حماسه گیلگمش، لوح دوم: «انکیدو نشسته بود»

۳۵ دقیقه خواندن
حماسه گیلگمش، لوح دوم: «انکیدو نشسته بود»

در لوح دوم حماسهٔ گیلگمش، انکیدو از دشت به شهر می‌آید. نان و آبجو را می‌شناسد، جامه می‌پوشد، راه گیلگمش را در آستانهٔ خانهٔ عروس می‌بندد و پس از کشتی‌ای که دیوارها را می‌لرزاند، دوست او می‌شود. در پایان لوح، گیلگمش نقشهٔ سفر به جنگل سدر و کشتن هومبابا را پیش می‌کشد. در این قسمت از فصل گیلگمش پادکست تحوت، نخست لوح را به شکل قصه روایت می‌کنیم و سپس به شرح و تفسیر آن می‌پردازیم.

فایل صوتی این قسمت به‌زودی در پادکست تحوت منتشر می‌شود. تا آن زمان می‌توانید لوح یکم را بخوانید و بشنوید.

بخش نخست: داستان لوح

انکیدو کنار شمخت نشسته بود و آن دو بار دیگر در آغوش هم فرو رفتند. این بار انکیدو دشتی را که در آن بزرگ شده بود از یاد برد. شش روز و هفت شب دیگر هم گذشت و او هنوز با شمخت بود.

شمخت دوباره به او نگریست و گفت:

«انکیدو، وقتی نگاهت می‌کنم، به خدایان می‌مانی. چرا باید با جانوران در دشت سرگردان باشی؟ بیا تا تو را به اوروک ببرم، به معبد مقدسی که آنو و ایشتر در آن خانه دارند. آنجا هر کس کاری دارد و جایی. تو هم که اکنون انسان شده‌ای، جای خودت را پیدا خواهی کرد. این دشت را که حتی شبانان از آن می‌هراسند رها کن.»

این بار انکیدو دیگر از جنگیدن و فریاد کشیدن سخنی نگفت. سخنان شمخت به دلش نشست و حکمت آن زن در جانش جای گرفت.

شمخت جامه‌اش را از میان دو نیم کرد. نیمی را خود پوشید و نیم دیگر را بر تن انکیدو کرد. سپس دستش را گرفت و همان‌گونه که تندیس خدایان را در آیین‌ها با احترام می‌برند، او را راه برد تا به اردوگاه شبانان رسیدند، جایی که کلبه‌ها و آغل گوسفندانشان بود.

شبانان گردش جمع شدند و با شگفتی به یکدیگر گفتند:

«این مرد چه همانند گیلگمش است! تنها اندکی کوتاه‌تر است، اما استخوان‌بندی‌اش درشت‌تر و استوارتر است. همچون باروی شهر استوار ایستاده است. بی‌گمان همان است که در کوهستان زاده شد؛ همان که نیرویش همچون سنگی آسمانی است.»

برایش نان آوردند و آبجو پیش رویش نهادند. اما انکیدو دست به نان نزد. تنها به آن خیره مانده بود و دهانش باز مانده بود. هیچ‌کس به او نیاموخته بود که نان را می‌خورند و آبجو را می‌نوشند.

شمخت گفت:

«انکیدو، نان را بخور که مایهٔ زندگی است. آبجو را بنوش که رسم این سرزمین و مایهٔ شادی مردم است.»

انکیدو نان خورد تا سیر شد. آبجو نوشید، هفت کوزهٔ تمام. ذهنش رها شد و آواز سر داد. دلش شاد بود و چهره‌اش می‌درخشید.

سپس سلمانی آمد و موهای انبوه تنش را تراشید. انکیدو تنش را با روغن خوشبو چرب کرد و انسان شد. جامه پوشید و به دامادی می‌مانست که به جشن عروسی‌اش می‌رود.

آنگاه سلاح برگرفت تا با شیران بجنگد. شب‌ها که شبانان می‌خفتند، انکیدو بیدار می‌ماند. گرگ‌ها را می‌کشت و شیرها را می‌گریزاند. شبانان پیر آسوده‌خاطر می‌خفتند، زیرا مردی که روزگاری خود یکی از جانوران دشت بود، اکنون نگهبانشان شده بود.

روزی انکیدو با شمخت خوش می‌گذراند که سر برداشت و مردی را دید که شتابان از راه می‌گذشت. به شمخت گفت:

«شمخت، آن مرد را صدا کن. می‌خواهم بدانم برای چه به اینجا آمده است.»

شمخت مرد را صدا زد و او آمد. انکیدو از او پرسید:

«ای جوان، چرا چنین شتابانی؟ این راه خسته‌کننده تو را به کجا می‌برد؟»

مرد گفت:

«به عروسی‌ای فرا خوانده شده‌ام. همهٔ آدمیان روزی باید همسر بگیرند؛ این تقدیر ماست. من باید سفرهٔ خانواده را برای جشن از خوراک‌های خوش پر کنم. اما وقتی پرده‌های حجلهٔ عروس کنار رود، نخستین کسی که به درون می‌رود داماد نیست؛ گیلگمش است، پادشاه اوروک. او پیش از داماد با عروس می‌خوابد. نخست او، سپس داماد. خدایان در حکمت خود چنین مقرر کرده‌اند. از همان روزی که بند نافش را بریدند، عروسان حقِ اویند.»

انکیدو این را که شنید، رنگ از رویش پرید.

برخاست و به راه افتاد و شمخت نیز از پی‌اش رفت. وقتی پا به اوروک نهاد، مردم گردش جمع شدند. در میان کوچه ایستاده بود و مردم با هم نجوا می‌کردند:

«چه همانند گیلگمش است! تنها اندکی کوتاه‌تر و تنومندتر. بی‌گمان همان است که در کوهستان زاده شد و جانوران پرورشش دادند.»

در اوروک هیچ جشنی از یاد نمی‌رفت. آن روز نیز روز جشن بود. جوانان شهر شادمانی می‌کردند و بنا بر رسم، از میان خود پهلوانی برگزیده بودند تا با گیلگمش، آن جوان خوش‌سیما، هماوردی کند؛ همان‌گونه که در اسطوره‌ها خدایی با هماورد خود روبه‌رو می‌شود. در آن سو، برای ایشخَرا (Ishhara)، الههٔ عشق و پیوند، بستری گسترده بودند. آن شب گیلگمش می‌بایست با عروس بخوابد.

گیلگمش با دستهٔ جشن عروسی به سوی خانهٔ عروس می‌رفت که انکیدو پیش آمد، در میان کوچه ایستاد و راهش را بست.

مردم به هیجان آمدند و دهان به دهان از او سخن گفتند. گیلگمش خشمگین شد. انکیدو پیش رفت و رویاروی او ایستاد. و آن دو، در میان کوچهٔ بزرگ شهر، در چشمان یکدیگر خیره شدند.

انکیدو پایش را جلوی در خانهٔ عروسی نهاد و نگذاشت گیلگمش به درون برود.

و آنگاه با هم گلاویز شدند.

همچون دو گاو نر شاخ به شاخ شدند. چارچوب در شکست و دیوارها لرزیدند. دوباره گلاویز شدند و دوباره در شکست و دیوارها لرزیدند.

سرانجام گیلگمش زانو بر زمین نهاد و دست از نبرد کشید. خشمش فرو نشسته بود. نبرد که پایان یافت، انکیدو به او گفت:

«مادرت، نین‌سون (Ninsun)، گاو وحشی اوروک، مردی بی‌همتا زاده است. تو در میان جنگاوران سرآمدی و انلیل تو را فرمانروای آدمیان کرده است.»

