرد و به او دلگرمی میدهد که یارانش زندهاند. سپس روی برمیگرداند که برود. در همین لحظه، گردنش به رنگ گل سرخ میدرخشد، از موهایش بوی خوش آسمانی برمیخیزد، دامنش تا پاهایش فرو میافتد، و به تعبیر ویرژیل (Vergilius)، از راه رفتنش پیداست که ایزدبانویی راستین است.
آینیاس مادرش را میشناسد، اما دیر. فریاد میزند: «چرا تو هم بیرحمی؟ چرا پسرت را با چهرههای دروغین فریب میدهی؟ چرا نمیگذاری دست در دست تو بگذارم و سخن راستین بشنوم و بگویم؟» ونوس پاسخی نمیدهد. آینیاس و آخاتس را در مه میپیچد تا کسی آنان را نبیند، و خود به معبدش در پافوس (Paphos) بازمیگردد.
این صحنه یکی از غمگینترین لحظههای «انهاید» است. ونوس مادری است که پسرش را دوست دارد و همهجا مراقب اوست، اما هرگز در کنارش نمیماند.
مادر رومیان
به روایت اسطوره، ونوس از آنخیسس (Anchises)، شاهزادهٔ تروایی، آینیاس را به دنیا آورد. پسر آینیاس، آسکانیوس (Ascanius)، نام دیگری هم داشت: یولوس (Iulus). خاندان اشرافی یولیوس (gens Iulia) در روم خود را از نسل همین یولوس، و در نتیجه از نسل ونوس، میدانست.
مشهورترین عضو این خاندان، ژولیوس سزار (Iulius Caesar)، از این تبار آسمانی بهرهها برد. سوئتونیوس (Suetonius) میگوید سزار در سخنرانی سوگ عمهاش جولیا با غرور گفت که خاندانش از سوی مادر به پادشاهان روم میرسد و از سوی پدر به خدایان. سزار پیش از نبرد فارسالوس (Pharsalus) با پومپه نذر کرد که اگر پیروز شود پرستشگاهی برای ونوس بسازد، و در میدان تازهای که در روم ساخت، پرستشگاهی برای «ونوس مادر» (Venus Genetrix) برپا کرد. آگوستوس (Augustus)، پسرخواندهٔ سزار، همین تبار را به میراث برد و ویرژیل «انهاید» را در روزگار او سرود.
لوکرتیوس (Lucretius)، شاعر و فیلسوف رومی، کتاب بزرگ خود دربارهٔ طبیعت را با سرودی برای ونوس میآغازد و او را «مادر فرزندان آینیاس» میخواند، نیرویی که همهٔ جانداران را به زایش و زندگی برمیانگیزد. شگفت اینکه لوکرتیوس پیرو اپیکور بود و باور داشت خدایان کاری به کار جهان ندارند؛ با این همه، کتابش را با نام ونوس آغاز کرد.
ونوسی که دلها را برمیگرداند
ونوس در روم لقبهای بسیار داشت و هر لقب داستانی. در ۲۱۷ پیش از میلاد، پس از شکست سخت رومیان از هانیبال (Hannibal) در کنار دریاچهٔ تراسیمنوس (Trasimenus)، رومیان به کتابهای پیشگویی سیبیلی رجوع کردند و به فرمان آن، پرستشگاهی برای «ونوس اروکینا» (Venus Erycina)، ونوسِ کوه اریکس در سیسیل، بر کاپیتول ساختند.
لقب دیگر او «ورتیکوردیا» (Verticordia) بود، یعنی «برگرداننده دلها». پلینی مهتر (Plinius) میگوید زمانی به فرمان همان کتابهای پیشگویی قرار شد پاکدامنترین زن روم تندیس این ونوس را وقف کند. از میان صد زن برگزیده، سولپیکیا (Sulpicia) انتخاب شد. بعدها، در ۱۱۴ پیش از میلاد، پس از رسواییای که دامن چند تن از دوشیزگان وستال را گرفت، پرستشگاهی برای ونوس ورتیکوردیا ساختند تا دل زنان را از هوس به پاکی بازگرداند. ایزدبانوی عشق در روم پاسدار پاکی هم بود.
ونوس و آفرودیت
آفرودیت یونانی از کف دریا زاده شد، همسر هفائیستوس بود و دلداده آرس. داستانهایش اغلب دربارهٔ عشق و هوس و رقابت است. ونوس رومی همهٔ این داستانها را به ارث برد، اما چیزی هم داشت که آفرودیت نداشت: او نیای یک ملت و پشتیبان یک دولت بود.
نام ونوس در لاتین در اصل به معنای جاذبه و خواستن بود و پژوهشگران آن را با فعل «ونراری» (venerari)، به معنای پرستیدن و با احترام خواستن، خویشاوند میدانند. نام او امروز بر دومین سیارهٔ منظومهٔ شمسی است، درخشانترین ستارهٔ آسمان صبح و شب، که ما آن را ناهید و زهره مینامیم.
برای داستان سفر آینیاس تا بنیان روم، مقالهٔ اساطیر روم، قسمت اول را بخوانید. همهٔ چهرههای اساطیر روم در دانشنامهٔ اساطیر گرد آمدهاند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- ویرژیل، انهاید (Aeneis)، کتاب یکم، بیتهای ۳۱۴ تا ۴۱۷؛ ترجمهٔ انگلیسی آنلاین از ای. اس. کلاین.
- لوکرتیوس، در باب طبیعت اشیا (De Rerum Natura)، کتاب یکم، بیتهای ۱ تا ۴۳.
- سوئتونیوس، زندگی دوازده سزار: ژولیوس سزار، بند ۶.
- آپیان، جنگهای داخلی (Bella Civilia)، کتاب دوم، بند ۶۸.
- تیتوس لیویوس، تاریخ روم از بنیان شهر (Ab Urbe Condita)، کتاب ۲۲، بخشهای ۹ و ۱۰.
- اووید، فاستی (Fasti)، کتاب چهارم، بیتهای ۱۳۳ تا ۱۶۴.
- پلینی مهتر، تاریخ طبیعی (Naturalis Historia)، کتاب هفتم، بند ۱۲۰.