از آنچه پس از آن میان آن دو گذشت، تنها چند پاره بر جا مانده است. می‌دانیم که از یکدیگر پرسیدند چه چیز دلشان را چنین بی‌قرار کرده است، و از کاری سخن گفتند که تا آن روز هیچ‌کس جرئت انجامش را نیافته بود. و می‌دانیم که سرانجام یکدیگر را بوسیدند و دوست شدند.

گیلگمش گفت: «اکنون دوستی و رایزنی دارم، درست همان‌گونه که در خواب دیده بودم!»

انکیدو نیز رو به شمخت کرد و گفت: «بیا، شمخت، می‌خواهم هدیه‌ای به تو بدهم؛ زیرا مرا به اوروک آوردی و این مرد بزرگ را نشانم دادی که اکنون دوست من است.»

گیلگمش دوستش را نزد مادرش برد و گفت:

«مادر، این همان مردی است که در این سرزمین هیچ‌کس هم‌زورش نیست. نیرویش همچون سنگی آسمانی است و همچون باروی شهر استوار ایستاده است.»

نین‌سون با پسرش سخن گفت. بیشتر سخنانش از میان رفته، اما پایانش مانده است:

«انکیدو در دشت زاده شده است. نه پدری دارد، نه مادری؛ نه خویشاوندی، نه خانواده‌ای.»

انکیدو ایستاده بود و به سخنانش گوش می‌داد. اندکی اندیشید. سپس نشست و گریست. چشمانش پر از اشک شد. بازوانش سست شد و نیرو از تنش رفت.

گیلگمش او را در آغوش گرفت و پرسید:

«دوست من، چرا چشمانت پر از اشک شده است؟ چرا بازوانت سست شده و نیرو از تنت رفته است؟»

انکیدو گفت:

«دوست من، دلم آتش گرفته و تنم از گریه می‌لرزد. ترس در دلم نشسته و اندوه گلویم را گره زده است.»

گیلگمش، شاید برای آنکه دوستش را از این اندوه بیرون بکشد، اندیشه‌ای را پیش کشید. گفت:

«دوست من، در جنگل سدر هیولایی زندگی می‌کند به نام هومبابا (Humbaba). بیا با هم برویم و او را بکشیم و نابودش کنیم. بیا در همان جنگلی که خانهٔ اوست، نابودش کنیم.»

انکیدو گفت:

«دوست من، من او را می‌شناسم. وقتی با گله در کوهستان پرسه می‌زدم، دیدمش. جنگلش از هر سو هزاران فرسنگ تهی است. چه کسی جرئت می‌کند به آن سو برود؟ ما چگونه می‌توانیم به جنگل سدر برویم؟ انلیل هومبابا را نگهبان درختان سدر کرده و او را مایهٔ هراس آدمیان ساخته است. این سفر شدنی نیست و آن موجود دیدنی نیست. نعرهٔ هومبابا سیل است، صدایش آتش است و نفسش مرگ. هر زمزمه‌ای را از هزاران فرسنگ دورتر می‌شنود. هومبابا از همه بزرگ‌تر است و جز خدای توفان هیچ‌کس از او برتر نیست. حتی خدایان نیز جرئت نمی‌کنند با او درافتند. هر کس پا به جنگلش بگذارد، امید از دلش می‌رود. چه چیز تو را به این کار وامی‌دارد؟»

گیلگمش گفت:

«دوست من، چه کسی تاکنون توانسته است به آسمان برود؟ تنها خدایان‌اند که زیر آفتاب تا ابد زندگی می‌کنند. روزهای آدمی شمرده است و هر کاری می‌کنیم جز باد نیست. و تو، با این‌همه نیرو، از مرگ می‌هراسی؟ پس این دلاوری به چه کار می‌آید؟

من پیش می‌روم؛ تو پشت سرم بایست و فریاد بزن: پیش برو، مترس! اگر هم بمیرم، دست‌کم نامی از خود به جا گذاشته‌ام. خواهند گفت: گیلگمش با هومبابای درنده جنگید!

تو در دشت زاده شدی و همان‌جا بالیدی. با شیران جنگیدی و همه‌چیز را دیدی. جوانان از دیدنت می‌گریزند. اما اکنون همچون ترسویان سخن می‌گویی و سخنانت دلم را سست می‌کند. من می‌خواهم به راه بیفتم. می‌خواهم درخت سدر را ببرم و برای خود نامی جاودانه بسازم. بیا، دوست من، نزد آهنگران برویم تا برایمان تبرهای بزرگ بسازند.»

دست در دست هم به کارگاه آهنگری رفتند، جایی که آهنگران نشسته بودند و با هم رایزنی می‌کردند. برایشان تبرهای بزرگ ریختند، هر تبر شصت کیلو. شمشیرهای بزرگ ریختند که تیغهٔ هر یک شصت کیلو وزن داشت. محافظ دسته‌هایشان پانزده کیلو بود و قبضه‌هایشان پانزده کیلو طلا. گیلگمش و انکیدو روی هم سیصد کیلو سلاح با خود حمل می‌کردند.

آنگاه گیلگمش فرمان داد هفت دروازهٔ اوروک را ببندند. انجمن شهر را فرا خواند و مردم در کوچهٔ بزرگ اوروک گرد آمدند. گیلگمش بر تخت خود نشست و مردم رویارویش نشستند. گفت:

«ای مردان اوروک، گوش کنید! ای مردان اوروک که جنگیدن را می‌شناسید! تصمیمم را گرفته‌ام. راه دور خانهٔ هومبابا را خواهم پیمود. به نبردی می‌روم که هیچ‌کس نمی‌شناسد و راهی را می‌روم که هیچ‌کس نرفته است. دعای خیرتان را بدرقهٔ راهم کنید تا بروم. بگذارید به سلامت بازگردم و دوباره چهره‌هایتان را ببینم و پیروز از دروازهٔ اوروک به درون آیم. وقتی بازگردم، جشن سال نو را دو بار برپا خواهم کرد و از آن پس همیشه سال نو را دو بار جشن خواهیم گرفت. جشن بگیریم و شادی کنیم و بگذاریم طبل‌ها برای نین‌سون بغرند!»

انکیدو رو به بزرگان کرد، به مردان جنگ‌دیدهٔ اوروک، و از آنان یاری خواست:

«به او بگویید به جنگل سدر نرود! این سفر شدنی نیست و آن موجود دیدنی نیست. نعرهٔ هومبابا سیل است، صدایش آتش است و نفسش مرگ. هر زمزمه‌ای را از هزاران فرسنگ دورتر می‌شنود. حتی خدایان نیز جرئت نمی‌کنند با او درافتند. انلیل او را نگهبان درختان سدر کرده است و هر کس پا به جنگلش بگذارد، امید از دلش می‌رود.»

ریش‌سفیدان شهر برخاستند و رأی خود را به گیلگمش گفتند:

«گیلگمش، تو جوانی. دلت تو را با خود می‌برد و نمی‌دانی چه می‌گویی. نعرهٔ هومبابا سیل است، صدایش آتش است و نفسش مرگ. هر زمزمه‌ای را از هزاران فرسنگ دورتر می‌شنود و هر کس پا به جنگلش بگذارد، امید از دلش می‌رود. چه کسی جرئت می‌کند به او نزدیک شود؟ هومبابا از همه بزرگ‌تر است و جز خدای توفان هیچ‌کس از او برتر نیست. انلیل او را نگهبان درختان سدر کرده و مایهٔ هراس آدمیان ساخته است.»

گیلگمش این را که شنید، رو به انکیدو کرد و خندید:

«نگاه کن، دوست من، ببین چه ترسیده‌ام! چنان ترسیده‌ام که دیگر نمی‌روم! هه! من راه دور خانهٔ هومبابا را می‌پیمایم و همچون شیر بر او می‌تازم. از چوب سدر و سرو و ارس کلکی می‌سازم، سر هومبابا را می‌بُرم و آن را بر رود به خانه می‌آورم.»

ریش‌سفیدان که دیدند سخنشان اثری ندارد، دوباره برخاستند و این بار با دعای خیر بدرقه‌اش کردند:

«خدایت راهت را هموار کند و سفرت را بی‌خطر. به سلامت به بندر اوروک بازگرد.»

بخش دوم: شرح و تفسیر

لوحی که از چند تکه دوخته شده

پیش از هر چیز باید بدانید که لوح دوم در نسخه‌ی معیار بابلی، یعنی همان نسخه‌ای که لوح یکم را از روی آن روایت کردیم، بسیار بد به دست ما رسیده است. تقریباً سی سطر اولش از میان رفته و در میانه‌اش هم شکاف‌های بزرگی هست. به همین دلیل سوفوس هله، و تقریباً همه‌ی مترجمان امروز، این لوح را مثل لحافی چهل‌تکه از چند منبع کنار هم دوخته‌اند. بخش بزرگی از قصه‌ای که شنیدید از نسخه‌ی بابلی قدیم آمده است، یعنی نسخه‌ای که نزدیک به هشتصد سال کهن‌تر است.

دو منبع اصلی این نسخه‌ی کهن، دو لوح‌اند که پژوهشگران آن‌ها را «لوح پنسیلوانیا» و «لوح ییل» می‌نامند. اندرو جرج توضیح می‌دهد که این دو لوح تقریباً هم‌زمان، در اواسط دهه‌ی ۱۹۱۰، از یک دلال عتیقه خریده شدند. یکی به موزه‌ی دانشگاه پنسیلوانیا رفت و دیگری به دانشگاه ییل، و به احتمال زیاد هر دو را یک کاتب نوشته بود. یعنی دو لوح پیاپی از یک نسخه‌ی کهن گیلگمش، که احتمالاً روزی کنار هم در قفسه‌ی کتابخانه‌ای در عراق بودند، امروز در دو شهر آمریکایی نگهداری می‌شوند. لوح پنسیلوانیا ماجرای انسان شدن انکیدو و کشتی او با گیلگمش را روایت می‌کند و لوح ییل ماجرای دوستی‌شان و نقشه‌ی سفر به جنگل سدر را.

نکته‌ی دیگر اینکه مرز لوح‌ها در دو نسخه یکی نیست. پایان قصه‌ی ما، یعنی دعای ریش‌سفیدان که «سالم به بندر اوروک بازگرد»، در نسخه‌ی بابلی قدیم پایان لوح دوم است، اما در نسخه‌ی معیار آغاز لوح سوم. هله این جمله را عنوان لوح سوم گذاشته است و ما هم اپیزود بعد را از همین‌جا شروع خواهیم کرد.

هفته‌ی دوم

لوح دوم با جزئیاتی آغاز می‌شود که تا همین چند سال پیش نمی‌دانستیم. هله توضیح می‌دهد که در سال ۲۰۱۸ قطعه‌ی تازه‌ای کشف شد که نشان داد انکیدو و شمخت نه یک هفته، بلکه دو هفته با هم بوده‌اند. و این دو هفته دو مرحله‌ی متفاوت از انسان شدن انکیدو را نشان می‌دهند.

به تفاوت دو دعوت شمخت دقت کنید. پس از هفته‌ی اول، شمخت اوروک را جایی توصیف کرد که گیلگمش «مثل گاو وحشی بر جوانان سروری می‌کند». انکیدو هم که هنوز نیمه‌جانور بود، با زبان جانوران پاسخ داد: با او درمی‌افتم و جایش را می‌گیرم. یعنی می‌خواست نر برتر گله شود. اما پس از هفته‌ی دوم، شمخت تصویر دیگری از شهر می‌دهد: «جایی که هر کسی کاری دارد، و تو هم که حالا آدمی شده‌ای، جای خودت را پیدا خواهی کرد.» این بار انکیدو بی‌هیچ سخنی از جنگ می‌پذیرد.

هله، به نقل از جرج، می‌گوید این صحنه دو نگاه متفاوت به جامعه را روبه‌روی هم می‌گذارد. آیا جامعه بر زور و قدرت بنا شده یا بر کار و وظیفه؟ حماسه نشان می‌دهد که انکیدو برای انسان شدن کامل باید نگاه دوم را بپذیرد. باید غریزه‌ی نر برتر بودن را کنار بگذارد و به عضوی از جمع شهروندان بدل شود. و جالب است که این درس در پایان حماسه به خود گیلگمش هم می‌رسد، وقتی که سرانجام نگاهش را از خودش برمی‌دارد و به شهر و مردمش می‌دوزد.

دست در دست، مثل یک خدا

شمخت جامه‌اش را دو نیم می‌کند و نیمی را به انکیدو می‌پوشاند. این نخستین لباس انکیدوست و او آن را از تن یک زن گرفته است. بعد دستش را می‌گیرد و «مثل یک خدا» او را می‌برد.

این تشبیه بحث زیادی برانگیخته است. بعضی پژوهشگران فکر می‌کردند منظور این است که شمخت مثل خدایانی که در نقش مهرها پرستنده‌ای را دست‌گرفته به حضور خدای بزرگ‌تری می‌برند، انکیدو را راهنمایی می‌کند. یعنی انکیدو کسی است که با ترس و فروتنی پشت سر او می‌رود. جرج این برداشت را رد می‌کند. او می‌گوید در آن نقش‌ها راهنما همیشه الهه است، پس اگر منظور این بود باید می‌گفت «مثل یک الهه». به نظر جرج اشاره به آیین‌هایی است که در آن پیکره‌ی خدایان را دست‌گرفته در دسته‌های مذهبی می‌گرداندند، و مشهورترینش جشن سال نو در بابل بود که در آن پادشاه دست پیکره‌ی مردوک را می‌گرفت و او را در شهر می‌گرداند. پس انکیدو در این صحنه کسی نیست که با ترس دنبال شمخت می‌رود، بلکه چهره‌ای باشکوه و تقریباً خداگونه دارد. یادتان باشد که شمخت همین چند لحظه پیش به او گفته بود «به خدایان می‌مانی».

همزاد

چوپان‌ها و بعد مردم اوروک با دیدن انکیدو یک چیز می‌گویند: «چقدر شبیه گیلگمش است!» اما در نسخه‌ی بابلی قدیم یک جزئی هم اضافه می‌کنند: «فقط کمی کوتاه‌تر است و استخوان‌بندی‌اش درشت‌تر.» جرج می‌گوید این تصویر زوج پهلوانی کهن الگو در اسطوره است: همراه اصلی بلندقامت و باریک، و یاورش کمی کوتاه‌تر اما تنومندتر.

در اپیزود قبل از سنگ‌نگاره‌های کاخ سارگون دوم گفتیم که هله آن‌ها را نقل کرده بود. دو مرد که هر کدام شیری را در آغوش گرفته‌اند، یکی بسیار بلند و دیگری کوتاه‌تر و تنومندتر. حالا می‌توانید ببینید که چرا پژوهشگران دومی را انکیدو می‌دانند. هنرمندان آشوری دقیقاً همین توصیف را در سنگ نقش کرده‌اند.

جرج همچنین می‌گوید این تکرار، یعنی شباهت انکیدو به گیلگمش که اول از زبان چوپان‌ها و بعد از زبان مردم شهر شنیده می‌شود، ذهن شنونده را آماده می‌کند. وقتی چند سطر بعد می‌شنویم که جوانان اوروک برای گیلگمش «هماوردی» برگزیده‌اند، شنونده بی‌درنگ می‌فهمد که این هماورد کسی جز انکیدو نخواهد بود.

نان و آبجو، روغن و جامه

انسان شدن انکیدو در این لوح مرحله‌به‌مرحله پیش می‌رود و هر مرحله نشانه‌ای از تمدن است. نخست نان و آبجو. در اپیزود قبل شنیدید که بابلی‌ها انسان‌های نخستین را موجوداتی تصور می‌کردند که «خوردن نان را نمی‌دانستند» و «مثل گوسفندان علف می‌خوردند». انکیدو دقیقاً همین‌طور است. وقتی نان جلویش می‌گذارند، فقط خیره نگاهش می‌کند.

عبارت شمخت هم درخور توجه است. در نسخه‌ی بابلی قدیم او می‌گوید: «نان را بخور، که شایسته‌ی زندگی است. آبجو را بنوش، که رسم این سرزمین است.» یعنی نان و آبجو فقط خوراک نیستند. نشانه‌ی شیوه‌ای از زندگی‌اند که انسان را از جانور جدا می‌کند. انکیدو هفت کوزه آبجو می‌نوشد، مست می‌شود و آواز می‌خواند. جرج می‌گوید این نخستین مرحله‌ی دگرگونی اوست و مرحله‌ی دوم با نشانه‌های بیرونی تمدن کامل می‌شود: تراشیدن موهای تن، چرب کردن بدن با روغن معطر به رسم بابلی‌ها، و پوشیدن جامه.

هله، به نقل از مارتین ورتینگتن، این دگرگونی را حرکت از «خام» به «پرداخته» می‌نامد. انکیدو از گوشت خام به خوراک پخته می‌رسد، از آب چشمه به آبجویی که دست انسان ساخته، و از شستن تن در برکه به تراشیدن مو و روغن مالیدن. یادتان هست که ورتینگتن دو خواب گیلگمش را هم همین‌طور خوانده بود: شهاب‌سنگ آهنی خام است و تبر آهنی که در کوره پرداخته شده.

اما در دل این صحنه‌ی شاد، نت ناسازی پنهان است. هله توجه می‌دهد که وقتی انکیدو جامه می‌پوشد، «مثل داماد» می‌شود. کلمه‌ی اکدی داماد «موتو» است. اما اگر هجای اولش را کشیده تلفظ کنیم، «مووتو»، معنایش می‌شود مرگ. یعنی همان لحظه‌ای که انکیدو انسان می‌شود و مثل دامادی شاد جامه می‌پوشد، مرگ هم به حجله‌اش راه پیدا می‌کند. هله می‌گوید حماسه بعدها دوباره به این بازی کلمات برمی‌گردد. در لوح هشتم، گیلگمش چهره‌ی دوست مرده‌اش را «مثل عروسی» می‌پوشاند. و این همان درس تلخ حماسه است: انسان شدن یعنی میرا شدن. به همین دلیل است که انکیدو در بستر مرگ، کسانی را که او را انسان کردند، یعنی شکارچی و شمخت، نفرین می‌کند.

نگهبانی از چوپان‌ها

نخستین کاری که انکیدوی انسان‌شده می‌کند این است که سلاح برمی‌دارد و از چوپان‌ها در برابر گرگ‌ها و شیرها نگهبانی می‌دهد. جرج می‌گوید با این کار، انکیدو در نبرد همیشگی انسان برای مهار طبیعت وحشی، طرف انسان را می‌گیرد، یعنی در برابر همان دشتی می‌ایستد که از آن آمده است.

این صحنه یک تناقض جالب را هم نشان می‌دهد. هله، به نقل از آگه وستنهولتس و اولا کخ، می‌گوید نگاه حماسه به طبیعت دوگانه است. در فرهنگ بابلی، شهر جای زندگی و آسایش بود و بیرون از شهر سرزمین خطر، شیر، گرگ، راهزن و جادوگر. اما دشتی که ما از چشم انکیدو در لوح یکم دیدیم تقریباً بهشتی بود: او با حیوانات بازی می‌کرد و آن‌ها را از دام شکارچی نجات می‌داد. حالا همان انکیدو گرگ‌ها را می‌کشد. و همان‌طور که خواهیم دید، وقتی به شهر می‌رسد، نخستین واکنشش خشم از رسم‌های شهری است. یعنی نه دشت کاملاً خوب است و نه شهر، و حماسه این مرز را مدام مبهم می‌کند.

مرد رهگذر و «حق شب نخست»

حالا به یکی از بحث‌برانگیزترین صحنه‌های کل حماسه می‌رسیم. رهگذری که به عروسی می‌رود به انکیدو می‌گوید که در اوروک رسمی هست: پادشاه پیش از داماد با عروس همبستر می‌شود. «اول او، بعد داماد.» در اروپا این رسم را با نام لاتینی «ایوس پریمه نوکتیس» یا عنوان فرانسوی «حق ارباب» می‌شناسند.

آیا چنین رسمی واقعاً در بین‌النهرین وجود داشت؟ جرج پاسخ صریحی می‌دهد: هرچند این رسم در دوره‌های مختلف و در فرهنگ‌های گوناگون جهان ثبت شده، جز همین قطعه هیچ شاهد قطعی‌ای از وجود آن در دوره‌های تاریخی بین‌النهرین نداریم. ولفرام فون زودن، از بزرگان آشورشناسی، کوشید اهمیت این قطعه را کم کند و گفت شاید منظور «ازدواج مقدس» است، یعنی آیینی که در آن پادشاه به نمایندگی از خدا با زنی که نقش الهه را داشت همبستر می‌شد. جرج این را نمی‌پذیرد و می‌گوید زبان متن تأکید می‌کند که گیلگمش اینجا به عنوان «پادشاه اوروک» عمل می‌کند، یعنی فرمانروای رعایایش، نه کاهنی در آیینی مقدس.

پس اگر چنین رسمی نبود، چرا در حماسه آمده است؟ هله نظر گونسالو روبیو را نقل می‌کند. روبیو می‌گوید حق شب نخست احتمالاً هرگز رسمی تاریخی نبوده و افسانه‌ای بوده برای نشان دادن رفتار بی‌رحمانه‌ی روزگاری کهن. شنونده‌ی امروز ممکن است فکر کند این رسم روزگار خود بابلی‌ها بوده، اما برای بابلی‌ها گیلگمش چهره‌ای از گذشته‌ی بسیار دور بود. جرج هم نکته‌ای می‌گوید که این برداشت را تقویت می‌کند. شاعر هم این رسم را با دقت توضیح می‌دهد و هم جشن هماوردی را که کمی بعد خواهیم شنید. یکی از زبان رهگذر و دیگری از زبان خود راوی. این توضیح‌ها هم برای انکیدو است و هم برای شنونده، و نشان می‌دهد که این رسم‌ها برای مخاطب بابلی قدیم هم غریب بودند.

هله برداشت سیاسی جالبی از این صحنه دارد. وقتی انکیدو جلوی در خانه‌ی عروس می‌ایستد، در واقع برای پادشاهی مرز می‌کشد. پادشاهان بابلی ممکن بود قدرتی خودکامه داشته باشند، اما حماسه به‌طور ضمنی می‌گوید کارهایی هست که حتی آن‌ها هم نباید بکنند، و حق شب نخست یکی از آن‌هاست. و حماسه نشان می‌دهد که انکیدو به این رسم پایان داد.

جرج در یادداشت‌هایش دو نکته‌ی کوچک‌تر هم دارد. کلمه‌ای که رهگذر برای گیلگمش به کار می‌برد، شکلی از واژه‌ی داماد است که برای کاری عادتی و تکراری ساخته شده، چیزی مثل «داماد همیشگی». به گفته‌ی جرج، این کلمه آن‌قدر نادر است که دلیلش روشن است: مردها معمولاً فقط یک بار داماد می‌شوند. و عبارتی که هله «پرده‌های حجله» ترجمه کرده، به نظر جرج احتمالاً به روبند عروس اشاره دارد. در آشور زنان شوهردار در جاهای عمومی روبند می‌زدند و احتمالاً عروس‌های بابلی هم در عروسی روبند داشتند، و تنها کسی که حق داشت روبند عروس را کنار بزند، داماد بود. اما در اوروک، این کار را گیلگمش می‌کرد.

یک جمله‌ی کوتاه رهگذر را هم از دست ندهید: «همه‌ی آدم‌ها روزی باید ازدواج کنند، این تقدیر ماست.» هله می‌گوید این جمله بوی ضرب‌المثل می‌دهد، اما در حماسه‌ای درباره‌ی دو مردی که هیچ قصدی برای ازدواج ندارند و همراهی یکدیگر را ترجیح می‌دهند، طعم طنز دارد.

و یک جزئی کوچک دیگر که جرج به آن توجه کرده: وقتی انکیدو رهگذر را می‌بیند، خودش نزد او نمی‌رود. به شمخت می‌گوید برود و او را بیاورد، و خودش نشسته می‌ماند. جرج می‌گوید انکیدو حالا یاد گرفته است که در زندگی شهری، زنان فرمانبرند. انسان شدن انکیدو فقط نان و جامه نیست. قواعد سلسله‌مراتب جامعه را هم یاد می‌گیرد.

جشن هماوردی

وقتی انکیدو به اوروک می‌رسد، راوی لحظه‌ای قصه را نگه می‌دارد و توضیح می‌دهد که «در اوروک هیچ جشنی از یاد نمی‌رفت» و در این جشن‌ها جوانان شهر برای گیلگمش هماوردی برمی‌گزیدند. جرج می‌گوید برای چنین جشنی هم، مثل حق شب نخست، هیچ شاهد تاریخی نداریم. اما می‌دانیم که در جشن‌ها کشتی‌گیری میان جوانان برگزار می‌شد، و شولگی، پادشاه اور، در سرودی می‌گوید: «در آستانه‌ی درم با آن‌ها جنگیدم و مثل گاوهای نر از شاخ‌هایشان گرفتم و به عقب راندمشان.» یعنی کشتی گرفتن در درگاه حتی در ادبیات درباری هم تصویری آشنا بود. انکیدو تصادفاً درست در روز چنین جشنی به شهر می‌رسد و او، که «همزاد گیلگمش» است، دقیقاً برای نقش هماورد ساخته شده.

جرج برداشت جسورانه‌تری هم دارد. متن می‌گوید هماورد گیلگمش را «مثل یک خدا» برگزیدند. جرج این را اشاره به اسطوره‌هایی می‌داند که در آن خدایی جوان با هماوردی نیرومند می‌جنگد و جایگاهش را به دست می‌آورد، مثل نینورتا که پرنده‌ی اهریمنی انزو را می‌کشد یا مردوک که تیامت را شکست می‌دهد و به پادشاهی خدایان می‌رسد. در جشن سال نو در بابل، که نبرد مردوک با تیامت به شکلی نمادین بازسازی می‌شد، رسمی هم بود که کاهن بزرگ به گونه‌ی پادشاه سیلی می‌زد و بعد او را دوباره بر تخت می‌نشاند. جرج می‌گوید شاید این سیلی بقایای نمادین روزگاری بسیار کهن باشد که پادشاه باید هر از چندی برتری‌اش را در نبردی واقعی ثابت می‌کرد. یعنی جشن هماوردی اوروک شاید پژواک ادبی آیینی پیش از تاریخ باشد که دیگر کسی آن را به یاد نداشت.

هله در اپیزود قبل کلمه‌ی «محرو» را برایمان باز کرد، که هم «رقیب» معنا می‌دهد و هم «همتا» و «جفت». در این صحنه هم انکیدو «محرو»ی گیلگمش برگزیده می‌شود. هله، به پیروی از گینن و موریس، می‌گوید این جمله می‌تواند به دو چیز اشاره کند: به اسطوره‌ی خدایی که با هماوردش می‌جنگد، که در این صورت انکیدو رقیب گیلگمش است، یا به آیین ازدواج مقدس، که در آن کاهنه‌ای برای همبستری با خدای شهر برگزیده می‌شد، و در این صورت انکیدو جفت اوست. و او هر دو نقش را دارد.

ویراستار نسخه‌ی معیار اینجا کلمه را عوض کرده و به جای «محرو» کلمه‌ای گذاشته که به معنای «جانشین» است. جرج توضیح می‌دهد که این کلمه یادآور رسم «پادشاه جانشین» است. در آشور هر وقت ماه‌گرفتگی یا نشانه‌ی آسمانی شومی خطری برای پادشاه پیش‌بینی می‌کرد، مردی کم‌اهمیت را موقتاً بر تخت می‌نشاندند تا بلا به جای پادشاه بر سر او بیاید. اما جرج می‌گوید این تغییر به داستان کمکی نمی‌کند، چون داستان به رقیب نیاز دارد نه به جانشین. به نظر او ویراستاری که دیگر رسم کهن را نمی‌فهمید، کوشیده است آن را به چیزی که خودش می‌شناخت پیوند بزند و در این کار معنای اصلی سطر را از میان برده است.

و اما «بستر ایشخرا». ایشخرا الهه‌ای بود که در سنت بابلی قدیم با پیوند زناشویی پیوند داشت. بعضی پژوهشگران در این عبارت نشانه‌ی دیگری از ازدواج مقدس دیده‌اند، اما جرج می‌گوید «بستر ایشخرا» احتمالاً فقط تعبیری ادبی برای بستر شب زفاف است.

کشتی بر آستانه

انکیدو راه گیلگمش را می‌بندد و دو پهلوان مثل دو گاو نر شاخ به شاخ می‌شوند. جرج یادآوری می‌کند که این کشتی در فرهنگ عامه‌ی بابلی چنان جا افتاده بود که حتی در یک گاه‌شمار آیینی هم به آن اشاره شده است. او همچنین می‌گوید این نبرد یادآور رسم کشتی نمایشی در جشن‌های عروسی است که در فرهنگ‌های دیگر هم دیده می‌شود.

هله، به نقل از ژان-ژاک گلاسنر، به جای این کشتی توجه می‌دهد. آن دو بر یک آستانه می‌جنگند. یک طرف «خانه‌ی عروسی» است، فضایی خصوصی و صمیمی، و طرف دیگر «کوچه‌ی بزرگ سرزمین»، فضایی عمومی که همه می‌بینند. هله می‌گوید دوستی این دو بر همین آستانه شکل می‌گیرد و این دوگانگی را تا آخر حفظ می‌کند: انکیدو هم رایزن رسمی گیلگمش است و هم همدم صمیمی‌اش.

هله همچنین به فعلی توجه می‌دهد که حماسه برای آغاز کشتی به کار می‌برد: «یکدیگر را گرفتند». همین فعل کمی بعد، وقتی انکیدو گریه می‌کند و گیلگمش دلداری‌اش می‌دهد، برای در آغوش گرفتن به کار می‌رود. یعنی یک فعل هم نبرد را می‌گوید و هم مهربانی را، چون در این حماسه این دو از هم جدا نیستند. نیل والز، که در اپیزود قبل از او یاد کردیم، می‌گوید تماس تنگاتنگ بدن‌ها در کشتی، نفس‌نفس زدن‌ها و نمادپردازی آستانه، همه به این صحنه رنگی جنسی می‌دهند.

هله در اینجا داستانی خواندنی نقل می‌کند. در جنگ جهانی اول، لیتن استریچی، نویسنده‌ی انگلیسی که امروز او را از چهره‌های شاخص همجنس‌گرایان می‌دانیم، درخواست کرد به عنوان مخالف وجدانی از رفتن به جنگ معاف شود. هیئتی که درخواستش را بررسی می‌کرد، برای آزمودن صلح‌طلبی‌اش پرسید: «آقای استریچی، اگر ببینید یک سرباز آلمانی می‌خواهد به خواهرتان تجاوز کند، چه می‌کنید؟» استریچی پاسخ داد: «سعی می‌کنم خودم را بین آن دو بیندازم.» هله می‌گوید انکیدو تقریباً دقیقاً همین کار را می‌کند. گیلگمش را در راه رفتن به سوی عروسی می‌بیند که تمایلی به او ندارد، خودش را میان آن دو می‌اندازد و جای عروس را به عنوان کسی که گیلگمش به او میل دارد می‌گیرد. و این راهبرد جواب می‌دهد. گیلگمش که حالا سرگرم دوست تازه‌اش شده، زنی را که می‌خواست به او تجاوز کند به کلی فراموش می‌کند.

در اپیزود قبل گفتیم که هله دوستی این دو را مثلثی می‌بیند که رأس سومش مدام عوض می‌شود. در لوح یکم این رأس شمخت بود. حالا عروس است. و به زودی جایش را به هومبابا خواهد داد.

چه کسی برد؟

پایان کشتی در متن کهن این است: «گیلگمش زانویش را بر زمین گذاشت و دست از نبرد کشید. خشمش فرونشسته بود.» این سطر تفسیرهای متضادی برانگیخته است. بعضی فکر کرده‌اند زانو زدن نشانه‌ی شکست است و پس انکیدو برنده شده، اما این با بقیه‌ی داستان جور درنمی‌آید، چون بلافاصله انکیدو گیلگمش را می‌ستاید و برتری او را می‌پذیرد. جرج تفسیر لئو اوپنهایم را می‌پسندد. اوپنهایم می‌گوید این دقیقاً حالت کشتی‌گیر پیروز در کشتی‌هایی است که روی مهرهای استوانه‌ای بین‌النهرین نقش شده‌اند: کسی که موفق شده حریفش را از زمین بلند کند، او را از کمربندش بالای سر نگه می‌دارد و خودش یک زانو را خم می‌کند. و جرج یادآوری می‌کند که این پایان در خواب اول گیلگمش پیش‌بینی شده بود. یادتان هست؟ گیلگمش در خواب شهاب‌سنگی را دید که هرچه کوشید نتوانست بلندش کند، اما سرانجام، پس از تلاشی بسیار، آن را برداشت و پیش پای مادرش گذاشت.

جرج یک نکته‌ی ظریف دیگر را هم در این صحنه دیده است. وقتی انکیدو از میان جمعیت بیرون می‌آید و راه را می‌بندد، شاعر نام او را نمی‌برد و فقط می‌گوید «او جلو آمد». به نظر جرج این شاید نشانه‌ی این باشد که گیلگمش نمی‌داند این غریبه‌ی تنومند کیست.

بوسه، و اشک‌های انکیدو

پس از کشتی، متن دوباره پر از شکاف می‌شود. می‌دانیم که دو پهلوان یکدیگر را بوسیدند و دوست شدند، و می‌دانیم که انکیدو هدیه‌ای به شمخت داد چون او را به اوروک آورده بود. این آخری را از قطعه‌ای بابلی قدیم می‌دانیم که امروز در مجموعه‌ای خصوصی در نروژ نگهداری می‌شود.

بعد گیلگمش دوستش را نزد مادرش می‌برد. از سخنان نین‌سون فقط تکه‌هایی مانده، اما پایانش روشن است: انکیدو در دشت زاده شده و هیچ خویشی ندارد. و انکیدو با شنیدن این حرف می‌نشیند و گریه می‌کند.

چرا؟ هله پیشنهادی دارد. متن شکسته است، اما به نظر می‌رسد سخنان نین‌سون انکیدو را متوجه کرده که چون خانواده‌ای ندارد، پس از مرگش هم کسی نخواهد بود که یادش را زنده نگه دارد. در بین‌النهرین این مسئله‌ی کوچکی نبود. همان‌طور که در لوح دوازدهم خواهیم دید، سرنوشت آدم‌ها در جهان زیرین به این بستگی داشت که چند فرزند برایشان نذر و قربانی بفرستند. پاسخ گیلگمش ساده است: کاری بکن که هیچ‌کس نکرده، مشهور شو، و آن‌وقت با خانواده یا بی خانواده، برای همیشه به یاد خواهی ماند.

اما هله نکته‌ی تیزبینانه‌ای هم اضافه می‌کند. اگر سفر به جنگل سدر برای انکیدوست، پس عجیب است که خود انکیدو در هر قدم با آن مخالفت می‌کند. اندوه انکیدو شاید بهانه‌ی سفر باشد، اما به‌سختی می‌توان آن را علتش دانست. هله می‌گوید حماسه چند دلیل برای این سفر می‌آورد: هومبابا شرور است و باید کشته شود، چوب گران‌بهای سدر باید به اوروک آورده شود، و گیلگمش می‌خواهد نامی برای خودش بسازد. اما علت واقعی سفر به‌طرز شگفتی مبهم است. وقتی گیلگمش نقشه‌اش را برای انکیدو و بزرگان شهر توضیح می‌دهد، هیچ دلیلی نمی‌آورد. فقط می‌گوید «تصمیمم را گرفته‌ام». هله توضیح می‌دهد که فعل اکدی این جمله، «اَگداپوش»، به معنای واقعی کلمه یعنی «تنومند شده‌ام» یا «بزرگ شده‌ام». یعنی گیلگمش اراده‌ی پادشاهانه‌اش را جای هر دلیلی می‌گذارد.

جرج هم یادآوری می‌کند که دلیل گریه‌ی انکیدو در لوح ییل کمی روشن‌تر است. آنجا انکیدو از سستی بازوها و رفتن نیرویش شکوه می‌کند، و به نظر می‌رسد این ضعف نتیجه‌ی همان آمیزش با شمخت است که در لوح یکم دیدیم. حیوان‌ها از او گریختند و زانوهایش از دویدن بازماندند، و حالا در شهر هم دیگر آن نیروی وحشی را ندارد.

هومبابا

در این لوح نخستین بار نام هومبابا را می‌شنویم. جرج می‌گوید او در متن‌های سومری و بابلی اساساً به شکل انسان تصویر شده، اما در عین حال نماینده‌ی نیروی هراس‌انگیز و رازآلود جنگلی کهن و دورافتاده است و ویژگی‌هایی درخت‌گونه هم دارد. نام کهن‌ترش «هووَوا» بود که در اسناد هزاره‌ی سوم پیش از میلاد حتی به عنوان نام اشخاص هم به کار رفته است.

اما هومبابا را هرگز مستقیم نمی‌بینیم. هله توجه می‌دهد که حماسه او را فقط با استعاره توصیف می‌کند: «نعره‌اش سیلاب است، صدایش آتش است و نفسش مرگ.» این توصیف در همین لوح سه بار تکرار می‌شود: یک بار از زبان انکیدو برای گیلگمش، یک بار از زبان انکیدو برای بزرگان، و یک بار از زبان بزرگان برای گیلگمش. هله در جستاری درباره‌ی تکرار در این حماسه می‌گوید خواننده‌ی امروز از این تکرارها خسته می‌شود و از رویشان می‌گذرد، اما شنونده‌ی باستانی نمی‌توانست جلو بزند. برای او هر تکرار تعلیق را بیشتر می‌کرد. سلنا ویسنام، پژوهشگر ادبیات اکدی، حتی می‌گوید این تکرارها شاید مثل ترجیع‌بند یک ترانه کار می‌کردند. ما از شنیدن دوباره‌ی ترجیع‌بند یک آهنگ خسته نمی‌شویم، چون ذهنمان از بازشناختن صدایی آشنا لذت می‌برد.

یک جزئی مهم دیگر را هم از همین ابتدا به خاطر بسپارید: هومبابا را انلیل، شاه خدایان، به نگهبانی جنگل گماشته است «تا درختان سدر را از گزند در امان نگه دارد». هله می‌گوید در آغاز سفر، درستی این مأموریت بی‌چون‌وچرا به نظر می‌رسد: هومبابا شرور است، خدای خورشید از او بیزار است و باید کشته شود. اما هرچه به جنگل نزدیک‌تر می‌شویم، این قطعیت فرومی‌ریزد، و سرانجام معلوم می‌شود که هومبابا نه هیولایی شرور، بلکه نگهبانی مقدس است که خدایان خودشان او را گماشته بودند. این بذر از همین لوح در سخنان انکیدو کاشته شده است.

جنگل سدر کجاست؟

جرج می‌گوید در حماسه‌ی بابلی جنگل سدر جایی دور و خطرناک است، اما جای خیالی نیست. نسخه‌های مختلف آن را به روشنی در «سرزمین اِبلا»، یعنی کوه‌های آمانوس در جنوب ترکیه‌ی امروز، و در لبنان قرار می‌دهند. نخستین فرمانروایان بین‌النهرین که می‌دانیم برای بریدن درختان سدر به آمانوس و لبنان لشکر کشیدند، سارگون و نوه‌اش نارام‌سین، پادشاهان اکد بودند، و جرج فکر می‌کند سفر گیلگمش و انکیدو بازتاب ادبی همین لشکرکشی‌هاست. جالب اینکه در شعرهای سومری کهن‌تر، جنگل سدر در شرق بود، یعنی در کوه‌های زاگرس در ایران امروز، و جرج می‌گوید این جابه‌جایی احتمالاً واقعیتی تاریخی را بازتاب می‌دهد، چون در دوره‌های مختلف هم کوه‌های شرق و هم کوه‌های غرب منبع چوب ساختمانی بودند.

هله توضیح می‌دهد که چرا چوب سدر این‌همه اهمیت داشت. خاک عراق از چوب فقیر است و درختان کوچکی که آنجا می‌رویند به کار تیرهای بلند سقف تالارهای بزرگ نمی‌آیند. پس پادشاهانی که می‌خواستند کاخ و معبد بسازند، و همه‌شان این را می‌خواستند، ناچار بودند به سرزمین‌های دور لشکر بکشند. هله می‌گوید سفر گیلگمش را می‌توان آینه‌ای اسطوره‌ای از این لشکرکشی‌ها دانست. و همان‌طور که در اپیزودهای بعد خواهیم دید، این آینه تصویر چندان خوشایندی از آن‌ها نشان نمی‌دهد.

«روزهای آدمی شمرده است»

سخنرانی گیلگمش در پاسخ به ترس انکیدو یکی از زیباترین بخش‌های نسخه‌ی کهن است: «چه کسی تا به حال توانسته به آسمان برود؟ فقط خدایان‌اند که زیر آفتاب جاودان زندگی می‌کنند. روزهای آدمی شمرده است و هرچه می‌کنیم جز باد نیست.»

هله توجه می‌دهد که گیلگمش در این لوح دقیقاً همان بی‌اعتنایی به مرگ را نشان می‌دهد که از قهرمانان حماسی انتظار داریم. او می‌خواهد با کارهای بزرگ به جاودانگی برسد، اما برایش مهم نیست که از آن کارها زنده بیرون بیاید. «اگر هم بمیرم، دست‌کم نامی از خودم به جا گذاشته‌ام.» این همان انتخاب آشیل در ایلیاد است: زندگی کوتاه با شهرت جاودان. اما هله اضافه می‌کند که این شجاعت بیشتر حرف است تا واقعیت. در لوح‌های بعد خواهیم دید که هر دو پهلوان سرشار از ترس‌اند و مدام باید یکدیگر را دلداری بدهند.

و این سخنرانی را به خاطر بسپارید، چون حماسه بعدها آن را وارونه خواهد کرد. همین گیلگمش که حالا به انکیدو می‌گوید «از مرگ می‌ترسی؟»، پس از مرگ انکیدو و دیدن کرمی که از بینی جسد او می‌افتد، همه‌ی بی‌اعتنایی‌اش به مرگ را از دست خواهد داد و تا آخر دنیا خواهد دوید تا از آن بگریزد. هله می‌گوید در آغاز حماسه، زندگی جاودان برای گیلگمش استعاره است، یعنی همان شهرت. پس از مرگ انکیدو، دیگر استعاره نیست.

حساب سلاح‌ها

یک جزئی سرگرم‌کننده را هم از یادداشت‌های هله بشنوید. در قصه گفتیم که تبرها شصت کیلو وزن داشتند. واحدی که متن اکدی به کار می‌برد «بیلتو» است، یعنی قنطار، که حدود سی کیلو بود. در لوح بابلی قدیم آمده است که تبرها هر کدام سه قنطار وزن داشتند، تیغه‌ی شمشیرها دو قنطار، و محافظ و قبضه‌ی هر شمشیر نیم قنطار. بعد متن نتیجه می‌گیرد که دو پهلوان روی هم ده قنطار سلاح با خود داشتند. اما هرطور حساب کنید، جمع این اعداد ده نمی‌شود. هله می‌گوید راه حل این معمای ریاضی در دست‌نوشته‌ی تازه‌ای از لوح پنجم پیدا شد که می‌گوید تبرها دو قنطار بودند نه سه. و آن‌وقت حساب درست درمی‌آید: دو قنطار تبر، دو قنطار تیغه، نیم قنطار محافظ و نیم قنطار قبضه، یعنی پنج قنطار برای هر نفر و ده قنطار برای هر دو. هله، با شوخ‌طبعی همیشگی‌اش، این را با یک «هورا!» جشن می‌گیرد. البته توجه کنید که نسخه‌ی معیار معمولاً همه‌چیز را بزرگ‌تر و بلندتر و سنگین‌تر از نسخه‌ی کهن می‌کند.

انجمن شهر

گیلگمش پیش از سفر دروازه‌های شهر را می‌بندد و انجمن شهر را فرامی‌خواند. هله توضیح می‌دهد که دولت‌های خاور نزدیک باستان دموکراتیک نبودند، اما شهروندانشان هم کاملاً بی‌قدرت نبودند. شواهدی از دوره‌های مختلف، به‌ویژه از اوایل هزاره‌ی دوم پیش از میلاد، نشان می‌دهد که شهروندان بانفوذ در انجمنی به نام «پوخرو» گرد می‌آمدند و درباره‌ی مسائل اجتماعی، حقوقی و اقتصادی گفت‌وگو می‌کردند. متأسفانه صورت‌جلسه‌ای از آن‌ها نمانده است، پس نمی‌دانیم دقیقاً چطور کار می‌کردند. به نظر می‌رسد نفوذ زیادی داشتند اما سرانجام تابع تصمیم پادشاه بودند. یعنی رایزنی می‌کردند اما قانون نمی‌گذاشتند.

هله در اینجا به یکی از پنج شعر سومری درباره‌ی گیلگمش اشاره می‌کند، به نام «گیلگمش و آکا». در آن شعر، گیلگمش نقشه‌اش برای جنگ با شهر کیش را نخست به انجمن ریش‌سفیدان می‌برد و آن‌ها مخالفت می‌کنند. بعد نزد انجمن جوانان می‌رود که جنگ‌طلب‌ترند و نقشه‌اش را می‌پذیرند. تورکیلد یاکوبسن زمانی از این ماجرا نتیجه گرفته بود که در سومر کهن نوعی «دموکراسی ابتدایی» وجود داشت، نظریه‌ای که امروز کهنه شده اما هنوز اندیشه‌برانگیز است.

جالب اینجاست که در نسخه‌ی معیار لوح دوم هم، به گفته‌ی جرج، گیلگمش نخست نه با ریش‌سفیدان بلکه با «مردان جنگ‌آزموده» سخن می‌گوید، یعنی جوانانی که می‌توانند سلاح بردارند. و وقتی ریش‌سفیدان مخالفت می‌کنند، فقط به آن‌ها می‌خندد. هله می‌گوید انجمن می‌تواند به پادشاه پند بدهد، سرزنشش کند و با او بحث کند، اما نمی‌تواند ذهن لجوج یک فرمانروای خودکامه را تغییر دهد. و حماسه بارها نشان می‌دهد که پادشاهی بدون رایزنی فاجعه می‌آفریند. همان‌طور که بزرگان پیش‌بینی کرده بودند، سفر به جنگل سدر ظاهراً پیروزمندانه است اما خیلی زود به تراژدی می‌انجامد.

جمله‌ی بزرگان را هم به خاطر بسپارید: «گیلگمش، تو جوانی. دلت تو را با خودش می‌برد و نمی‌فهمی چه می‌گویی.» هله می‌گوید این جمله کلید شخصیت گیلگمش است. میلی که در دل اوست او را از خودش جدا می‌کند، چنان که حتی معنای حرف‌های خودش را نمی‌فهمد.

دو جشن سال نو

گیلگمش به مردم شهر قول می‌دهد که وقتی برگردد، جشن سال نو را دو بار برپا کند، و از آن پس همیشه دو بار. این جمله شاید به نظر یک وعده‌ی ساده بیاید، اما جرج نشان می‌دهد که پشتش واقعیتی تاریخی هست. جشن «آکیتو»، یعنی جشن سال نو، مهم‌ترین آیین تقویم بابلی بود. و در دوره‌های تاریخی، در اوروک و چند شهر دیگر، واقعاً دو جشن سال نو برگزار می‌شد: یکی در بهار، در ماه نیسان، و دیگری در پاییز، در ماه تشریت، که نامش به معنای «آغاز» است. این دو جشن تقریباً با دو اعتدال بهاری و پاییزی هم‌زمان بودند. جرج می‌گوید وعده‌ی گیلگمش در واقع یک «افسانه‌ی بنیان» است، یعنی داستانی که توضیح می‌دهد چرا بابلی‌ها دو سال نو داشتند.

برای ما ایرانی‌ها که نوروزمان را با اعتدال بهاری جشن می‌گیریم و مهرگان را در پاییز، این دوگانگی تقویم بابلی شاید آشناتر از آن باشد که در نگاه اول به نظر می‌رسد.

هله برداشت دیگری هم دارد. او می‌گوید این ماجرا نمونه‌ی خوبی از شیوه‌ی پادشاهی گیلگمش است: اول از انجام وظیفه‌اش سر باز می‌زند، چون سفرش باعث می‌شود جشن سال نو را از دست بدهد، و بعد دو برابر آنچه باید، انجام می‌دهد. گیلگمش همیشه از اندازه بیرون می‌زند، چه در کوتاهی و چه در جبران.

سری که روی رود می‌آید

در پایان لوح، وقتی ریش‌سفیدان هشدار می‌دهند، گیلگمش می‌خندد و مسخره‌شان می‌کند: «ببین چقدر ترسیده‌ام!» و بعد می‌گوید کلکی از چوب سدر و سرو و ارس خواهد ساخت و سر هومبابا را روی رود به خانه خواهد آورد. این سطرها از نسخه‌ای آشوری آمده‌اند که میان نسخه‌ی بابلی قدیم و نسخه‌ی معیار قرار دارد. و این دقیقاً همان کاری است که در پایان لوح پنجم خواهد کرد. یعنی گیلگمش از همین ابتدا پایان ماجرا را پیش‌بینی می‌کند، پیروزی و کلک و سر بریده را، اما پیامدهایش را نه.

لوح با دعای خیر بزرگان پایان می‌یابد: «سالم به بندر اوروک بازگرد.» هله یادآوری می‌کند که کاتبان هر لوح را یک «قسمت» جداگانه می‌دانستند و حماسه اغلب مرز لوح‌ها را با مرزهایی در خود داستان هم‌زمان می‌کند. لوح سوم، در نسخه‌ی معیار، با همین پند و دعای بزرگان آغاز می‌شود و با تکرار کلمه‌به‌کلمه‌ی همان پند پایان می‌یابد. پس اپیزود بعد ما هم با همین جمله شروع خواهد شد. پهلوانان آماده‌اند، سلاح‌ها ریخته شده، و تنها یک چیز مانده است: دعای مادر.

لوح‌های دیگر حماسهٔ گیلگمش

لوح پیشین: لوح یکم: «او که ژرفا را دید». لوح بعدی: لوح سوم: «سالم برگرد». برای آشنایی با کل حماسه، مقدمهٔ حماسهٔ گیلگمش را بخوانید.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

  • سوفوس هله، گیلگمش؛ ترجمه‌ای تازه از حماسهٔ کهن (Gilgamesh: A New Translation of the Ancient Epic)، انتشارات دانشگاه ییل، ۲۰۲۱.
  • اندرو جرج، حماسهٔ بابلی گیلگمش (The Babylonian Gilgamesh Epic: Introduction, Critical Edition and Cuneiform Texts)، دو جلد، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۰۳.
در ادامه بخوانید

روایت‌های دیگری از حماسهٔ گیلگمش

حماسه گیلگمش، لوح پنجم: «آنجا ایستادند»
حماسهٔ گیلگمش

حماسه گیلگمش، لوح پنجم: «آنجا ایستادند»

حماسه گیلگمش، لوح پنجم: جنگل سدر، نبرد با هومبابا، التماس و نفرین نگهبان جنگل، با شرح و تفسیر بر پایهٔ پژوهش‌های هله و جرج.

۳۰ دقیقه خواندن

پادکست تحوت را در سایر پادگیرها بشنوید